Кіріспе

Америкалық химик (1893–1978)

Мансап

1915 жылы Конант Гарвардтың тағы екі химия түлегі – Стэнли Пеннок пен Чонси Лумиспен LPC лабораториясын құру үшін бизнес серіктестікке кірісті. Олар Нью-Йорк қаласының Куинс ауданындағы бір қабатты ғимаратта зауыт ашып, фармацевтикалық өнеркәсіпте қолданылатын, бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан Германиядан импорт тоқтағандықтан қымбатқа сатылатын бензой қышқылы сияқты химиялық заттарды өндірді. 1916 жылы органикалық химик Роджер Адамстың кетіп қалғандығы Гарвардта бос орын тудырды, ол Конантқа ұсынылды. Академиялық мансапқа ұмтылғандықтан, Конант ұсынысты қабылдап, Гарвардқа қайта оралды. 1916 жылдың 27 қарашасында болған жарылыс салдарынан Пеннок және тағы екі адам қаза тауып, зауыт толығымен қирады. Бұл оқиғаға Конанттың дұрыс емес сынақ процедуралары себеп болды.

АҚШ әскері

АҚШ Германияға соғыс жариялағаннан кейін, Конанттың АҚШ-тың Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы басталды. 1917 жылдың 22 қыркүйегінде Конант АҚШ Армиясының санитариялық корпусында екінші лейтенант болып кірісті. Ол Америка университетінің лагеріне барып, уландырғыш газдарды жасау жөніндегі жұмыстарға қатысты. Алғашқыда оның жұмысы қыша газына шоғырланды, бірақ 1918 жылдың мамырында Конант левизит әзірлеумен айналысатын бөлімнің басшысы болды. 1918 жылдың 20 шілдесінде ол майор шеніне көтерілді. Пилоттық қондырғы, содан кейін Кливленд қаласында толық көлемді өндіріс орны салынды, бірақ левизит соғыста қолданылуға үлкермес бұрын соғыс аяқталды.

