Кіріспе

Алгонкин мохаук римдік католик әулиесі (1656–1680), Катери Текаквита (мохаук тілінде), Текаквита есімімен белгілі, Кэтрин ретінде крещение алған және «Мохаук гүлі» деп бейресми аталады (1656 – 17 сәуір 1680), католик әулиесі және таза қыз. Ол қазіргі Нью-Йорк штатындағы Осерненон ауылында, мохаук тайпасының ішінде дүниеге келген. Эпидемия кезінде шешек ауруына шалдыққан, оның отбасы қайтыс болды және бетіне із қалды. Он тоғыз жасында католик дініне ауысты. Мәңгілік бойға құдайылыққа серт беріп, ауылын тастап, өмірінің соңғы бес жылын Монреальдің оңтүстігіндегі Кахнаваке иезуит миссиялық ауылына көшіп кетті. 1980 жылы Иоанн Павел II оны мақұлдады, ал 2012 жылғы 21 қазанда Папа Бенедикт XVI оны Әулие Петр базиликасында қасиетті деп жариялады.

Ерте өмір және білім

Текаквита – мохаук халқы берген қыздың есімі. Ол «зиянын тигізіп алатын» дегенді білдіреді. Ол шамамен 1656 жылы Нью-Йорк штатының солтүстік-шығысындағы Оссерненон ауылында дүниеге келген. Ол мохаук басшысы Кеннеронква мен Кахентаның қызы, ол шабуылда тұтқынға алынып, кейін асыралып, тайпаға сіңірілген. Кахента католик дініне шомылдырылып, Монреальдің шығысындағы Труа-Ривьердегі француз миссионерлерінен білім алған. Мохаук жауынгерлері оны тұтқынға алып, өз жеріне әкелген. Кейін Кахента Кеннеронкваға үйленген. Текаквита – олардың екі баласының үлкені еді, содан кейін інісі дүниеге келді. Текаквитаның туған ауылы өте алуан түрлі болды. Мохауктар басқа тайпалардан көптеген тұтқындыларды, әсіресе өзінің қарсыластары гурондықтарды сіңіріп алды, соғыс немесе аурулардан қайтыс болғандардың орнын толтыру үшін. Текаквита шамамен төрт жасқа келгенде, оның кішкентай інісі мен екі ата-анасы шешек ауруынан қайтыс болды. Текаквита аман қалды, бірақ бетіндегі жарақаттардан және көру қабілетінің нашарлауынан зардап шекті. Ол жарақаттарын жасыру үшін бас киім және матамен жабатын. Иезуиттердің Текаквита туралы айтуынша, ол қарапайым мінезді қыз болған, қоғамдық жиындардан қашып, жарақаттарын жасыру үшін басын жабатын. Ол киім тігу, кілем тоқу және тамақ дайындау сияқты дәстүрлі әйелдер кәсібінде шебер болды. Әдеттегідей, он үш жасқа келгенде оған үйлену туралы ойлауға қысым жасалды, бірақ ол бас тартты.

Көтеріліс және басып кірулер

Текаквита мохауктер француз және голланд отарлаушыларымен байланыс жасаған, ал олар табысты тері саудасында бәсекелескен бір тұрақсыз кезеңде өсті. 1666 жылы француздар ирокездер жеріне енуге тырысып, қазіргі Нью-Йорк штатының орталық бөлігінде мохауктерге шабуыл жасады. Француздар халықты үйлерінен қуғаннан кейін, үш мохаук ауылын өртеп жіберді. Шамамен он жастағы Текаквита жаңа отбасымен бірге қашып кетті. Француз әскерлерінің жеңілісінен кейін мохауктер өз ауылдарында иезуит миссионерлерін қабылдауды талап ететін бейбіт келісімге келісті. Иезуиттер Нью-Йорк штатының Ориесвилл қаласының жанында миссия құрды. Олар христиан дінін мохауктердің түсінетін тілмен түсіндірді. Мохауктер өзеннен өтіп, қазіргі Нью-Йорк штатының Фонда қаласынан батысқа қарай солтүстік жағалауда Каугнаваганы қайта құруға кірісті. 1667 жылы, Текаквита 11 жаста болғанда, ол ауылға келген иезуит миссионерлері Жак Фремин, Жак Брюяс және Жан Пьерронмен танысты. Оның ағасы олардың дінге өтуін қаламай, олармен байланысқа қарсы болды. Оның үлкен қыздарының бірі бұрыннан католик болған. 1669 жылдың жазында бірнеше жүз мохикан жауынгерлері шығыстан шабуыл жасап, Каугнавагаға келді. Текаквита сол кезде шамамен 13 жаста болды. Ол басқа қыздармен бірге дін қызметкері Жан Пьерронға жараланғандарға көмектесуге, өлгендерді жерлеуге, сондай-ақ тамақ пен су жеткізуге қатысты.

