Кіріспе

Тынық мұхитының оңтүстік-батысындағы ең терең мұхиттық ойыс

Тонга ойысы – Тынық мұхитының оңтүстік-батысында орналасқан мұхиттық ойыс. Ол Оңтүстік жарты шардағы ең терең ойыс және Мариан ойысынан кейін Жердегі екінші ең терең ойыс. Осы жерде Жердегі ең жылдам тектоникалық қозғалыс жүзеге асырылуда, себебі Тынық мұхиты тақтасы ойысқа батысқа қарай батып барады.

Терең көкжиек

Тонга шұңқырының ең терең нүктесі, Горизонт тереңдігі, - терең. Ол Оңтүстік жарты шардың ең терең нүктесі және Мариана шұңқырындағы Челленджер тереңдігінен кейін Жер бетіндегі екінші ең терең нүкте болып табылады. Ол Скриппс океанография институтының "Горизонт" зерттеу кемесінің құрметіне аталған, оның экипажы 1952 жылдың желтоқсан айында осы тереңдікті тапқан. Ең терең хадалды шұңқырлардың бірі ретінде, Горизонт тереңдігінің шөгіндісі дөңгелек құрттардың қоғамдастығын қамтиды. 2016 жылғы зерттеуде осы қоғамдастықтағы жеке тұлғалардың саны шұңқыр жиегіндегі шамамен тереңдікке жақын жердегі жерге қарағанда алты есе көп екені және осы екі жер арасындағы биомасса айырмашылығы одан да зор екені анықталды. Ал, түрлердің әртүрлілігі шұңқырдың беткейінде екі есе жоғары, бұл, мүмкін, шұңқырдағы аз ғана мүмкіндік іздеуші түрлердің салдары болуы мүмкін. Мариана шұңқырының тереңдігіндегі көптігі мен биомассасы туралы көрсеткіштер ұқсас, бірақ Перу-Чили шұңқырында олар айтарлықтай төмен.

Экипажмен түсіру

Тонга шұңқыры және операциялық аймақ қолдау кемесі, терең суға түсетін қолдау кемесі DSSV Pressure Drop, Kongsberg SIMRAD EM124 көп сәулелі эхолокациялық жүйесімен зерттелді. Жиналған деректер GEBCO Seabed 2030 жобасына табыс етіледі. Бұл тегіс түсу "Бес тереңдік" экспедициясының бөлігі болды. "Бес тереңдік" экспедициясы аясында Виктор Весково 2019 жылдың 5 маусымында Сирена шұңқырының түбіне алғашқы экипаждың түсуімен (Triton 36000/2 үлгісіндегі терең суға түсетін аппарат DSV Limiting Factor-де) барды және тікелей CTD қысым өлшеулері арқылы ± тереңдігін анықтады. Сирена шұңқырына түсу және оның тереңдігін тікелей өлшеу, Тонга шұңқырынан шамамен 6000 км қашықтықта орналасқан Челленджер шұңқырының түбіне төрт рет түскеннен кейін бір ай өткен соң жүзеге асты.

Тонга-Кермадек доғасы жүйесі

Тонга шұңқыры мен Лау артқы доға алабы арасындағы аймақ, Тонга-Кермадек жотасы, Австралия және Тынық мұхит тақталарынан тәуелсіз қозғалады және Тонга, Кермадек және Ниуафоу тақталары сияқты бірнеше кіші тақталарға бөлінеді. Тонга тақтасы Тонга шұңқырына қарап жатыр. Тонга шұңқыры доға жүйесі – кеңейіске басым, аккрециялық емес конвергентті шекара. Тынық мұхит тақтасы шұңқырының батыс жағына қарай субдукцияланады. Жылдамдық мөлшері шамамен бағаланған, бірақ GPS өлшемдері солтүстік шұңқырындағы жылдамдықтың сол жерде одан да жоғары екенін көрсетеді. Бұл Жердегі ең жылдам тақта жылдамдығы, нәтижесінде жердің ең белсенді мантиялық сейсмикалық аймағы пайда болды. Субдукция жылдамдығы Тонга-Кермадек доғасы бойымен солтүстіктен оңтүстікке қарай азаяды, солтүстікте – , оңтүстікте – дейді және оңтүстікке қарай көлбеуленіп кетеді. Тонга шұңқырындағы жоғары жылдамдық негізінен Лау алабындағы кеңеюдің төмендеуіне байланысты. Миоцендік Лау-Колвилл жотасындағы қабықтың кеңеюі 6 млн жыл бұрын басталды, бұл Лау алабы мен Хавр ойысының ашылуына әкелді. Бұл кеңею одан бері оңтүстікке қарай таралып, Тонга шұңқырының алдындағы Лау алабында таралу орталығына айналды. Осылайша, Тонга-Кермадек шұңқырының алдында жаңа қабық пайда болады, ал ескі қабық Тонга шұңқырында тұтынылады.