Гарвард университетінің профессоры

Конант 1919 жылы Гарвардта химия профессоры болып тағайындалды. Келесі жылы ол Ричардстың қызы Грейс (Пэтти) Тайер Ричардсқа ұсыныс жасады. Олар 1920 жылдың 17 сәуірінде Гарвардтағы Апплтон шіркеуінде үйленді және екі ұлы болды: 1923 жылдың мамырында туған Джеймс Ричардс Конант және 1928 жылдың шілдесінде туған Теодор Ричардс Конант. Конант 1924 жылы доцент болды. 1925 жылы ол химиялық зерттеулердің орталығы болған Германияға сегіз айға барды. Ол сол жердегі ірі университеттер мен зертханаларды аралап, Теодор Куртиус, Казимеж Фаянс, Ханс Фишер, Артур Ханцш, Ханс Мервейн, Якоб Мейзенхаймер, Герман Штаудингер, Адольф Виндаус және Карл Зиглер сияқты көптеген жетекші химиктермен кездесті. Конант АҚШ-қа оралғаннан кейін Артур Амос Нойс оған Калтехке көшу туралы тартымды ұсыныс жасады. Гарвардтың президенті Эбботт Лоуэлл қарсы ұсыныс жасады: 1927 жылдың 1 қыркүйегінен бастап профессорлық қызметке бірден көтерілу, 7000 доллар жалақы (шамамен сол кездегі құны) және зерттеулер үшін жылына 9000 доллар грант. Конант қабылдап, Гарвардта қалды. 1929 жылы ол органикалық химиядан Шелдон Эмери профессоры, ал 1931 жылы химия кафедрасының меңгерушісі болды. Бұл, бұрынғы жұмыстарымен бірге, қазір Конант-Финкельштейн реакциясы немесе көбінесе Финкельштейн реакциясы деп аталатын реакцияға әкелді. Бұл реакцияны жақында қолдану қарапайым ПВХ-тан йодталған поливинилхлоридті дайындауды қамтиды. Конанттың гидрогенациялау кинетикасы жөніндегі жұмысы және Джордж Кистиаковскийдің осы реакциялардың энталпиялық өзгерістері жөніндегі зерттеулері гиперконъюгация теориясының кейінгі дамуын қолдады. Конанттың зерттеулері қышқылдар мен негіздердің табиғатын толығырақ түсінуге көмектесті. Ол судағы минералды қышқыл ерітінділерінен бірнеше есе күшті кейбір қышқылдардың қасиеттерін зерттеді. Конант оларды «суперқышқылдар» деп атады және Хамметтің қышқылдық функциясының дамуына негіз салды. Бұл зерттеулерде сірке қышқылы еріткіш ретінде қолданылды және натрий ацетатының осы жағдайларда негіз ретінде әрекет ететіні көрсетілді. Бұл байқау 1923 жылы жарияланған Брёнстед-Лоури қышқыл-негіз теориясына сәйкес келеді, бірақ Аррениус теориясының ескі тәсілдерімен түсіндірілмейді. Кейінірек Джордж Уилландпен бірге және Уильям Кирк МакЭуэн тарапынан кеңейтілген зерттеулерде көмірсутектердің қасиеттері өте әлсіз қышқылдар ретінде қарастырылды, соның ішінде ацетофенон, фенилацетилен, флуорен және дифенилметан. Конантты Брёнстед, Лоури, Льюис және Хамметпен бірге қышқылдар мен негіздерді қазіргі заманғы түсінуді дамытушылардың бірі деп санауға болады. 1929 жылдан 1933 жылы химиялық зерттеулерден зейнетке шыққанға дейін Конант хлорофилл және оның құрылымы туралы Science, Nature және American Chemical Society журналдарында мақалалар жариялады. Толық құрылымын анықтау оған мүмкін болмаса да, оның жұмысы Нобель сыйлығының лауреаты Ханс Фишердің 1939 жылы құрылымды түпкілікті анықтауына қолдау көрсетті және үлес қосты. Конанттың хлорофилл туралы еңбегі 1941 жылдың 2 мамырында Корольдік қоғамның шетелдік мүшесі ретінде қабылданған кезде танылды. Ол сондай-ақ синтетикалық каучук дайындау үшін изопреннің полимерленуі туралы үш мақала жариялады. Тағы бір зерттеу бағыты гемоглобин-оксигемоглобин жүйесінің биохимиясына қатысты. Конант атақты неміс химигі және Нобель сыйлығының лауреаты Фриц Хабердің ізімен электрохимиялық тотығу және тотығу-тотықсыздану тәжірибелерін жүргізді. Ол метемоглобиндегі темір орталығының қалыпты гемоглобиндегі темір(II) орталығынан айырмашылығы – темір(III) орталығы екенін анықтады және бұл тотығу күйіндегі айырмашылық метемоглобинемияның, тіндердің гипоксиясын тудыратын медициналық жағдайдың себебі болып табылатынын көрсетті. Конант өзінің бұрынғы ғылым мұғалімі Блэкпен бірге химия оқулығын жазды, ол «Практикалық химия» деп аталды, ол 1920 жылы жарық көрді және 1929 жылы қайта қаралған басылымы шықты. Бұл 1937 жылы олардың «Жаңа практикалық химиясымен» алмастырылды, ол 1946 жылы қайта қаралған басылымға ие болды. Бұл мәтін өте танымал болды; оны 75 университет қабылдады және Конант мыңдаған доллар авторлық гонорар алды. Химия саласындағы жетістіктері үшін ол 1932 жылы Американдық химиялық қоғамның Николс медалімен, 1932 жылы Колумбия университетінің Чандлер медалімен және 1944 жылы Американдық химиялық қоғамның ең жоғары құрметі – Пристли медалімен марапатталды. Ол сондай-ақ 1955 жылы қоғамның Чарльз Латроп Парсонс сыйлығын алды. Ол 1924 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды, 1929 жылы Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Конанттың көрнекті шәкірттерінің арасында Пол Доути Бартлетт, Джордж Уилланд және Фрэнк Уэстхаймер болды. 1932 жылы ол неміс ғылым академиясы Леопольдинаның мүшелігімен де құрметтелді.

