Кіріспе

Мартин Лютер Кингтің ашық хаты, "Бирмингем түрмесінен хат" деген атпен де, "Бирмингем қалалық түрмесінен хат" және "Негр – сіздің бауырыңыз" деген аттармен де белгілі. Бұл хат 1963 жылдың 16 сәуірінде Мартин Лютер Кинг жазған ашық хат. Онда адамдардың әділетсіз заңдарды бұзуға және сот арқылы әділдік күтудің орнына тікелей әрекет етуге моральдық жауапкершілігі бар екені айтылады. Кинг, өзін "сырттан келген адам" деп атауға жауап ретінде: "Кез келген жердегі әділетсіздік – барлық жердегі әділдікке қауіп төндіреді" деп жазады. 1963 жылғы Бирмингем науқаны кезінде "Бірлікке шақыруға" жауап ретінде жазылған бұл хат кеңінен жарияланып, Америка Құрама Штаттарындағы азаматтық құқық қозғалысының маңызды мәтініне айналды. Хат "заманауи саяси тұтқынның жазған ең маңызды тарихи құжаттарының бірі" деп сипатталған және азаматтық мойынсұнбаушылықтың классикалық құжаты саналады.

Өмірбаян

Бірмингем, Алабама, сол кездегі кезеңде қатаң сегрегациямен және осы расизммен күресу әрекеттерімен танымал болды. Мысалы, Майлз колледжінің студенттері сегіз апта бойы жергілікті орталық дүкендерді бойкоттап, нәтижесінде сату 40%-ға төмендеді және екі дүкен су ішетін орындарын бөліп ішуден бас тартты. Алабамадағы Адам құқықтары үшін Христиан қозғалысы (АХҚА) осы наразылықтан кейін Егдеулер комитетімен (ЕК) кездесіп, сегрегацияға қарсы ірі шаралардың алдын алу жолдарын іздеді. Ақ үсті азаматтық ұйымы ЕК бұл кездесуде орталықтағы дүкендерден «Ақтар ғана» деген жазуларды алып тастауға келісті, бірақ бұл уәдесін орындамады. Бірмингем тұрғындарының сегрегацияны жоюға жасаған күш-жігері Кингтің назарын аударды, әсіресе олардың бұрынғы әрекеттері сәтсіз аяқталған немесе уәделер бұзылған болатын. Олардың нәсілшілдікке қарсы күресте белсенді болуға деген құштарлығы Кингті осы жерден жұмысын бастау керектігіне сендірді. Кинг 1961 жылдың 16 қазанында президент Джон Ф. Кеннедимен кездесіп, оңтүстіктегі кемсітушілік және үкіметтің әрекетсіздігі туралы мәселелерді көтерді. Президент Кеннеди сегрегацияны жоюды қолдағандай көрінді, бірақ әрекет етуге асықпады, ал Бірмингемнің шенеуніктері кемсітуші көзқарастары бар жас буынның сайлануына жол бермеу үшін қызметінен кетуден бас тартты. 12 сәуірде Кингті SCLC белсендісі Ральф Абернати, ACMHR және SCLC өкілі Фред Шаттлсвортпен және басқа да шерушілермен бірге тұтқындады, ал мыңдаған афроамерикандықтар Ұлы жұма күніне дайындалып киінген күйде бақылады. Кинг Бірмингем түрмесінде өте қатал жағдайлармен күшті. Бір сенімді серік 12 сәуірде шыққан газеттің көшірмесін жасырын түрде әкелді, онда сегіз ақ түсті Алабама дін қызметкерлерінің Кингке және оның әдістеріне қарсы «Бірлікке шақыру» деген мәлімдемесі жарияланған еді. Бұл хат Кингті ашуландырып, газетке жауап жазуға кірісті. Кинг «Неге күте алмаймыз» атты кітабында былай деп жазады: «Түрмеде отырғанда газеттің жиегінде басталған хат, достық ниетпен берілген қарапайым қағазға жазылып, адвокаттарымның маған әкелуіне рұқсат етілген блокнотта аяқталды». Біріккен Автожұмысшылар кәсіподағының президенті Уолтер Роутер Кингті және басқа тұтқындалған наразылықтарды босату үшін 160 000 доллар жинады.