Тынық мұхит жағалауындағы лаванда

Жер сілкіністерінің көпшілігі екі тектоникалық плитаның жанасу аймағында, субдукция кезінде туындайтын үйкеліс салдарынан пайда болса, қалғандары Тынық мұхиты плитасының иілуінен туындайды. Қазанға түсетін Тынық мұхиты қабығы 100–140 млн жыл бұрын пайда болған, салыстырмалы түрде суық және көп мөлшерде серпімді энергияны сақтай алады. Ол мантияның тереңіне жеткенде, кедергілерге тап болып, деформацияланады, нәтижесінде терең мантиялық жер сілкіністері пайда болады. Солтүстік Фиджи ойысының астында, субдукцияланған Австралия плитасының бөлігі субдукцияланған Тынық мұхиты плитасымен соқтығысып, көптеген ірі жер сілкіністерін тудырады. Соқтығысу кезінде Тынық мұхиты плитасы да деформацияланады, екі плита да 660 км тереңдігіндегі үзіліске орналасады. Бұл плиталардың соқтығысуы 5–4 млн жыл бұрын Лау ойысы ашыла бастаған кезде болған. Мұхит шұңқырлары материктік қабықтың қалыптасуы және материалдың мантияға қайта өңделуі үшін маңызды орындар болып табылады. Тонга шұңқырының бойындағы мантиядан шыққан балқымалар аралдық жүйелерге жеткізіледі, ал терең теңіз шөгінділері мен мұхит қабығының сынықтары жиналады. МТЖ-дан солтүстікке қарай, Тонга шұңқырының солтүстік жағын қиып өтетін және Солтүстік Лау ойысындағы үш негізгі таралу орталығының бірі (Футуна таралу орталығы және Солтүстік-Батыс Лау таралу орталығымен бірге) болып табылатын Солтүстік-Шығыс Лау таралу орталығы (NELSC) орналасқан. NELSC-де таралудың максималды жылдамдығы бірақ таралу орталығының екі шетінде де нөлге дейін төмендейді. Дегенмен, Тонга және Австралия плиталары арасындағы жалпы таралу жылдамдығы 0,9-ды құрайды, сондықтан қосымша микроплиталар және/немесе деформация аймақтары болуы керек. NELSC-ке Самоаның магмалық ошағынан қосымша магмалық материал түсуі мүмкін. NELSC морфологиясы баяу таралатын жоталарға ұқсас, көптеген тығыз орналасқан жоталар мен ойыстарды қамтиды. Ол шұңқырмен кездескен жерде Тонга қырқасы, Тынық мұхиты плитасы және Австралия плитасы арасында тау қырқасының трансформациялық шекарасы қалыптасады. Луисвилл теңіз тауларының ең көне және батыс жағындағы Осборн теңіз тауы шұңқырдың шетінде орналасқан, ал оның бұрынғы жалпақ беті қазіргі уақытта шұңқырға қарай еңкейіп жатыр. Осборн теңіз тауының батысындағы бұзылған блоктардың кең аймағы шұңқырды жағалауға қарай жасайды, ал іргелес алдыңғы арка көтеріліп, каньондармен жабылады. Луисвилл соқтығысу аймағы Тонга-Кермадек шұңқырының бойындағы сейсмикалық тыныштық аймағымен, "Луисвилл ойысы" деп белгілі аймақпен сәйкес келеді. Бұл сейсмикалық үзіліс субдукцияланатын таулар субдукция аймақтарында сейсмикалық белсенділікті тежейтінін немесе тіпті тоқтататынын көрсетеді, мүмкін жер сілкіністері арасындағы уақытты ұзарту арқылы, бірақ бұл процестің механизмі толыққанды түсініксіз. Геохимиялық мәліметтер Луисвилл тізбегінің 4 млн жыл бұрын Тонга-Кермадек доғасының астына батқанын көрсетеді. Сейсмикалық зерттеулер Тонга шұңқырының батысындағы Тынық мұхиты мантиясының Индо-Австралия мантиясымен ауыстырылатын, доға бойымен оңтүстікке қарай мантия ағынын анықтады.