Гарвард университетінің президенті

Бірнеше ай бойы лоббилеу және талқылаулардан кейін Гарвардтың басқарушы органы – Гарвард корпорациясы 1933 жылдың 8 мамырында Конантты Гарвардтың келесі президенті етіп сайлағанын жариялады. Гарвардтың көрнекті философия профессоры Альфред Норт Уайтхед бұл шешіммен келіспей: «Корпорация президенттікке химикті сайламауы керек еді» деп мәлімдеді. «Бірақ», – деді корпорация мүшесі Гренвилл Кларк, – «Элиот та химик болған, және біздің ең жақсы президентіміз де». «Білемін», – жауап берді Уайтхед, – «бірақ Элиот нашар химик еді». Кларк Конанттың сайлануына үлкен үлес қосты. 1933 жылдың 9 қазанында Конант Гарвард университетінің президенті болды. Бұл Конанттың президенттікке бейресми және реформалық бағытпен келуіне жол ашты. Оның инаугурациясында ол 1707 жылы Джон Леверет кішіге табыс етілген жарғы мен мөрді қабылдады, бірақ басқа да көптеген дәстүрлерді, соның ішінде Gloria Patri әні мен латын тіліндегі сөзді тастады. Гарвардқа кіру үшін грек немесе латын тілдерін талап етпегенімен, басқа университеттерден айырмашылығы, олар қабылдау үшін екі есе көп салмаққа ие болды, ал латын тілін оқыған Конант сияқты студенттерге A.B. дәрежесі берілді, ал оны оқымағандарға S.B. дәрежесі берілді. Оның реформаға жасаған алғашқы қадамдарының бірі – осы айырмашылықты жоюға тырысу болды. Бірақ 1937 жылы ол былай деп жазды: Факультетті жақсартудың алғашқы қадамы ретінде Конант міндетті зейнеткерлік жасын алпыс алты жасқа белгіледі, бірақ ерекше жағдайлардағы факультет мүшелері жетпіс алты жасқа дейін қызмет ете алатын болды. Бұл университеттегі ең көрнекті ғалымдар Франк Тауссиг пен Джордж Киттреджге әсер етті, олар жаңа ережеге бағынудың орнына ерікті түрде зейнеткерлікке шығуға көндірілді. Оның ең ұзақ және ең қатал күресі – лауазымдық реформа болды, ол «жоғарыламайтындар жұмыстан шығарылады» саясатына көшуді білдірді. Ұзын тізімі жоқ қосымша факультеттік лауазымдар ең үздік ғалымдарға арналды. Бұл саясат кіші факультеттің наразылығына әкеліп соқты, және 1938 жылы Конанттың жұмыстан босатылуына жақын болды. Конант жиі былай деуші еді: «Торғайды қараңыз. Ол мойнын созғанда ғана алға жылжиды». Басқа реформаларға сыныптық рейтингтерді және спорттық стипендияларды жою кірді. Конант білім беру, ғылым тарихы және мемлекеттік саясат салаларында жаңа магистратуралық бағдарламаларды ашты, сондай-ақ Гарвардта оқитын журналистерге арналған Ниман стипендиясын енгізді, оның біріншісі 1939 жылы табыс етілді. Ол төменгі сынып студенттерін «мидболлдар» деп атады. Ол Гарвардтың ұлттық стипендиясын мұқтаж студенттерге ұсынды. Қазан айында өткен корпорацияның келесі отырысында Конант Ханфстангльдің нацистік байланыстарына байланысты ұсынысты қабылдамауға оларды көндірді. 