Қорытынды және тақырыптар

1963 жылғы 16 сәуірде жазылған Кингтің хатында «Бірлік үшін шақыру» атты дін қызметкерлерінің бірнеше сын-пікірлеріне жауап берілді. Олар әлеуметтік әділетсіздіктердің бар екенін мойындап, бірақ нәсілдік сегрегацияға қарсы күрес соттарда ғана емес, көшеде де жүргізілуі керек деп мәлімдеді. Сондай-ақ, афроамерикандықтар осы соттардағы күрестің аяқталуын шыдамдылықпен күтуі керек деген пікірді сынады. Кинг хатты өзі мен оның серіктестері Бірмингемнің көшелерінде тәртіпсіздік тудырып жатыр деген сынға жауап берумен бастады. Кинг өзінің SCLC басшысы ретіндегі жауапкершілігін, оның бүкіл Оңтүстікке таралған көптеген ұйымдары бар екенін атап өтті. Кинг: «Мен SCLC-нің Бірмингем филиалынан шақырылдым, себебі әділетсіздік осында», – деп жазды. Бұл елдегі ең нәсілдік бөлінген қала, оның қатыгез полициясы, әділетсіз соттары және көптеген «негрлердің үйлері мен шіркеулеріне жасалған шешілмеген шабуылдар» болды. Кинг барлық қауымдастықтар мен штаттардың бір-бірімен байланысты екенін айтып, «Кез келген жердегі әділетсіздік, барлық жердегі әділеттілікке қауіп төндіреді. Біз өзара байланыстың желісіне түсіп, тағдырдың бір киімімен байланысқанбыз. Біреуге тікелей әсер ететін нәрсе, барлығына жанама әсер етеді. Құрама Штаттарда тұратын ешкім оның шекараларында шеттен келген деп есептелмейді». Кинг сондай-ақ, ақ адамдар оның зорлық-зомбылықсыз белсенділерін сырттан келген арандатушылар деп қабылдаса, миллиондаған афроамерикандықтарды «қара ұлтшылдық идеологиясында жұбаныш іздеуге» итермелейтінін ескертті, бұл қорқынышты нәсілдік дағдарысқа әкелуі мүмкін. Дін қызметкерлері отырыстар мен шерулер сияқты қоғамдық іс-шаралардың тудырған шиеленісті де мақұлдамады. Кинг өзінің және басқа демонстранттардың «құрылысшыл» шиеленісті тудыру үшін зорлық-зомбылықсыз тікелей әрекеттер жасағанын растады. Бұл шиеленіс ақ билік құрылымымен мағыналы келіссөздер жүргізуді талап етуге бағытталған, онсыз нағыз азаматтық құқықтарға қол жеткізу мүмкін емес. Бұрынғы сәтсіз келіссөздерге сілтеме жасап, Кинг қара нәсілділер қауымдастығының «басқа амалы қалмағанын» жазды. «Біз ауыр тәжірибеден білеміз, азаттық ешқашан қанаушының еркімен берілмейді, оны қанаушыдан талап ету керек». Дін қызметкерлері қоғамдық іс-шаралардың уақытын да мақұлдамады. Оған жауап ретінде Кинг SCLC-нің тактикалық себептермен күшін кейінге қалдыру туралы жақындағы шешімдері оның жауапкершілікпен әрекет еткенін көрсетті. Ол сондай-ақ тарихтың кең ауқымына сілтеме жасап, «күту» дегеннің көбінесе «ешқашан» дегенді білдіретінін айтты. Африкалық американдықтар Құдай берген және конституциялық құқықтарды ұзақ күткенін мәлімдеген Кинг «біздің танымал заңгерлердің біріне» сілтеме жасап, «әділеттілік тым ұзақ кешіктірілсе, ол әділетсіздікке ұшырайды» деді. Қара адамдарға, оның ішінде өзіне қатысты көптеген әділетсіздіктерді атап өткен Кинг: «Бәлкім, сегрегацияның тіккен