Осборн бұрқасы

Озборн ойысы, 25.5° оңтүстік ендікте, Луисвилл қырқасының соқтығысу аймағының солтүстігінде орналасқан, Тонга шұңқырының солтүстігінде және оңтүстігіндегі екі ірі мұхиттық плато арасындағы, қазірде тоқтатылған кеңейіп жатқан қырқа: солтүстікте Манихики және оңтүстікте Хикуранги. Бұл платолар бір кезде Онтонг-Ява – Манихики – Хикуранги ірі магмалық провинциясының (LIP) құрамына кірген. Хикуранги Жаңа Зеландияның шығысындағы Чатем көтерілісімен соқтығысқанда, кеңею тоқтады, бұл шамамен 86 миллион жыл бұрын болған деп есептелген, бірақ 79 миллион жылға жуық болуы мүмкін. Озборн ойысының батыс жағын Тонга шұңқыры, ал шығыс жағын Уишбон – Шығыс Манихики тіктеуі шектейді. Озборн ойысы оң жаққа қарай ығысқан үш сегментке бөлінген. Тонга шұңқырына жақын жердегі осы құрылымдардың батиметриясына Тынық мұхиты тақтасының айналуы әсер етеді.

Көкшетау теңіз тау

Тонга шұңқырының солтүстік-шығыс қабырғасында орналасқан Каприкорн тау массиві (жоғарыдағы картаны қараңыз). Бұл ірі гиот, негізі кең, ал рифтік немесе лагуналық шыңының шағын бөлігі теңіз деңгейінен төменге дейін жетеді. Тынық мұхиты тақтасының Тонга шұңқырында бүгілуі қазір оны нан тіліп кескендей кесіп жатыр: гиоттың ішінде шұңқырға параллель солтүстік-оңтүстік бағыттағы горст және грабен жүйесі дамуда; гиоттың батыс беткейі шұңқырға жетіп, оны толтыра бастады; гиоттың шыңы шұңқырға қарай 1,7° бұрылып, оның ортасы шұңқыр осінен ғана орналасқан. Каприкорн тау массивінің 500 мың жыл ішінде шұңқырмен толығымен жұтылуы күтілуде.

Аполлон 13

1970 жылы "Аполлон-13" миссиясы оттегі баллонындағы жарылыс салдарынан тоқтатылғанда, олар Ай модулін толығымен Жерге қайтаруға мәжбүр болды. Ай модулі (LEM) атмосфераға қайта кірмес бұрын бөлініп шығарылған кезде, оның радиоизотоптық термоэлектрлік генераторы атмосферада тарап кетті, ал жылу көзі Тынық мұхитындағы Тонга шұңқырының ішінде немесе жанындағы аймаққа құлады. Дегенмен, қорғаныш қаптамасының арқасында атмосфералық және мұхиттық бақылау жүйелері термоэлектрлік генераторда жылу көзі ретінде қолданылған 238Pu (жартылай ыдырау периоды 87,7 жыл) бөлінгенін анықтамады.