1936 жылы Ханфстангль стипендиясы туралы мәселе қайта көтерілгенде, Конант екінші рет ақшадан бас тартты. Ханфстангльдің кампуста болуы Гарвард және МТИ студенттерінің тұтқындалғандарымен бірге нацистерге қарсы демонстрацияларға әкелді. Конант кешірім сұрап жеке өтініш жасады, нәтижесінде екі әйел ақталды, ал алты ер адам мен бір әйел алты айға бас бостандығынан айырылды. Кейіннен оларды Массачусетс штатының губернаторы Джозеф Б. Эли кешірді. Берлин университеті 1934 жылы американдық заң ғалымы және Гарвард заң мектебінің деканы Роско Паундқа, Германияда бұрын гастрольде болған және нацистік режимге деген құрметін жасырмаған құрметті дәреже бергенде, Конант Паундқа оны қабылдамауға бұйрық беруден бас тартты және Гарвардта Паундқа дәреже тапсырылған бейресми марапаттау рәсіміне қатысты. Конант ең көп қорыққан нәрсе – 1936 жылы Гарвардтың үш жүз жылдық мерекелік шараларының бұзылуы болды, бірақ АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт пен Гарвард түлектерінің көпшілігі социалист және сынып сатқыны деп санайтын 1904 жылғы түлектердің қатысуына қарамастан, ешқандай қиындықтар болған жоқ. Жеке өзі Конант «Жаңа келісімді» мақұлдады және Рузвельттің мақсаттарына құлшыныс білдірді. Ол Рузвельтті үш жүз жылдық мерекелік шараларында сөз сөйлеуге шақырды. Бұл Лоуэллге ұнаған жоқ, және ол Рузвельт сөйлеген іс-шараның төрағалық етушісі болуға көндірілді. Рузвельттің «Жаңа келісімі» мен Конанттың меритократияны және білім беруді әлеуметтік мобильділік құралы ретінде қолдауы арасындағы параллельдіктер байқаудан тыс қалмады. Конант Америкадағы білім берудің әлеуметтік жіктелуге ықпал еткенін мойындады, оны бұзудың орнына, білім беру мүмкіндіктерін ауылдық аймақтар, шағын қалалар және қала ішіндегі аймақтар сияқты жетіспейтін жерлерге кеңейту қажеттігін атап өтті. Ол осы аймақтар көбінесе кедей және білім беруді жақсартуға қажетті қаражаттан мүсірленгенін, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік жіктелуге ұшырағанын, саяси және салық жүйелері әлеуметтік жіктелуді күшейтетінін атап өтті. Конант Гарвард студенттерінің гуманитарлық білімін арттыруға ұмтылды. Ол докторлық диссертация талапкерлеріне өз мамандығынан тыс сала зерттеуді талап ету туралы оймен ойнады. Бұл салалық факультеттердің ұйымдастырылуына кедергі келтірді, олардың арасында байланыс шамалы болды. 1935 жылы ол академиялық мамандануды бұзуға тырысты, көп салалы зерттеулермен айналысатын ғалымдар үшін факультеттік емес университет профессорлық лауазымдар құрды. Бакалавр студенттерінен жалпы білім беру курстарын оқу талап етілді, олардың бір бөлігі өз мамандығынан тыс болуы керек еді. Ол ғылым тарихы магистратуралық бағдарламасын және ғылым емес студенттерге арналған ғылым тарихы курсын құруға ерекше қызығушылық танытты. Оның қыздары болмағандықтан және әйелдер біліміне қызығушылығы шамалы болғанмен, Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан ер адамдардың саны азайды, бұл Конантты осы бағытта итермеледі. 1943 жылдың маусымында ол Гарвардқа байланысты әйелдер колледжі – Радклиф колледжімен Гарвардтың Гуманитарлық ғылымдар факультеті Радклиф студенттерін оқытуға жауапкершілікті қабылдау туралы келісімге келді. Бастапқыда Гарвард пен Радклиф студенттері үшін бөлек, бірақ бірдей бакалавриат курстары болды, бірақ бұл бірлескен сабақтарға жол ашты. Оның президенттігі кезінде 1945 жылы Гарвард медицина мектебіне және 1950 жылы Гарвард заң мектебіне әйелдердің алғашқы тобы қабылданды.