Өлгендердің мейрамы

Кейін 1669 жылы Каухнавагада Хауденосауне өлілер тойы шақырылды. Текаквитаның ата-анасының қалдықтары, сондай-ақ басқалардың да мәйіттері осы рәсімге қосылуға тиіс болды. Әке Пьеррон өлілер тойын сынады, бірақ жиналған Хауденосауне оған үн қатпауға бұйырды. Бірақ кейін олар мойынсұнып, дін қызметкерімен сыйлықтар алмасып, тойдан бас тартуға уәде берді.

Отбасылық қысым

1673 жылы Текаквита 17 жасқа толғанда, оның асырап алған анасы мен әпкесі оны бір мохаук жігітіне үйлендіруге тырысты. Текаквита үйден қашып, жақын маңдағы далаға жасырынды және үйленуден бас тартты. Соңында, оның әпкелері оны үйлендіруден бас тартты. 1674 жылдың көктемінде, он сегіз жасында, Текаквита ауылға келген иезуит діни қызметкері Жак де Ламбервиллмен кездесті. Басқалардың алдында Текаквита оған өзінің тарихын және христиан болуға деген ниетін айтты. Ол онымен бірге катехизисті оқуға кірісті. Ламбервилл 1676 жылдың 18 сәуірінде, Пасха күні Текаквитаны 19 жасында крещение рәсіміне қабылдады. Текаквита Сиеналық Әйес Екатеринаның құрметіне «Кэтрин» деп ат қойылды (Кетери – бұл есімнің мохаук тіліндегі нұсқасы). Ол Каунавугада тағы алты ай тұрды. Кейбір мохауктар оның дінге өтуіне қарсылық білдіріп, оны сиқыршылықпен айыптады. Текаквита төсегіне тікендер салып, олардың үстінде жатып, туыстарының кешірім сұрауы үшін дұға еткені айтылады. Денеге тесік салу арқылы қан алу – мохаук және басқа да Гауденосауне тайпаларының дәстүрлі әдеті. Бұл оның нашар денсаулығын еске түсіріп, қауымдағы діни қызметкерлердің арасында пікір қақтығысын тудырды. Текаквита бұл алаңдаушылыққа қарсы тұрып: «Мен осы бақытсыз денемен аштық пен азапқа дайынмын, егер жаным қадірлі тамақтандырылса», – деді. Осы шақта ол Мари Тереза Тегаянгуента есімді тағы бір әйелмен дос болып, екеуі бірге жергілікті діни орден құруға тырысты, бірақ иезуиттер бұл идеяны қабылдамады. Құлай берген жағдайларға байланысты ол ешқашан епископтың құлшылыққа берілген қыз ретінде қабылдануына лайық болмады. Дегенмен, АҚШ-тағы құлшылыққа берілген қыздар қауымы Катери Текаквитаны өз қамқоршысы ретінде қабылдады.

Mission du Sault St. Louis: Кахнаваке

Иезуиттер Қанавакені жергілікті халықты дінге көшіру үшін құрған. Қоныс іргесі қаланғанда, жергілікті тұрғындар тұру үшін дәстүрлі ұзын үйлер салған. Олар сондай-ақ иезуиттердің ғибадатханасы ретінде пайдаланылатын ұзын үйді де тұрғызған. Миссионерлік елді мекен болғандықтан, Кахнаваке католик дініне өтпеген Гауденосауни Конфедерациясының мүшелерінен шабуыл қаупі төнді. Кахнаваке – ресурстары таусылған соң бір жерден екінші жерге көшіп отыратын, қалыпты Гауденосауни ауылдары сияқты құрылған елді мекен еді. Бастапқыда ауыл толығымен француз емес еді, бірақ Бес Ұлттың Канадаға қарай солтүстікке көші бастауымен ауылға көбірек жергілікті тұрғындар қосылды. Бес Ұлттың бәрі дерлік бір уақытта, бір-бірімен байланыссыз солтүстікке көшіп кетті. Кахнавакеде әртүрлі тайпалар өкілдік етті, ал француздар келгенде әр түрлі этностың адамдары болды. Ауылды Жаңа Франция мойындап, туындаған мәселелерді шешу үшін автономия берді. Осы автономия арқасында олар Нью-Йоркпен де достық қарым-қатынас орната алды. Кахнавакеде тері саудасы дамыды. Француз шіркеуі мен жергілікті тұрғындар арасындағы шегара ауылда анық байқалды, олардың арасында аз ғана байланыс болды. Кахнаваке екі жарым жылға созылған түрлі тайпалар арасындағы соғысқа тартылды.

