Кіріспе
1967 жылы Джоан Линдсейдің "Аспаздық тасқа пикник" романы – Джоан Линдсейдің австралиялық тарихи көркем әдебиеті. Роман 1900 жылы өтеді. Онда австралиялық қыздар интернатының бір топ оқушысы, Валентин күні пикникке барғанда Хангинг Рок тауында жоғалып кетеді, соның салдарынан мектеп және жергілікті қауымдастыққа тиетін әсерлер баяндалады. Роман алғаш рет 1967 жылы Австралияда Cheshire Publishing баспасында жарық көрді, ал 1975 жылы Penguin баспасы қайта басып шығарды. Ол сыншылар тарапынан Австралияның ең ұлы романдарының бірі деп есептеледі. 2022 жылы Елизавета II-нің платиналық мерейтойын тойлау мақсатында 70 Ұлт Достастығы авторларының "Big Jubilee Read" тізіміне қосылды.
Picnic at Hanging Rock is an Australian historical fiction novel by Joan Lindsay. The novel, set in 1900, is about a group of female students at an Australian girls' boarding school who vanish at Hanging Rock while on a Valentine's Day picnic, and the effects the disappearances have on the school and local community. The novel was first published in 1967 in Australia by Cheshire Publishing and was reprinted by Penguin in 1975. It is widely considered by critics to be one of the greatest Australian novels. In 2022, it was included on the "Big Jubilee Read" list of 70 books by Commonwealth authors, selected to celebrate the Platinum Jubilee of Elizabeth II.
Шолу
Романдағы оқиғалар толығымен ойдан шығарылған болса да, олар нағыз оқиға болғандай бейнеленген, көңілді жағдайға түсірілген және екіұшты тарихи сілтемелермен нығайтылған. Оның аяқталмаған соңы көптеген адамдардың, сыншылардың және ғалымдардың терең талдауына түрткі болды, нәтижесінде бұл оқиға Австралияның ұлттық фольклорының бір бөлігіне айналды. Линдсей романды Виктория штатының Морнингтон түбегіндегі Бакстерде орналасқан Мулберри Хилл үйінде екі апта ішінде жазғанын айтты, бұл оқиғалар туралы бірнеше рет түс көргеннен кейін болған. Романның алынып тасталған соңғы тарауы авторы қайтыс болғаннан кейін "Аспалы тастың құпиясы" атты кітапқа қосылып жарияланды, онда роман туралы сындық пікірлер мен теориялар да бар. 1980 жылы "Аспалы тастағы кісі өлтірулер" атты тағы бір кітап жарық көрді, онда оқиғаға қатысты әртүрлі интерпретациялар ұсынылды. Роман басқа да медиа форматтарына бейімделді, ең белгілісі – 1975 жылы режиссер Питер Вейрдің сол аттас фильмі.