Ұлттық қорғаныс ғылыми-зерттеу комитеті

1940 жылдың маусым айында, Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыс қаулап тұрғанда, Вашингтонның Карнеги институтының директоры Ванневар Буш Конантты Ұлттық қорғаныс зерттеу комитетіне (NDRC) қабылдады, бірақ ол Гарвард университетінің президенті қызметін сақтап қалды. Буш NDRC-ді ғалымдарды «соғыс құралдарын, әдістерін және материалдарын жасау және жетілдіру үшін зерттеулер жүргізуге» біріктіретін ұйым ретінде көріп отырды. АҚШ әлі соғысқа қатыспағанмен, Конанттың нацистік Германияны тоқтату қажеттігіне және АҚШ сөзсіз қақтығысқа тартылатынына сенімді болды. Сондықтан Конанттың ойынша, ең маңызды міндет – американдық ғылымды соғысқа дайындау. Ол NDRC-нің B бөлімінің басшысы болды, ол бомбалар, отын, газдар және химиялық заттарға жауапты болды. 1941 жылдың 28 маусымында Рузвельт 8807-ші жарлыққа қол қойды, ол Бушты директор етіп тағайындап, Ғылыми зерттеу және даму кеңсесін (OSRD) құрды. Конант Буштың орнына NDRC төрағасы болды, ал NDRC OSRD құрамына енді. 1910 жылдары Гарвардта Конанттың құрдасы болған Роджер Адамс оның орнына B бөлімінің басшысы болды. Конант кадрлар мен саясат мәселелері бойынша NDRC-нің қозғаушы күшіне айналды. NDRC армия мен теңіз күштерінің зерттеу жұмыстарымен тығыз байланыста жұмыс істейтін, оларды толықтыратын, бірақ алмастырмайтын болды. Оған ядролық бөлінуді зерттеу міндеті жүктелді. 1941 жылдың ақпан айында Рузвельт Конантты Ұлыбританияға Пердью университетінен Фредерик Л. Ховде және МТИ-дан Кэрролл Л. Уилсонды да қамтитын миссияның басшысы ретінде жіберді. 1940 жылғы Тизард миссиясы американдық технологияның көптеген салаларда, әсіресе радарда Ұлыбританиядан бірнеше жыл қалып қойғанын көрсетті, сондықтан ынтымақтастыққа үміт артылды. Конант премьер-министр Уинстон Черчилльмен және оның жетекші ғылыми кеңесшісі Фредерик Линдеманмен түскі ас ішіп, Букингем сарайында король Георг VI-мен кездесті. Кейінгі кездесуде Линдеман Конантқа британдықтардың атом бомбасын жасаудағы жетістіктері туралы айтты. Конантқа ең қатты әсер еткені – британдықтардың бұл жобаның іске асырылатынына сенімділігі болды. Британдық бағдарламаның американдық бағдарламадан озық екендігі Конанттың ойында неміс ядролық энергиясы жобасы одан да алда болуы мүмкін деген ой туды, өйткені Германия жалпы әлемдік ядролық физиканың көшбасшысы деп есептелді. Сол жылы Черчилль Бристоль университетінің канцлері ретінде Конантқа заң докторы дәрежесін берді. Кейіннен Конант Ұлыбританиямен ядролық энергия саласындағы ынтымақтастықты, әсіресе соғыстан кейінгі аспектілерді шектеуге ұмтылды және британдық атомдық жобасы Tube Alloys өкілі Уоллес Акерспен қызу келіссөздер жүргізді. Конанттың қатал ұстанымы, британдықтардың көмегі маңызды болған жағдайларды қоспағанда, британдықтарды шеттетуге әкелді, бұл британдықтардың қарсы шараларына және ынтымақтастықтың толық бұзылуына соқтырды. Оның наразылықтары Рузвельт тарапынан жойылды, ол 1943 жылы Черчилльмен Квебек келісімін жасасты, ол толық ынтымақтастықты қалпына келтірді. Квебек конференциясынан кейін Черчилль Гарвардта Конантқа барды, онда Конант 1941 жылғы жақсылықты қайтарып, Черчилльге құрметті заң докторы дәрежесін табыс етті. 1941 жылдың желтоқсан айында АҚШ соғысқа қатысқаннан кейін OSRD атом бомбасы жобасын, жақсырақ танымал Манхэттен жобасын армияға тапсырды, бригада генералы Лесли Р. Гроувз жоба директоры болып тағайындалды. Конант қатысқан кездесуде Гроувз Буш төрағалық ететін, Конант оның орынбасары болатын Әскери саясат комитеті деп аталатын шағын комитеттің алдында жауап беруі керек деп шешілді. Осылайша Конант Манхэттен жобасын басқаруға ең жоғары деңгейде қатысты. 1942 жылдың тамызында Рузвельт Конантты Резеңке зерттеу комитетіне тағайындады. Рузвельттің сенімді кеңесшісі және жақын досы Бернард М. Барух төрағалық еткен комитетке синтетикалық резеңке бағдарламасын қарау міндеті жүктелді. Корпорациялар патенттік заңдарды бәсекелестікті шектеу және инновацияларды тоқтату үшін пайдаланды. Жапондықтардың Малайя, Солтүстік Борнео және Саравакты басып алуы, содан кейін Голландиялық Шығыс Үндістанды жапондықтар басып алуы табиғи резеңкемен қамтамасыз етудің 90 пайызын тоқтатқан кезде, Конант 1957 жылдың ақпанында АҚШ-қа оралды, онда ол Нью-Йорктегі Жоғарғы Шығыс жағында пәтер жалдады. 1957-1965 жылдар аралығында Нью-Йорк Карнеги корпорациясы оған білім беру туралы зерттеулер жазу үшін миллион доллардан астам қаржы берді. 1959 жылы ол «The American High School Today» атты еңбегін жариялады, ол «Ко...

