1609-1611 жылдардың маңызды оқиғалары

Кіріспе

1609 1610 1611

Кейбіреулер 1610 жылды Антропоценнің, яки "Адам дәуірінің" басталуы деп санайды, бұл адам мен Жер жүйесі арасындағы қарым-қатынастағы түбегейлі өзгерісті білдіреді. Алайда, атмосфераға адам қызметінің зор әсерін көрсететін жоғары ажыратымды ластану деректеріне негізделген, шамамен 1000 жылға дейінгі ертерек мерзімдерге (б.з. 1000 ж.) көбірек келісім бар.

Қаңтар-наурыз

6 қаңтар – Nossa Senhora da Graça оқиғасы: Португалиялық карак төрт түн бойы жапон самурайларымен шайқасқаннан кейін Нагасаки маңында батып кетті. 7 қаңтар – Галилео Галилей Юпитердің төрт Галилей серігін – Ганимед, Каллисто, Европа және Ионы алғаш рет байқады, бірақ келесі күніне дейін соңғы екеуін ажырата алмады. 24 ақпан – Ағылшын сарайшысы Томас Ро Гвиана және Амазонка өзендеріне экспедицияға шықты. 13 наурыз – Галилео Галилейдің астрономиялық еңбегі «Sidereus Nuncius» алғаш рет жарық көрді, бұл телескоп арқылы жасалған байқаулардың бірінші жарияланған ғылыми тіркелмесі. 22 наурыз (е.с. 12 наурыз) – Царь Василийдің туысы Михаил Скопин Шуйский Мәскеуді көтерілісшілерден босатып алды.

Сәуір-маусым

10 сәуір – Савойя герцогы Карл Эммануэль I мен Франция королі Генрих IV-нің өкілі Туринге жақын Брюзолода өткен кездесуде Брюссель шартына қол қойды. Франция мен Савойяның Италиядан испан басқыншыларын қуу туралы келісімі король Генрих бір айдан кейін қаза тапқандықтан, орындалмай қалды. 20 сәуір – Уильям Шекспирдің «Макбет трагедиясы» пьесасы алғаш рет Лондонның «Глобус» театрында қойылды. 13 мамыр – Франция королевасы ретінде король Генрих IV-нің әйелі Мари де Медичинің ресми таж кигізу рәсімі өтті. Генрих патша Юлих мұрагерлік соғысына қатысу үшін Германияға аттануға дайындалып жатқан еді. 14 мамыр – Франция королі Генрих IV Парижде Франсуа Равайактың қолынан қаза тапты. Равайак – католик белсендісі, ол протестант монархтың католик испандық Нидерландыға қарсы соғыс ашу шешіміне наразы болды. Равайак жылдамдап атқа тіркелген каретаға жетіп, Генрих патшаны кеудесінен пышақтап жаралады. Генрихтің 8 жасар ұлы король Людовик XIII болды, ал Генрихтің жесірі Мари де Медичи Франция патшалығын регент ретінде биледі. 23 мамыр – Джеймстаун, Вирджиния: Уақытша губернатор Томас Гейтс, Джон Рольф, капитан Ральф Хамор, сэр Джордж Сомерс және «Си Венчур» кемесінен аман қалғандар Джеймстаунға келді; олар «аштық кезеңінен» (қыстан) 60 адамның аман қалғанын анықтады, форттың қоршауы мен қақпалары қиратылған, бос үйлер отын ретінде пайдаланылған, өйткені форт аумағынан тыс жергілікті тұрғындардың шабуылынан қорқыныш болды. 24 мамыр – Джеймстаун, Вирджиния: Уақытша губернатор Томас Гейтс «Құдайлық, моральдық және әскери заңдарды» жариялады. 27 мамыр – Король өлтіруші Франсуа Равайак Париждегі Грев алаңында аттарға байлап өлтірілді. 5 маусым – Уэльс ханзадасы Генри Фредериктің тағайындалуын тойлау үшін Уайтхолл сарайында Тетис фестивалі өтті. 7 маусым – Джеймстаун: Уақытша губернатор Гейтс Джеймстаунды тастап кетуге шешім қабылдады. 8 маусым – Джеймстаун: Уақытша губернатор Гейтстің конвойы Мулберри аралында губернатор Томас Уэсттің кемелерімен кездесті. 10 маусым – Джеймстаун: Уақытша губернатор Гейтстің конвойы және губернатор Лорд Де Ла Уоррдың кемелері Джеймстаунға жетті. 24 маусым – Микмак ұлтының бас басшысы Анри Мемберту Солтүстік Америкада тұңғыш рет христиан дініне шомылдырылып, 1610 жылғы конкордатқа қол қойды, бұл келісім Микмак ұлтын тәуелсіз ұлт ретінде мойындайтын Рим-католик шіркеуімен жасалды.