Сюжет
Романның қысқаша алғы сөзінде "оқырман өзі шешуі керек, бұл шындық па, әлде қиял ғана ма" делінеді және оқиғаның болғандығына ишара жасалады. Виктория штатының Маунт-Макдона тауына жақын орналасқан, жоғары санаттағы қыздарға арналған жеке интернат – Апплиард колледжінде мектеп директоры, әйгері Апплиардтың басшылығымен студенттерге пикник ұйымдастырылуда. Пикникке 1900 жылғы Валентин күніне арналған "Ілулы жартасқа" бір күндік сапар кіреді. Сараның директрисамен аразы бүлінгендіктен, оған баруға рұқсат берілмейді. Сараның жақын досы Миранда онысыз барады. Олар келгенде студенттер демалып, түскі ас ішеді. Содан кейін Миранда сыныптастары Эдит, Ирма және Марионмен бірге, тыйым салынғанмен, монолитке көтеріледі. Қыздардың математика пәнінің мұғалімі Грета МакКроу олардың артынан жеке басады. Миранда, Марион және Ирма трансқа ұқсас күйде одан да жоғары көтеріледі, ал Эдит үрейлене қашады; ол гистериямен, бағдары жоғалған күйде және болған оқиғаны есіне алмай пикникке оралады. Мисс МакКроу да із жазылмайды, Эдит оны асты киімімен жартасқа көтеріліп бара жатқанын ғана көреді. Мектеп үш қызды және олардың мұғалімін іздеу үшін жартасты мұқият қарап шығады, бірақ оларды таба алмайды. Бұл жағдай жергілікті халықты алаңдатып, халықаралық деңгейде де қызу талқылау тудырады, зорлау, ұрлау және кісі өлтіру болған деген болжамдар айтылады. Пикник өткен жерді және жартастың төңірегін бірнеше рет іздеуге қарамастан, ештеңе табылмады. Осы оқиғалардың салдарынан колледж студенттері, оқытушылары мен қызметкерлері, сондай-ақ қоғам мүшелері жұмбаққа толы оқиғаның мәнін түсінуге тырысады. Сол күні пикникке келген ағылшын Майк Фитцхуберт жартасты жеке іздеуге шығып, Ірманы есінен айырылып, өлім аузында жатқан күйде табады. Ол іздеуден оралмағандықтан, досы және ағасының көлігінің мінекшісі Альберт Крандалл оны түсіндіруге болмайтын күйде, Ірмамен бірге жартаста отырған күйінде табады. Қыздарының қауіпсіздігіне алаңдаған ата-аналар қыздарын беделді колледжден алып кете бастайды, бұл бірқатар қызметкерлердің жұмыстан кетуіне әкеледі; колледждің шеберханашысы мен қызметшісі жұмыстан кетеді, ал француз тілінің оқытушысы Млль Дианна де Пуатье де үйленетінін және колледжден кететінін хабарлайды. Колледждің кіші гувернанты Дора Ламли ағасы Регпен бірге кетеді, бірақ екеуі де қонақүй өртінде қаза табады. Колледждегі және оның төңірегіндегі алабұдында Сара жоғалып кетеді, бірнеше күннен кейін ғана табылады, ол өзіне-өзі қол жұмсаған болып шығады (оның денесі мектеп мұнарасының астында, басы "тануға келмейтіндей қираған" күйде табылады). Директриса Апплиард осы оқиғаларға қатты қайғырып, Ілулы жартастан секіріп, өзін-өзі өлтіреді. 1913 жылы Мельбурн газетінде жарияланған псевдотарихи мақалада колледж де, тергеудің құжаттары сақталған Вудэнд полиция бөлімі де 1901 жылдың жазында орман өртінен қирағандығы айтылады. 1903 жылы қоян аулаушылар жартастан безендірілген каликодан жасалған бір бөлікті табады, ол гувернант Мисс Грета МакКроудың киімінің бөлігі болған деп есептеледі, бірақ оның денесі де, қыздардың денелері де табылмады.