Chauchetière және Cholenec

Клод Шошетьер мен Пьер Холенек Текаквитаның өмірінде маңызды рөл атқарған иезуит дін қызметкерлері болды. Екеуі де Жаңа Франция мен Кахнауэк қаласында орналасқан. Шошетьер Текаквитаның өмірбаянын алғаш жазды (1695), ал Холенек одан кейін (1696) жазды. Керісінше, Холенек оның бойдақтығын баса көрсетті, мүмкін отарлаушы стереотиптерге қарсы тұру үшін, онда үнді әйелдерін жеңіл мінезді деп сипаттаған. Оның шешек іздерінің жоғалып кеткені айтылады. Текаквита қайтыс болғаннан кейін бірнеше аптада үш адамға көрінді: оның ұстазы Анастасия Тегонтсионго, досы Мари Тереза Тегаягуента және Шошетьер. Анастасия рухани қызының өліміне қайғырып, көзін көтеріп қарағанда Екатеринаның төсегінің басында тізе бүгіп тұрғанын, қолында күндей жарқыраған ағаш крестті ұстап тұрғанын көрді. Мари Тереза түні бойы қабырғасына соққан дыбыспен оянғанын, дауыстың: «Ояндың ба?» деп сұрағанын айтты. Мари Тереза сыртқа шықты, бірақ ешкімді көрмеді, бірақ дауыс: «Адиу, адиу, әкеңе мен көкке бара жатқанымды айт» деп сыбырлағанын естіді. Шошетьер осы уақытта Екатеринаның қабірінде болғанын айтты; ол «барокколық сәнде» көрінді, екі сағат бойы оған қарады және «оның беті көкке көтерілген, құлшыну сезімімен» болды. Оның ізгіліктері мохаук және еуропалық мәдениеттер арасындағы экуменикалық көпір саналады. Оның өлімінен кейін 50 жыл өткен соң Мексикада америкалық монахтарға арналған монастырь ашылды. 1880 жылдары үнді католик миссиялары мен епископтары Катериге құлшылық етуге ресми рұқсат беру туралы петиция ұсынды. Олар Текаквитаға иезуиттер Исаак Жог және Рене Гупилмен бірге құрмет көрсетуді сұрады, олар Катери дүниеге келгенге бірнеше он жыл бұрын Осернненонда мохауктар тарапынан өлтірілген екі католик миссионері болды. Олар петицияларын осы құрметті рәсімдердің басқа да үндістер арасында католицизмді нығайтуға көмектесетінін айтып аяқтады. Катери Текаквитаның канонизация процесін 1885 жылы Балтимордағы үшінші пленарлық кеңесте АҚШ католиктері бастады, содан кейін Канада католиктері де қосылды. АҚШ және Канадада 906 үнді азаматы оның қасиетті деп жариялануын талап ететін 27 хатқа қол қойды. Оның рухани жазбалары 8 шілдеде теологтармен мақұлданды және оның ісі 19 мамыр 1939 жылы ресми түрде ашылды, оған Құдайдың қызметшісі атағы берілді. 3 қаңтар 1943 жылы Папа Пий XII оны құрметті деп жариялады. 2006 жылы Вашингтон штатындағы Уотком округінің жас жігіті Джейк Финкбоннер ет жейтін бактериядан өлім аузында жатты. Дәрігерлер оның өліп қалғанын және медициналық білімі оны емдей алмайтынын ойлады. Джейк Лумми руынан болғандықтан, оның ата-анасы Джейктің өмірін сақтап қалу үшін Катери Текаквитаға дұға етті. Джейк ауыр сынақтан аман қалды және толыққанды сауығып кетті. Ватикан Текаквитаның араласып, баланы құтқарғанына сенді. 19 желтоқсан 2011 жылы Қасиеттілердің ісі жөніндегі конгрегация Папа Бенедикт XVI қол қойған оның араласуы арқылы екінші кереметті растады. 18 ақпан 2012 жылы Папа Бенедикт XVI Текаквитаны қасиетті деп жариялады. Латын тілінде сөйлеген кезде ол «Катарина Текаквита» деген сөзді қолданды; рәсімнің ресми кітапшасында ол ағылшын және итальян тілдерінде «Катери Текаквита» деп аталды. Ол 21 қазан 2012 жылы Папа Бенедикт XVI тарапынан қасиетті деп жарияланды. Канонизациялау рәсімінің ресми кітапшасында ағылшын және француз тілдеріндегі өмірбаяндарда «Кэтрин», ал рәсімнің өзінде «Катери» қолданылды. Ол Солтүстік Американың католик шіркеуі қасиетті деп жариялаған алғашқы үнді әйелі. 2022 жылы АҚШ Епископтық шіркеуі 17 сәуірде Катериге арналған литургиялық күнтізбеге соңғы бекіту берді. Катери Текаквита АҚШ-тың төрт ұлттық қасиетті орнында бейнеленген: Нью-Йорк штатының Фонда қаласындағы Баталы Катери Текаквитаның ұлттық қасиетті орны; Нью-Йорк штатының Ауриесвилл қаласындағы Солтүстік Америка шейіттерінің ұлттық қасиетті орны; Вашингтон қаласындағы Пәксіз Тұрудың ұлттық қасиетті орнының базиликасы; және Мичиган штатының Индиан-Ривер қаласындағы ашық аспандағы қасиетті орын – Ағаштағы Кресттің ұлттық қасиетті орны. Соңғы қасиетті орнының дизайны Катеринің орманға кішкентай ағаш кресттерді орналастыру әдетінен шабыттанды. Баталы Катери Текаквитаның ұлттық қасиетті орнында Каухнавага, қазба жұмыстары жүргізілген гауденосауне ауылы да орналасқан.