April 10 – The Treaty of Brussol is signed between Charles Emmanuel I, Duke of Savoy, and a representative of King Henry IV of France, at a meeting at Bruzolo near Turin. The agreement for France and Savoy to remove Spanish occupiers from Italy, is never carried out because King Henry is assassinated one month later. April 20 – William Shakespeare's play, The Tragedie of Macbeth, is given its first performance, staged at the Globe Theatre in London. May 13 – A formal coronation is held for Marie de' Medici, wife of King Henry IV, as Queen Consort of France. King Henry is preparing to depart to Germany to participate in the War of the Jülich Succession. May 14 – King Henry IV of France is assassinated in Paris by François Ravaillac, a French Catholic activist who resents the Protestant monarch's decision to launch a war against the Catholic Spanish Netherlands. Ravaillac rushes up to a horse drawn carriage and stabs King Henry in the chest. Henry's 8 year old son becomes King Louis XIII, with Henry's widow, Marie de' Medici, governing France as queen regent. May 23 – Jamestown, Virginia: Acting as temporary Governor, Thomas Gates, along with John Rolfe, Captain Ralph Hamor, Sir George Somers, and other survivors from the Sea Venture (wrecked at Bermuda) arrive at Jamestown; they find that 60 have survived the "starving time" (winter), the fort palisades and gates have been torn down, and empty houses have been used for firewood, in fear of attacks by natives outside the fort area. May 24 – Jamestown, Virginia: The temporary Governor, Thomas Gates, issues The Divine, Moral, and Martial Laws. May 27 – Regicide François Ravaillac is executed by being pulled apart by horses in the Place de Grève, Paris. June 5 – The masque Tethys' Festival is performed at Whitehall Palace to celebrate the investiture of Henry Frederick, Prince of Wales. June 7 – Jamestown: Temporary Governor Gates decides to abandon Jamestown. June 8 – Jamestown: Temporary Governor Gates' convoy meets the ships of Governor Thomas West, 3rd Baron De La Warr (Delaware) at Mulberry Island. June 10 – Jamestown: The convoy of temporary Governor Gates, and the ships of Governor Lord De La Warr, land at Jamestown. June 24 – Henri Membertou, Grand Chief of Mi'kmaq nation, becomes the first North American aboriginal person to accept baptism into the Christian faith and signs the Concordat of 1610, an agreement with the Roman Catholic Church recognizing the Mi'kmaq as an independent nation.

шілде-қыркүйек

4 шілде (О.С. 24 маусым); Польша-Мәскеу соғысы – Клушино шайқасы: Польша-Литва одағының аз санды әскерлері Ресей және Швеция әскерлерін жеңіске жетеді; Польша әскерлері Мәскеуді басып алады. 5 шілде – Джон Гай 39 отаршылмен бірге Бристольден Ньюфаундлендке қарай жолға шығады. 9 шілде – Англия тәжін таластырушы леди Арбелла Стюарт 22 маусымда патша рұқсатынсыз, жасырын түрде Уильям Сеймурмен, Сомерсет герцогымен, тағы бір талапкермен үйленгені үшін тұтқындалады. 27 шілде (О.С. 17 шілде) – 1606 жылдың 19 мамырында өзін Ресей патшасы деп жариялаған Василий Иванович Шуйский, жеті бояры оны жаңа билеушіні таңдау үшін қызметтен шеттетуімен, тақтан түсіріледі. 28 шілде – Юлих мұрагерлік соғысы: Голландия Республикасы, Франция Корольдігі және Бранденбург маргравы әскерлерінің біріккен күштері Киелі Рим империясының (қазіргі Германия) қабырғалы қаласы Юлихті қоршауға алады. 2 тамыз – Генри Гудзон Солтүстік-Батыс жолы арқылы өтіп, Тынық мұхитына жеткенін ойлап, қазіргі Гудзон шығанағына кіреді. 9 тамыз – Англо-Поухатан соғыстары: Англиялықтар Паспахей ауылына шабуыл жасап, жергілікті патшайымды және оның балаларын тұтқындап, өлім жазасын орындайды, үйлерді өртеп, жүгері егістіктерін қиратады; кейін құжаттарда «Паспахей» термині олардың бұрынғы аумағын білдіреді. 1 қыркүйек – Клаудио Монтевердидің «Vespro della Beata Vergine» (Бақытты Мария үшін кешкі ән) музыкалық туындысы алғаш рет Венецияда басылып, Папа Павел V-ке арналады. 2 қыркүйек – Юлихтің қоршауы аяқталады, Киелі Рим империясының қаласы Голландия Республикасы әскерлерінің қолбасшысы Морис Нассауға беріледі. 4 қыркүйек – Тунгу корольдігі (қазіргі Мьянма) Бирма королі Анаукпетлунның қолына қайта келеді, бүлікші көшбасшы Натшиннаунг Таунгу қаласын тапсырады. 6 қыркүйек (О.С. 27 тамыз); Тұрақсыз елде бейбітшілік іздеген жеті орыс дворяны Польша королі Владислав IV-ті Ресейдің патшасы Владислав ретінде тағайындайды және Польша-Литва одағын қаланы басып алуға шақырады. 19 қыркүйек – Фредерик V, 14 жасында, әкесі Фредерик IV қайтыс болғаннан кейін екі күн өткен соң Рейнланд-Пфальцтың жаңа сайлаушы князі болады. 21 қыркүйек (О.С. 11 қыркүйек) – Польша-Литва одағының әскерлері Мәскеуді басып алып, Кремльді келесі екі жылға басып алуды бастайды.