Ақырғы тарау
Оның редакторы Сандра Форбстың айтуынша, Линдсейдің романның бастапқы нұсқасы құпиясы ашылатын соңғы тарауды қамтыған. Ол басылымға шығар алдында редактордың ұсынысымен алынып тасталды. Бұл тарау, он сегізінші тарау ретінде белгілі, 1987 жылы Ангус пен Робертсон баспасынан «Аспалы тастың құпиясы» деген атпен жеке кітап ретінде жарық көрді. Тарау Эдиттің пикник алаңына қайта қашуымен басталады, ал Миранда, Ирма және Марион жолына жалғастырады. Әрбір қыздың басы ауырып, денесінің «іштен сыртқа тартылып жатқандай» сезіміне бөленеді. Кенеттен, іш киімімен жартасқа көтеріліп келе жатқан әйел «Ашылды!» деп айқай салып, дереу есінен танып қалады. Бұл әйелдің есімі аталмайды және қыздар оны білмейді, бірақ повестьде ол Мисс МакКроу екені айтылады. Миранда оны есіне келтіру үшін корсетін босатады. Содан кейін қыздар өздерінің корсеттерін шешіп, тік жардан лақтырады. Есін жиған әйел корсеттердің ауада уақыт тоқтап қалғандай ілініп тұрғанын және көлеңке бермейтінін байқайды. Ол қыздармен бірге жолын жалғастырады. Соңынан қыздар «ғарыштағы тесік» деп сипатталатын нәрсеге кезеседi, олар сол тесіктен жартастағы жарыққа кіріп, кесірткеге еліктейді; аты-жөні айтылмаған әйел жартасқа сіңіп кетеді. Марион одан кейін, содан соң Миранда оның ізінен жүреді, бірақ Ирманың кезек келгенде, тепе-теңдік сақталған тас (аспалы тас) баяу еңкейіп, жолды кеседі. Тарау Ирманың «жалаңаш қолымен тастың кедір-бөдір бетін жыртып, соғып» аяқталады. Жоғалған материал шамамен 12 беттен тұрады; «Аспалы тастың құпиясы» басылымының қалған бөлігінде Джон Тейлор және Ивонн Руссо сияқты басқа авторлардың пікірлері бар. Корсеттердің ауада ілініп тұруы және кеңістіктегі тесіктің сипаттамасы қыздардың қандай да бір уақыт бұрмалануына тап болғанын көрсетеді, бұл Линдсейдің роман бойынша сағаттар мен уақытқа деген қызығушылығымен және назар аударуымен сәйкес келеді.
Тұжырымдама
Линдсей романды арманында туған идеяға негізделгенін айтты. 2017 жылы "The Age" газетінде жарияланған мақалада былай делінген: "Жоан бала кезінде демалысқа барып жүрген Хангинг Рок деп аталатын жерде жазғы пикникке бару арманы көріпті. Джоан үй шаруасы Рейге [үй шаруасына] арманының соншалықты шындыққа жақын болғанын айтты, сондықтан ол таңғы сағат 7:30-да оянғанда, әлі де ыстық жазғы желдің эвкалипт ағаштарының арасынан соғып тұрғанын сезінетін, сондай-ақ ол армандаған адамдардың күлкісі мен әңгімелерінің дыбысын еститін, олардың қуанышы мен көңіл көтеріңкілігін, шаттықпен пикникке аттанғандағы сезімін еске алатын. Сол кездегі үй шаруасының сөзіне қарағанда, романның оқиғалары Линдсейдің бірнеше рет армандағандарынан туған. Роман жарық көргеннен кейін бірнеше жыл өткен соң Линдсей оны жазу тәжірибесін былай деп еске алды: "Аспан астындағы пикник – жазу үшін керемет тәжірибе болды, себебі мен оны жазып жатқанда өте қиналдым. Мен түн бойы осы туралы ойланып, таңертең бірден қағаздардың арасында жерге отырып, жынға шаққандай жаза бердім!" Ол атауды "жай және әдемі, бірақ ішінде жасырылған қорқынышты жасырады" деп таңдап, оны кітаптың тақырыбына енгізуге шешім қабылдады. Ұлыбританияда роман 1998 және 2013 жылдары Vintage баспасынан бірнеше рет жарық көрді.