жебелерін ешқашан сезінбегендер үшін «күтіңдер» деу оңай болар» деді. Осыған ұқсас, Кинг ақ нәсілділердің тең құқықтылыққа жетудің болмай қалмайтынын және сондықтан белсенділік қажет емес деп ұстанған «уақыт туралы аңызға» да өкініш білдірді. Кинг оны «уақыт туралы жағымсыз түсінік» деп атады, оның жай өтуі «барлық ауруларды міндетті түрде емдейді» деп ойлау. Кингтің айтуынша, жетістікке жету үшін уақыт қажет, сондай-ақ жақсы ниетпен қызмет ететін адамдардың «толыққанды күш салулары» қажет. Дін қызметкерлерінің наразылық акциялары заңсыз болуы мүмкін деген пікіріне қарсы, Кинг азаматтық мойынсұнбаушылық әділетсіз заңдарға қарсы тұрғанда ғана емес, сонымен қатар қажетті және тіпті патриоттық деп дәлелдеді: «Жауап заңның екі түрі бар дегенді білдіреді: әділ және әділетсіз. Мен әділ заңдарға мойынсұнуды бірінші болып қолданар едім. Адамның тек заңды ғана емес, моральдық жауапкершілігі де бар. Керісінше, адам әділетсіз заңдарға мойынсұнбауға моральдық жауапкершілікке ие. Мен Сент-Августиннің «Әділетсіз заң – заң емес» деген сөзіне қосыламын». Адамның мұндай нәрселерді анықтай алмайтыны туралы пікірді алдын ала болжап, ол қайтадан христиан теологы Томас Аквинасты келтіріп, «мәңгілік заңға және табиғи заңға» негізделмеген кез келген заң әділ емес, ал «адамның жеке басының билігін көтеріп тұрған» кез келген заң әділ. Сегрегация адамның жеке басына нұқсан келтіреді, сондықтан ол әділетсіз. Бұдан әрі, ол: «Өзінің санасы әділетсіз деп санайтын заңды бұзып, оның әділетсіздігіне қоғамның санасын ояту үшін түрме жазасын қабылдауға дайын адам, шын мәнінде заңға ең жоғары құрмет көрсетуде» деді. Кинг Мартин Бубер мен Пауль Тиллихтің өткен мен қазіргі заманнан алынған мысалдарымен заңды әділ немесе әділетсіз ететін нәрселерді келтірді: «Заң әділетсіз болады, егер ол сайлау құқығынан айырылған, сол заңды қабылдауға және жасауға қатысы жоқ азшылыққа жүктеледі». Заңға бағыну тұрғысынан, Кинг азаматтардың «тек заңды ғана емес, моральдық жауапкершілігі де бар, әділ заңдарға бағыну және әділетсіз заңдарға мойынсұнбау» бар екенін айтты. Кингтің айтуынша, бір топ адамдарға қатысты әртүрлі заңдарға бағынбау моральдық тұрғыдан бұрыс емес. Алабама өз азаматтарына сайлау құқығын жоққа шығару үшін «барлық түрлі алаялық әдістерді» пайдаланған, осылайша әділетсіз заңдар мен ақ үстемдіктің кең жүйесін сақтап келген. Сегрегация заңдары әдепсіз және әділетсіз «сегрегация жанды бұрмалайды және жеке тұлғаға зиян келтіреді. Ол сегрегаторға жалған жоғарылық сезімін және сегрегацияланғанға жалған төмендік сезімін береді». Тіпті кейбір әділ заңдар, мысалы, қоғамдық шерулерге рұқсат талаптары, әділетсіз жүйені қолдау үшін қолданылғанда әділетсіз болып табылады. Кинг Азаматтық құқықтар қозғалысының «экстремистік» екені туралы айыптауға алдымен бұл атауға қарсы шығып, кейін оны қабылдады. Кинг сол кездегі басқа қозғалыстармен салыстырғанда өзін қоңыржай