July 4 – (June 24 O. S.); Polish–Muscovite War – Battle of Klushino: The outnumbered forces of the Polish–Lithuanian Commonwealth defeat the combined Russian and Swedish armies; Polish troops go on to occupy Moscow. July 5 – John Guy sets sail from Bristol, with 39 other colonists, for Newfoundland. July 9 – Lady Arbella Stuart, a claimant to the throne of England, is imprisoned for clandestinely marrying William Seymour, 2nd Duke of Somerset, another claimant, without royal permission on June 22. July 27 (July 17 O. S.) – Vasili Ivanovich Shuisky, who proclaimed himself Tsar of Russia on May 19, 1606, is deposed as the Seven Boyars remove him from office to select a new ruler. July 28 – War of the Jülich Succession: The Siege of Jülich, a walled city within the Holy Roman Empire (now in Germany), is started by a combined force of troops from the Dutch Republic, the Kingdom of France and the Margraviate of Brandenburg. August 2 – Henry Hudson sails into what is now known as Hudson Bay, thinking he has made it through the Northwest Passage and reached the Pacific Ocean. August 9 – Anglo Powhatan Wars: The English launch a major attack on the Paspahegh village, capturing and executing the native queen and her children, burning houses and chopping down the corn fields; the subsequent use of the term "Paspahegh" in documents refers to their former territory. September 1 – Claudio Monteverdi's musical work Vespro della Beata Vergine (Vespers for the Blessed Virgin) is first published, printed in Venice and dedicated to Pope Paul V.
September 2 – The Siege of Jülich ends as the Holy Roman Imperial city surrenders to Maurice of Nassau, commander of the Dutch Republic troops. September 4 – The Kingdom of Toungoo (now Myanmar) is retaken by King Anaukpetlun of Burma, as rebel leader Natshinnaung surrenders the city of Taungoo. September 6 – (August 27 O. S.); The Seven Boyars, the group of seven Russian nobles seeking stability in the troubled nation, vote to have King Wladyslaw IV of Poland as Tsar Vladislav of Russia, and invite the Polish Lithuanian Commonwealth to take over the city. September 19 – Frederick V, age 14, becomes the new Prince Elector of the Rhineland Palatinate, two days after the death of his father, Frederick IV. September 21 (September 11 O. S.) – Forces of the Polish Lithuanian Commonwealth capture Moscow and begin occupation of the Kremlin for the next two years.

