Кіріспе
Невил Шуттың романы «Элис сияқты қала» (АҚШ атауы: «Мұра») – Невил Шуттың 1950 жылы, Австралияға жаңа қоныстанған кезде жарық көрген романы. Жас ағылшын қызы Жан Пэдже, Малайядағы Екінші дүниежүзілік соғысындағы бір тұтқынға ғашық болады. Азат болғаннан кейін ол Австралияға көшіп, оның қасында болу үшін барып, өзінің мол мұрасын инвестициялау арқылы шағын шөлді аймақтағы қауымдастықтың экономикалық өркендеуіне қол жеткізуге тырысады – оны «Элис сияқты қалаға» айналдыруға, яғни Элис-Спрингс сияқты қылуға ұмтылады.
A Town Like Alice (United States title: The Legacy) is a romance novel by Nevil Shute, published in 1950 when Shute had newly settled in Australia. Jean Paget, a young Englishwoman, becomes romantically interested in a fellow prisoner of World War II in Malaya, and after liberation emigrates to Australia to be with him, where she attempts, by investing her substantial financial inheritance, to generate economic prosperity in a small outback community—to turn it into "a town like Alice" i. e. Alice Springs.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Бұл оқиға үш бөлімнен тұрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Лондонда былғары тауарлар фабрикасының хатшысы Жан Паджетке адвокат Ноэль Страхан ешқашан танымаған ағасынан мол мүлік мұра болғанын хабарлайды. Бірақ заңгер енді оның сенімді тұлғасы, ол отыз бес жасқа толғанға дейін, яғни бірнеше жылдан кейін мүлікті толығымен мұрагерлікке дейін тек кірісін пайдалана алады. Фирманың мүддесі үшін, бірақ жеке қызығушылығы артып, Страхан оның кеңесшісі мен бағыттаушысы рөлін атқарады. Жанның басты мақсаты Малайзиядағы ауылға құдық салу болады. Оқиғаның екінші бөлімі Жанның соғыс жылдарындағы тәжірибесіне көшеді, япониялықтар Малайзияны басып алған кезде ол онда жұмыс істеп, әйелдер мен балалар тобымен бірге тұтқынға алынады. Жан малай тілін еркін білгендіктен, тұтқын топтарында жетекші рөл атқарады. Жапондықтар топтың жауапкершілігін мойындамай, оларды бір ауылдан екіншісіне көшіріп жүреді. Көптеген тұтқын, дене күшіне төзгісіз болғандықтан, қайтыс болады. Жан австралиялық сарбаз, сержант Джо Харманмен танысады, ол да тұтқын, жапондықтар үшін жүк көлігін жүргізеді, екеуі достық қарым-қатынас орнатады. Джо оларға көмектесу үшін азық-түлік пен дәрі-дәрмек ұрлайды. Жан анасы қайтыс болған кішкентай баласын көтеріп жүреді, бұл Харманды оның үйленгеніне сендіреді; түсініспеушілікті болдырмау үшін Жан бұл қателікке түзету жасай қоймайды. Бір күні Харман жергілікті жапон командирінен бес тауық ұрлап алады. Ұрлық фактісі тергеледі, ал Харман Жанды және топтың қалған бөлігін құтқару үшін кінәні мойнына алады. Жапондық сарбаздар оны қинап, айқышқа шегелеп, өлімге тастап кетеді. Әйелдер оның қаза тапқанына сеніп, жолға шығады. Бірден-бір жапон күзетшісі қайтыс болғаннан кейін, әйелдер Малайзия ауылының бір бөлігіне айналады. Олар соғыс аяқталғанға дейін және өз елдеріне қайтарылғанға дейін үш жыл бойы сол жерде тұрып, жұмыс істейді. Қазір бай әйел болған Жан (кем дегенде қағаз жүзінде) ауылға құдық салуды шешеді, сонда әйелдерге су жинау үшін алысқа барудың қажеті болмайды: «Әйелдердің әйелдерге жасаған сыйы». Страхан оның Малайзияға баруын ұйымдастырады, ол ауылға оралып, ақсақалдан құдық салуға рұқсат сұрайды. Құдық салынып жатқанда, ол Джо Харманның аман қалғанын және Австралияға оралғанын біледі. Оны іздеуге шешім