Президент бостандығы медалі және басқа да марапаттар

1963 жылғы 6 желтоқсанда президент Линдон Джонсон Конантқа ерекше айрықша белгімен «Президенттік бостандық медалін» табыс етті. Ол бұл сыйлыққа президент Джон Ф. Кеннеди ұсынған, бірақ рәсім Кеннединің қазасынан кейінге шегерілді. 1970 жылдың ақпан айында президент Ричард Никсон Конантқа Атом энергиясы комиссиясының «Атомдық пионерлер» сыйлығын берді. Конанттың ұзақ қызметі барысында алған басқа да марапаттарының ішінде 1936 жылы Франциядан «Құрметті легион» орденінің командирі, 1948 жылы Ұлыбританиядан «Британ империясы» орденінің құрметті командирі, ал 1957 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Еңбегі үшін» орденінің үлкен кресімен марапатталды. Оған 50-ден астам құрметті ғылыми дәреже берілді және 2000 жылы ол Alpha Chi Sigma даналық залына енгізілді. Оның денесі кремацияланып, күлі Тау-Оберн зиратындағы Тейер Ричардс отбасының жерлеу орнына қойылды. Одан әйелі мен ұлдары қалды. Оның құжаттары Гарвард университетінің мұрағатында сақталады. Олардың арасында Конанттың 1951 жылы мұрағатқа тапсырған, 21 ғасырда Гарвард президенті ашуға тиіс деген нұсқаумен жабық қоңыр Манила конверті де бар еді. 2007 жылы Гарвардтың 28-ші президенті Дрю Фауст ашқан конвертте Конанттың болашаққа деген үміттері мен алаңдаулары жазылған хат болды. «Сіздер мен басқарғаннан гөрі гүлденген және маңызды институтқа жетекшілік ететін боласыздар», - деп жазды ол. «[Гарвард] академиялық бостандық пен ереске қатысты төзімділік дәстүрін сақтайды деп сенемін».

Мұра

Конант – Иллинойс штатының Хоффман-Эстейтс қаласындағы Джеймс Б. Конант жоғары мектебінің және Мичиган штатының Блумфилд-Хиллз қаласындағы Джеймс Б. Конант бастауыш мектебінің құрметіне берілген ат.