Қазан-желтоқсан

9 қазан – Польша, гетман Станислав Жолкиевскийдің басшылығымен, поляк-москва соғысы барысында Кремльді басып алады. 17 қазан – Франция королі Людовик XIII-нің тәж кию рәсімі өтеді. 24 қазан – Юлих мұрагерлік соғысы аяқталады, себебі Протестанттық одақ (Бранденбург маркграфы және Пфальц курфюрстігі қоса) және Католик лигасы (Бавария герцогтығы жетекшілігінде) Германиядан күштерін шығаруға және жыл соңына дейін таратуға келіседі. 6 қараша – Англия Парламенті Ұлы келісім бойынша ақпан айында уәделенген 600 000 фунт стерлингтік қарыздың тек 100 000 фунтын ғана король Джеймске бергеннен кейін, король қалған қаражатты талап етеді. Парламент наразылық білдіріп, 9 қарашада келісімшарттан бас тартқандығын жариялайды. 8 қараша – Баск еліндегі колдовствоға қатысты сот процесі шамамен екі жылдан кейін аяқталады. Колдовствомен айыпталған 7000 адамның ішінде тек алтауы ғана испан инквизициясының үкімімен өлім жазасына кесіледі: екі ер адам (Доминго де Субильдеги және Петри де Жоангорена) және төрт әйел (Мария де Эчахуте, Грациана Ксарра, Мария Базтан де Борда және Мария де Арбуру) Логроньода өртеледі. 20 қараша – Мароккодағы Лараше порты Марокко сұлтаны Мохаммед эль-Мамунның қаланың бақылауын Испанияға беруімен беріледі. Испания королі Фелипе III атынан Маркиз де ла Хинохоса, сұлтанның бауыры Зидан Абу Малиге қарсы күреске Испанияның көмегі үшін қабылдайды. Лараше келесі 79 жыл бойы испандықтардың бақылауында болады, содан кейін оны тағы бір сұлтан қайтадан басып алады. 26 қараша – Француз астрономдары Николас Клод Фабри де Пейреск және Жозеф Гольтье Орион тұмандығын ең алғаш рет егжей-тегжейлі зерттейді. 18 желтоқсан (8 желтоқсан – ескі стиль) – Ағылшын астрономы Томас Харриот телескоп арқылы күн дақтарын байқаған әлемдегі алғашқы адам болады. 19 желтоқсан – Питер Бот Голландтік Шығыс Индияның (қазіргі Индонезия Республикасы) алғашқы генерал-губернаторы болып тағайындалады және 1614 жылға дейін қызмет етеді. 20 желтоқсан (10 желтоқсан – ескі стиль) – Уэльстегі бенедикттік монах Джон Робертс, католик дінін ұстануға қарсы заңды бұзғаны үшін мемлекеттік опасыздық қылды деген айыппен айыпталып, бес күннен кейін өлім жазасына кесіледі. Ол асылып, кесіліп, төрт бөлікке бөлінеді. Робертс шамамен 360 жылдан кейін, 1970 жылдың 25 қазанында Рим-католик әулиесі ретінде қасиетті деп жарияланады. 21 желтоқсан (11 желтоқсан – ескі стиль) – Екінші Жалған Дмитрийді Касим татар князі Петр Урусов өлтіреді. Дмитрий мен Урусов ішімдік ішкеннен кейін, Урусов Дмитрийді атып өлтіріп, содан кейін оның басын кеседі.

October 9 – Poland, under the command of Hetman Stanisław Żółkiewski, takes control of the Kremlin during the Polish–Muscovite War. October 17 – The coronation of Louis XIII of France takes place. October 24 – The War of the Jülich Succession ends as the Protestant Union (including Margraviate of Brandenburg Brandenburg and Electoral Palatinate) and the Catholic League (led by the Duchy of Bavaria) agree to withdraw their forces from Germany and to disband them by year's end. November 6 – After the Parliament of England gives King James only £ 100,000 of an agreed to £ 600,000 of debt relief promised in February under the Great Contract, the King demands the rest of the funds. Parliament is outraged and declares the Contract abandoned on November 9. November 8 – The Basque witch trials come to an end after almost two years. Out of about 7,000 persons accused of witchcraft, only six are condemned to be executed by the Spanish Inquisition as two men (Domingo de Subildegui and Petri de Joangorena) and four women (María de Echachute, Graciana Xarra, Maria Baztan de Borda, and Maria de Arburu) are burned at the stake at Logroño
November 20 – The cession of Larache, a port in Morocco, takes place as Mohammed esh Sheikh el Mamun, Sultan of Morocco, transfers control of the city to Spain in return for. The Marquis de la Hinojosa accepts on behalf of King Felipe III of Spain in return for Spain's aid to the Sultan's fight against the Sultan's brother, Zidan Abu Maali. Larache remains under Spanish control for the next 79 years until another sultan retakes it. November 26 – French astronomers Nicolas Claude Fabri de Peiresc and Joseph Gaultier make the first detailed observations of the Orion Nebula. December 18 – (December 8 O. S.) English astronomer Thomas Harriot becomes the first person on Earth to observe sunspots through a telescope. December 19 – Pieter Both becomes the first Governor general of the Dutch East Indies (now the Republic of Indonesia), serving until 1614. December 20 – (December 10 O. S.), John Roberts, a Benedictine monk in Wales, is executed five days after being convicted of high treason for violating a law against Catholic ministry. He is hanged, drawn and quartered. Roberts will be canonized as a Roman Catholic saint almost 360 years later, on October 25, 1970. December 21 – (December 11 O. S.) The second False Dmitry is assassinated by a Kasim Tatar prince, Peter Urusov. After both Dmitry and Urosov have been drinking, Urusov shoots the Tsar Dmitry, then decapitates him.