қабылдайды. Саяхаты барысында ол Джо соғыстан бұрын тұрған Элис-Спрингс қаласына барады және сол жердегі өмір сапасына қатты таңғалады. Содан кейін ол Квинсленд штатының шөл даласындағы (құрғақ аймақтағы) шағын Уиллстаун қаласына барады, онда Джо мал фермасының басқарушысы болып жұмыс істейді. Көп ұзамай ол «Элис» қаласындағы өмір сапасы – ерекше жағдай екенін, ал шөл даласындағы әйелдің өмірі басқа жерде қиын екенін түсінеді. Уиллстаун «жақсы сиыр» деп сипатталады. Осы уақытта Джо әйелдерді елдеріне қайтаруға көмектескен ұшқышпен танысады, ол Жанның соғыстан аман қалғанын және ешқашан үйленбегенін біледі. Ол Алтын лотереядан ұтып алған ақшамен оны іздеп Лондонға барады. Ол Страханның кеңсесіне барады, бірақ оның Қиыр Шығыста саяхаттап жүргенін естіп біледі. Көңілі қалғаннан кейін мас болып, тұтқындалады, бірақ Страхан оны босатады. Жанның нақты қайда екенін жасыра отырып, Страхан Джоны кемемен үйіне оралуға көндіреді және ол онда үлкен жаңалық күтіп тұрғанын айтады. Уиллстаун қаласында Джоның қайтуын күтіп отырғанда, Жан көптеген жас қыздардың жұмыс табу үшін үлкен қалаларға көшуге мәжбүр екенін біледі. Ол Англияда крокодил терісінен сәнді бұйымдар шығаратын фирмада жұмыс істегендіктен, шөл даласында ауланған крокодилдердің терісінен аяқ киім жасау шеберханасын ашу туралы ойға келеді. Джо мен Ноэль Страханның көмегімен, ол мұрасынан ақша бөліп, шеберхананы ашады, содан кейін басқа да бизнес салаларын ашады: балмұздақ дүкені, қоғамдық бассейн және сауда дүкендері. Кітаптың үшінші бөлімінде Жанның кәсіпкерлігі Уиллстаунды «Элис сияқты қалаға» айналдыруға қалай үлкен экономикалық әсер ететіні көрсетіледі; сонымен қатар Жанның жарақат алған малшыны құтқаруға көмектесуі көптеген жергілікті кедергілерді жояды. Бірнеше жылдан кейін қарт Страхан Жанның еңбегінің нәтижесін көру үшін Уиллстаунға сапар шегеді. Ол Жанның мұрагерлік алған ақшаның бастапқыда Австралиядағы алтын асығу кезінде жасалғанын айтады және ақшаның оны жасаған жерге қайта оралғанын көруге қуанышты. Жан мен Джо екінші ұлдарына Ноэль деп ат қойып, Страханды оның тәрбиешісі болуын сұрайды. Олар Страханды Австралияда олармен бірге тұруға шақырады, бірақ ол шақырудан бас тартып, Британияға қайтады.
Кейіпкерлер
Жан Паджет – 1941 жылы Малайзияны басып алған жапондықтар тұтқынға алған жас ағылшын әйел. Кейіннен ол Малайзияда тұтқын ретінде танысқан австралиялық ер адамға ғашық болады және осы ер адаммен бірге Австралияның шұғыл даласында қоныстанды. Джо Харман – Малайзияда тұтқынға алынған австралиялық малшы. Жапон капитаны Сугамоның қолындағы азаптау мен айқышқа ілінуден аман қалған ол, соңында Австралиядағы үйіне оралады. Ноэль Страхан – повествоші; ол ең алдымен Дуглас МакФадденнің адвокаты және оның өсиетнамасын дайындауға жауапты, онда Жан Паджет мүрагер ретінде көрсетілген, сондай-ақ Дуглас МакФадден Жанға қалдырған ірі мүліктің ортақ сенімдісі ретінде белгіленген. Дональд Паджет – Жан Паджеттің інісі, соғыстан бұрын Малайзияда тұрып жұмыс істеген, бірақ жапондықтардың тұтқыны ретінде қайтыс болған. Ол Квай өзені үстіндегі көпірге танымал "Өлім теміржолында" құл еңбекші ретінде жұмыс істеді. Оның қазасы Жанды нағасының мүлігінің жалғыз мүрагері қылды. Дуглас МакФадден – Жан мен Дональд Паджеттің ағасы, Шотландияның Айр қаласында тұратын, 1948 жылы қайтыс болған, кітаптың оқиғасының бастауы болған оқиғалар тізбегін іске қосады.