Шындыққа негіздеу
Мен бұл оқиғаның шындыққа жақын екенін ойладым ба? Біз мұны талқылағанбыз. Бірақ Джоан үшін шындық біздікінен өзгеше болды. Ол туралы әрқашан ашық айтпады. Менің ойымша, соңында ол – қиялдың керемет туындысы екеніне көз жеткіздім. Мен оны бір орын туралы кітап деп санаймын; Австралияның даласын сомдайтын, суретшінің кітабындай. Редактор Сандра Форбс романның шындыққа қатысты талабына тоқталып, Линдсей оқиғаның шындыққа негізделгендігі туралы мифті жоюға көп еңбек етпеді, көптеген сұхбаттарында ол мүлдем ойдан шығарылған екенін растаудан бас тартты, немесе кітаптың бір бөлігінің шындыққа жақын, ал қалғанының жоқ екенін меңзеді. Романда көрсетілген күндер 1900 жылғы күнтізбедегі нақты күндермен сәйкес келмейді. Мысалы, 1900 жылдың 14 ақпанындағы Валентин күні сенбі емес, сәрсенбі күні болды; сондай-ақ, 1900 жылығы Пасха күні 29 наурыз емес, 15 сәуірде болды. Апплейард колледжі шамалы дәрежеде Виктория штатының Сент-Килда-Ист қаласындағы Клайд қыздар гимназиясының үлгісінде салынған, онда Джоан Линдсей өспенде кезінде күндізгі оқушы болып оқыған. Айтқанда, 1919 жылы бұл мектеп Хангинг-Роктан оңтүстік-батысқа қарай 8 шақырымдай жерде орналасқан Вудэнд қаласына көшірілді. Романдық колледж Бендиго тас жолындағы Македон тауына қарайтын жерде орналасқан деп сипатталған. Бұл оны Вудэндтен шамамен 5,8 шақырым оңтүстікке орналастырады. Хангинг-Рокқа дейінгі жалпы сапар 12 шақырымдай болды. 1974 жылғы сұхбатта роман шындыққа негізделген бе, жоқ па деген сұраққа Линдсей: «Иә, ол құпия ретінде жазылды және құпия болып қала береді. Егер сіз өзіңіздің қорытындыларыңызды шығара алсаңыз, жақсы, бірақ мен мұның маңызды екенін ойламаймын. Мен бұл кітапты бір орынның атмосферасы ретінде жаздым, ол суға тас лақтырғандай болды. Мен осы оқиғаның, егер оны оқиға деп атасаңыз, Валентин күні болған оқиғаның айналып, айналып, айналып тарағанын сезіндім». Романның жоғалып кеткендердің құпиясы көптеген жылдар бойы халықтың қызығушылығын тудырды, сондықтан 1980 жылы Ивон Руссоның «Хангинг-Роктағы кісі өлтірулер» атты гипотетикалық шешімдер жинағы жарық көрді.
Жариялану тарихы
Роман алғаш рет 1967 жылғы 1 қарашада Эндрю Фабинидің қолдауымен Мельбурн қаласында Ф. В. Чешир баспасында жарық көрді. 1975 жылы «Пингвин кітаптарының» Австралия бөлімшесі оны фильмге бейімделуімен бірге қайта басып шығарды. 1987 жылы Австралияда, «Пингвин» баспасы да оны қатты мұқабалы, суреттері бар түрінде басып шығарды. 2013 жылы роман «Penguin Australian Classics» сериясының аясында «Penguin Books Australia» баспасынан тағы бір рет қайта басылды.