Күні белгісіз

Доктор Бонхамның ісі, маңызды шешім, Англияның жалпы соттарының бас судьясы Эдвард Кокпен шешілді. Кок жалпы құқықтың басымдығын бекітеді, ол Парламенттің де, корольдің де билігін шектейді. Маньчжу тайпасының басшысы Нурхачи Қытайдың Мин әулетімен қарым-қатынасын үзді, сол кезде алыс және көбінесе немқұрайлы болған Уанли императоры билікте болғанда; Нурхачи ұрпақтары кейіннен 1644 жылы аз ғана өмір сүрген Шунь әулетін құлатып, 1662 жылы Мин тағының қалдықтарына отырды. Католик шіркеуінің қызметіндегі Дуайдағы ағылшын колледжінің мүшелері жасаған латын Вульгатынан ағылшын тіліне аударған «Douay–Rheims Библиясы» (The Holie Bible Faithfully Translated into English) жариялануы аяқталды. Якоб Бёме тағы бір ішкі көрініс бастан кешіреді, онда ол ғаламның бірлігін одан да жақсы түсінеді және Құдайдан ерекше шақыру алғанына сенімді. Мальтада Вигнакорт су құбырының құрылысы басталады. Санта-Фе, Нью-Мексико, Нью-Мексиконың астанасы, Нью-Мексико Корольдігінің астанасы ретінде негізделді.

Сәуір-маусым

22 сәуір – Папа Александр VIII (1691 ж. қайтыс болды)
12 мамыр – Арент Бернцен, норвегиялық статистик (1680 ж. қайтыс болды)
17 мамыр – Жозеф Понсе, француз миссионері (1675 ж. қайтыс болды)
18 мамыр – Стефано делла Белла, итальяндық гравюра шебері (1664 ж. қайтыс болды)
1 маусым – Хендрик Мартенсзуон Сорг, голланд суретшісі (1670 ж. қайтыс болды)
17 маусым – Биргитт Тот, даниялық ғалым, жазушы және аудармашы (1662 ж. туған)
24 маусым – Томас Хейлс, Коннектикут қоныс салушы (1679 ж. қайтыс болды)

Күні белгісіз

Дирк Рембранц ван Нироп, голланд астрономы және картографы (1682 ж. қайтыс болды)
Мария Куниц, Силезия астрономы (1664 ж. қайтыс болды)
Ли Ю, қытай жазушысы (1680 ж. қайтыс болды)
Франсуа Эуд де Мезерей, француз тарихшысы (1683 ж. қайтыс болды)
Карин Томасдоттер, финн шенеунігі (1697 ж. қайтыс болды)
Эммануэль Цанес, грек суретшісі (1690 ж. қайтыс болды)
Мари Мюрдрак, француз химигі және алхимигі (1680 ж. қайтыс болды)
Леонора Дуарте, фламанд композиторы және музыканты (1678 ж. қайтыс болды)

Мүмкін

Джордж Картерет, Джерсиде туған ағылшын роялистік саясаткер (1680 жылы қайтыс болған)
Еремия де Деккер, голланд ақыны (1666 жылы қайтыс болған)
Абрахам Дюкен, француз теңізші офицері (1688 жылы қайтыс болған)
Цзинь Шэньтан, қытай редакторы (1661 жылы қайтыс болған)

шілде-қыркүйек

Шілде – Ричард Кноллс, ағылшын тарихшысы (ту. 1545)
14 шілде – Франциск Солан, испан монахы және Оңтүстік Америкадағы миссионер (ту. 1549)
17 шілде – Амандус Полан, неміс жазушысы (ту. 1561)
18 шілде – Микеланджело Меризи да Караваджо, Римде белсенді итальян суретшісі (ту. 1571)
22 шілде – Карл I, Мекленбург герцогы (ту. 1540)
27 шілде – Якоб ван Лангрен, голланд картографы және жер шары жасаушы (ту. 1525)
20 тамыз – Станислав Стадницкий, поляк дворяны (ту. 1551)
25 тамыз – Мейбел Браун, Килдэр графесі, ирланд дворяны (ту. 1536)
13 қыркүйек – Томас де Борья и Кастро, испандық католик архиепископы (ту. 1551)
19 қыркүйек – Фредерик IV, Пфальц курфюрсты (ту. 1574)
22 қыркүйек – Ян Моретус, бельгиялық баспашы (ту. 1543)