Кереметтер

Жозеф Келлогг - XVIII ғасырда үндістер тұтқындаған протестант баласы, кейін үйіне қайтарылды. Он екі ай өткен соң, ол шешекке шалдықты. Иезуиттер оны емдеуге тырысты, бірақ жағдайы жақсарған жоқ. Олар Текаквитаның қабірінен әкелген қасиетті заттарға ие болды, бірақ оларды католик емес адамға қолдануға тартынды. Сонда бір иезуит Келлогқа, егер ол католик дініне кірсе, көмек келеді деді. Жозеф оның айтқанын орындады. Иезуиттер оған Катеридің табынынан шіріген ағаш бөлігін берді, соның арқасында ол жазылып кетті делінеді. Тарихшы Аллан Грир бұл оқиғаны Текаквитаның 18 ғасырдағы Жаңа Францияда белгілі болғанын және оның емдеу қабілетіне ие деп есептелгенін көрсетеді. Ресми түрде танылған керемет 2006 жылы Вашингтон штатындағы бір жас баланың қанаты жейтін бактериядан аман қалғанымен байланысты. Дәрігерлер операция жасап, аурудың таралуын тоқтатуға тырысты, бірақ баланың өліміне дайын болу керектігін ата-анасына хабарлады. Бала католик дін қызметкерінен сырқаттыларға май құю рәсімін алды. Баланың анасы Лумми үндісі болғандықтан, ата-анасы Текаквитаға дұға етіп, құдайдан көмек тіледі, сондай-ақ отбасы мен достары, баланың сыныптастары арқылы кең байланыс желісіне жүгінді. Кейін әпке Катери Митчелл баланың жанына барып, Текаквитаның қасиетті сүйек сынығын оның денесіне тигізіп, ата-анасымен бірге дұға етті. Ертесі күні инфекция таралуын тоқтатты.

Жергілікті тұрғындар көзқарасы

Мохаук ғалымы Оренда Бучер Текаквитаның қасиетті деп жариялануына қатысты "қосымша сезімдер" болғанын айтты. Кейбір дәстүрлі мохауктар оның тарихы Кахнаваке халқына терең әсер еткен отарлаудың қайғылы оқиғаларымен байланысты деп санайды. Осы қараңғы өткеніне қарамастан, Катери католиктер мен дәстүрлі мохауктардың көпшілігі тарапынан құрметке ие. Катеридің қасиетті деп жариялануы төңірегіндегі пікірталас, көбінесе, бұл Америка жергілікті халықтары арасында шіркеудің беделін арттыру мақсатымен жасалған деген тұжырымға негізделген.