Санаткерлік талдау
Романға қатысты сыншылар мен ғалымдардың қызығушылығының көп бөлігі оның құпия соңына, сондай-ақ 1851 жылы құрылған британдық колонияның Виктория тұрғындарымен салыстырғанда Австралияның табиғи ортасын бейнелеуге шоғырланған. 1987 жылы әдебиеттанушы Дональд Бартлетт Линдсейдің тасқа қатысты бейнелеуін Е.М. Форстердің «Үндістанға саяхат» кітабындағы ойдан шығарылған Марабар үңгірлерімен салыстырды, олар грек құдайы Панның метафорасы ретінде түсіндіріледі: «Әрине, «Үндістанға саяхат» кітабында Пан мотивтерінен басқа да, мысалы, жылан, шершене және өлмейтін құрт сияқты символдар, сонымен қатар Үндістан діндерінің кең панорамасы бар. Бірақ Джоан Линдсейдің [«A Passage to India»] элементтерін саналы түрде алғанын болжамдаймын». Әдебиеттанушы Кэтлин Стил өзінің «Австралиялық шабындырындағы қорқыныш пен наразылық: «Буш зерттеулеріндегі» және «Аспалы тастағы пикниктегі» готикалық пейзаждар» атты мақаласында романның пейзажға және жоғалған кейіпкерлеріне қатысты көзқарасы Австралияның ұлттық тарихын және тас пен абориген халқы арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді: «Аборигендерді қоршаған үнсіздік және еуропалықтардың «географиялық, тарихи және мәдени айырмашылықтар мен үзілістерді» алға тартқан, бірақ аборигендердің болуын немесе тарихын мойындамауы, «Австралиялық пейзаждағы терең түсініксіз және қорқынышты нәрсе» туралы готикалық сананы қалыптастырды». «Линдсей Австралияны британдықтар тарих бергенге дейін адамсыз және маңызды ештеңе болмаған жер деп түсінуге шақырады».
Фильм
Кітаптың алғашқы киноадаптациясы он төрт жасар режиссер Тони Инграмның түсірген қысқаметражды фильмі болды, ол Джоан Линдсейден өзінің кітабын «Қасиетті Валентин күні» деп бейімдеуге рұқсат алды. Алайда, шамамен он минуттық түсірілім ғана аяқталды, содан кейін құқықтар Питер Вейрге оның толық метражды, әйгілі нұсқасы үшін берілді, ал жоба толығымен тоқтатылды. Түсірілген материал Вейрдің фильмінің кейбір DVD нұсқаларына қосылған. «Аспандағы тасқа пікник» көркем фильмінің тұңғыш көрсетілімі 1975 жылдың 8 тамызында Аделаидадағы Хиндли кино орталығында өтті. Ол Австралия жаңа толқынының алғашқы фильмдерінің біріне айналды және Австралияның халықаралық аренада танымал болған тұңғыш фильмі деп санауға болады. Мюзикл 2007 жылы Нью-Йорктегі Линкольн орталығында сахналық оқудан өтті, ал 2009 жылы О’Нилл театр орталығының ұлттық музыкалық театр конференциясында одан әрі жетілдірілді. Мюзиклдің әлемдік премьерасы 2014 жылдың 28 ақпанында Огдендегі Вебер мемлекеттік университетінде, Джим Кристианның режиссерлігімен өтті. 2016 жылы Мельбурн қаласындағы Малтхаус театры Том Райттың драмалық бейімдеуімен және Мэтью Латтонның режиссерлігімен сахналық қойылымды көрсетті. Бұл қойылым кейін 2017 жылдың қаңтарында Шотландияның Эдинбург қаласындағы Корольдік Лицей театрында қойылды. Шетелдегі қойылым австралиялық «Malthouse Theatre» және «Black Swan State Theatre Company» театрларымен бірлесіп жұмыс істеді. Малтхаус театры 2018 жылдың басында «Аспандағы тасқа пікник» қойылымын қайтадан көрсетті.
Радио
Кітаптың қысқартылған нұсқасын 1996 жылы Жаңа Зеландия актрисасы Лиза Харроу BBC Radio Four радиосындағы "Book at Bedtime" бағдарламасында оқыды. 2010 жылы BBC Radio 4 радиоадаптациясын эфирге шығарды. Орындаушылар қатарында Саймон Берк, Пенни Дауни, Анна Скелерн және Анди Снеллинг болды.
Мини-сериалдар
2016 жылдың 6 қыркүйегінде Fremantle Media және Foxtel ақылы телеарнасы 2017 жылы көрсетілетін алты бөлімді мини-сериалды өндіретіні жарияланды. Мини-сериал 2018 жылдың 25 мамырында Amazon Prime стриминг сервисінде қолжетімді болды.