Тарихи ақиқат
Жазуына жазған жазбасында Шут Жапонияның әйелдерді күштеп маршқа салуы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шын мәнінде болғанын, бірақ романдағыдай британдық емес, голланд әйелдерінің маршқа салынғанын және бұл марш Малайяда емес, Суматрада өткенін жазды. Жан Пагет кейіпкері 1949 жылы Суматраға сапары кезінде танысқан Карри Гейселге (Ж. Г. Гейсел Вонк ханым) негізделген. Гейсел 1942 жылы Голландтың Шығыс Индиясындағы Паданг қаласында жапон әскерлерімен тұтқынға алынған 80-ге жуық голланд азаматының бірі болды. Шуттың түсінігінше, әйелдер екі жарым жыл бойы Суматра айналасында күштеп марш жасап, аман қалғандардың саны 30-дан аз болды. Алайда, Невил Шут қоры бұл қате түсінік екенін, жапондықтар әйелдерді бір тұтқын лагерінен екіншісіне тасымалдағанін мәлімдеді. "Шут, бақытымызға орай, оның тәжірибесінің кейбір бөліктері туралы дұрыс емес ақпарат алғандықтан, әйелдердің жүріп марш жасағанын қате түсінді. Бұл өміріндегі ең бақытты қате түсінік болуы мүмкін", - деді қор. Шут Харман кейіпкерін Герберт Джеймс "Рингер" Эдвардсқа негіздеді, оны 1948 жылы Квинсленд штатындағы ранчода кездестірді. Эдвардс, Малайя кампаниясының австралиялық ардагері, Бирма теміржолында жапондық сарбаздармен 63 сағат бойы айқышқа шегеленіп, азапталды. Ол кейіннен тауық пен сырадан тұратын "соңғы тамағын" алу мүмкін болмағандықтан, екінші рет өлім жазасынан құтылды. Айқышқа шегелеу (немесе харитсуке) – жапондықтардың соғыс кезінде тұтқындарға қатысты қолданған жазалау немесе азаптау түрінің бірі еді. Шығармадағы "Уиллстаун" қаласы 1948 жылы Шутқа қонақ болған Квинсленд штатындағы Берктаун және Нормантон қалаларының негізінде жазылған. (Бүрке мен Уиллз – Австралияның белгілі саяхатшылары.)
Кино
Роман 1956 жылы "Алиса сияқты қала" деген атпен киноға бейімделді. Басты рөлдерді Вирджиния МакКенна мен Питер Финч сомдады, режиссері – Джек Ли. АҚШ кинотеатрларында бұл фильм "Малайяны зорлау" деп, ал басқа елдерде әртүрлі атаулармен көрсетілді. Жапонияда "Малай өлімінің маршы: Алиса сияқты қала" (「マレー死の行進:アリスのような町) деген атпен шықты.
Теледидар
1981 жылы ол Хелен Морс пен Брайан Браунның (Ноэль Страхан рөлінде Гордон Джексонмен) басты рөлдерде ойнаған "Алиса сияқты қала" атты танымал телесериалға бейімделді. Халықаралық аренада көрсетілген бұл сериал АҚШ-та PBS Masterpiece Theatre телешоуының бір бөлігі ретінде көрсетілді.
Радио
1997 жылы BBC Radio 2 арнасында «Алиса сияқты қала» романының алты бөлімді радио нұсқасы эфирге шықты. Басты рөлдерді Жейсон Коннери, Бекки Хиндли, Бернард Хептон және Вирджиния МакКенна сомдады. Вирджиния МакКенна 1956 жылғы фильмде осы романның басты кейіпкері Жан Паджет рөлінде ойнаған болатын. Драматургиясын Моя О'Шиа жазды, ал продюсерлік жұмысын Трейси Нил мен Дэвид Блоунт жасады, режиссерлік еткені – Дэвид Блоунт. Бұл радиожоба 1998 жылы Sony сыйлығына ие болды.