Мәдени сілтемелер

Катери Текаквитаның өмірі туралы 20-дан астам тілде 300-ден астам кітап жарық көрді. Тарихшы К. И. Коппедрайер Католик шіркеуінің әкелерінің Текаквита туралы жазған қасиеттілер тарихы "Еуропалықтардың Жаңа дүниедегі сынақтары мен табыстарын" бейнелейді деп ұсынды. Бұл оның өміріндегі алғашқы сахналық қойылымы емес еді; Джозеф Клэнсидің "Мохауктар ханшайымы" атты пьесасы 1930 жылдардан бастап мектеп оқушыларымен жиі қойылды.

Анимация

Француз анимациялық сериалы «Клементина» да Клементина Думант Текаквитамен танысып, оның досы болады.

Мұра

1980 жылы Текаквита қасиетті деп жарияланғаннан кейін, Паула Э. Холмс 1990 жылдардың соңында бірнеше қарт американдық үнді қыздарымен олардың балалық шағы және ата-бабаларынан Текаквита туралы естіген әңгімелер туралы сұхбаттасты. Ол Кэтеридің «олардың үнді туысқандары мен отбасылық мұрасының бір бөлігі» екенін анықтады. Кларенс А. Уолворт Текаквитаға құрмет көрсетудің ең жақтаушыларының бірі болды. Ол Кахнауэкедегі оның құрметіне арналған граниттен жасалған ескерткіштің құрылысын жеке қаржыландырып, халықаралық ынтымақтастыққа үлкен үлес қосты. Дәстүр бойынша, көптеген шіркеулер, мектептер және басқа да католик мекемелері оның атына аталды, әсіресе оның қасиеттілікке иеленгеннен кейін, соның ішінде бірнеше католик бастауыш мектептері. Олардың қатарында Китченердегі Әйелі Катери Текаквита католик бастауыш мектебі, Маркхемдегі Катери Текаквита католик бастауыш мектебі, Гамильтондағы Әйелі Катери Текаквита католик бастауыш мектебі, Орлеандағы (Оттава) Әйелі Катери Текаквита католик мектебі және Калгаридегі Әйелі Катери Текаквита мектебі бар. АҚШ-та Әйелі Катери Текаквита католик шіркеулері Дирборн (Мичиган), Буффало (Техас) және Спарта (Нью-Джерси) қалаларында орналасқан. Әйелі Катери Миссиссаугадағы Джон Кэбот католик орта мектебінің қамқоршысы. Нью-Йорктегі Нискаюнадағы Катери Текаквита мектебі оның құрметіне аталған. Шенектадиде орналасқан Әйелі Катери Текаквита приходы 2012 жылы құрылды. 2010 жылы Нью-Йорк штатының Айрондекуит қаласындағы приходқа оның есімі берілді. Манхэттендегі Катери резиденциясы оның атымен аталады. 1997 жылы салынған Нотр-Дам университетіндегі Уэльс отбасы залының капелласы оған арналған. 2021 жылдың 4 сәуірінде, Пасха күні, Канаданың Солтүстік Манитоба провинциясындағы Сент-Тереза Пойнт қаласындағы жалғыз католик шіркеуі өртенді. Өрттен кейін қираған үйінділерден Әйелі Катери Текаквитаның суреті және Мәриямның мүсіні ғана жақсы сақталған күйде қалды. 2021 жылдың мамыр айында Мичиганның Жоғарғы түбегіндегі Бей Миллс үнді қауымында оның құрметіне салынған шіркеу екінші рет өртенді. 1939 жылдан бері Текаквита конференциясы жыл сайын үндістер арасында католик миссияларын қолдау үшін өткізіліп келеді. Адамдар Катери шеңберлеріне жиналып, дұға етеді және жақсы католиктер болуға тырысады. 1991 жылы конференцияда 130 тіркелген Катери шеңбері бар екені хабарланды. Кахнаваке қорығының бөлігі – Сент-Лоуренс өзеніндегі Текаквита аралы оның құрметіне аталған.