санады. Дегенмен, өзінің мақсатына деген адалдығында Кинг өзін экстремист деп атады. Иса және басқа да ұлы реформаторлар экстремистер болды: «Сондықтан сұрақ біз экстремистер боламыз ба, жоқ па, қандай экстремистер боламыз? Біз жек көру үшін, әлде махаббат үшін экстремистер боламыз ба?» Кингтің экстремизм туралы пікірі ағымдағы қозғалысқа қатысты көптеген «қоңыржай» наразылықтарға, мысалы, АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэрдің азаматтық құқықтар лидерлерімен кездесуге батыл болмауының себебі Ку-клукс-кланымен де кездесуге тура келетініне байланысты болды. Кинг ақ қоңыржайлар мен «негр қауымдастығының қарсы күштерімен» жалпы көңілі толмады. Ол ақ қоңыржайлардың, соның ішінде дін қызметкерлерінің, ақ үстемдіктерге қарағанда қиындық тудыратынын айтты: «Жақсы ниетті адамдардың сезімталдықтары көбінесе жаман ниетті адамдардың түсінбеушілігінен көбірек көңілді жаратады. Жылы қабылдау тікелей теріске шығудан гөрі қызықсыз». Кинг ақ шіркеу принципиалды ұстаным қабылдамаса, «әрекетсіз әлеуметтік клуб ретінде есептен шығарылу қаупі бар» деді. Қара қауымдастығына қатысты, Кинг «белсенді емес адамдардың» және «қара ұлтшылдығының жек көрушілігі мен үмітсіздігінен» қашқақтауға болмайтынын жазды. Қорытындыда Кинг дін қызметкерлерінің Бірмингем полициясын тәртіпті сақтағаны үшін мақтағанын сынады. Полицияның соңғы қоғамдық зорлық-зомбылықсыз көрсетілімдері қара адамдарға қатысты олардың әдеттегі қарым-қатынасына зор қайшылық тудырды және бұл жағамдық қарым-қатынас сегрегацияның зұлым жүйесін сақтауға көмектесті. Зұлым мақсаттарға жету үшін әдепсіз құралдарды қолдану ғана емес, «әдепсіз мақсаттарды сақтау үшін әдепті құралдарды қолдану да» дұрыс емес. Кинг полицияның орнына Бірмингемдегі зорлық-зомбылықсыз демонстранттарды «олардың жоғары батылдығы, қасірет көруге дайындығы және үлкен қысымға төтеп берудегі таңғажайып тәртібі үшін» мақтады. Бір күні Оңтүстік өзінің нағыз батырларын таниды.

Жарияланым

Кинг хаттың бірінші бөлігін газеттің шеттеріне жазды, себебі оған қолжетімді жалғыз қағаз осы болды. Содан кейін ол өзіне сенген адам берген қағаз қиындыларына көбірек жазды, оларды заңгерлері қозғалыстың бас штабына жеткізу үшін алды. Пастор Уайт Ти Уокер және оның хатшысы Вилли Перл Макки осы әдеби мозаиканы құрастырып, редакциялауға кірісті. Ақырында ол адвокаттарымен бірге алып кете алуына рұқсат етілген қағаз парағына хатты аяқтады. The New York Times Magazine журналының редакторы Харви Шапиро Кингтен хатын журналда жариялау үшін жазуын сұрады, бірақ журнал оны жарияламауды шешті. Хаттың кең ауқымды үзінділері Кингтің келісімінсіз 1963 жылдың 19 мамырында New York Post Sunday Magazine журналында жарияланды. Толық хат алғаш рет 1963 жылдың мамыр айында American Friends Service Committee ұйымы тарапынан «Бирмингем қалалық түрмесінен хат» деген атпен, содан кейін 1963 жылдың маусым айындағы Liberation журналында, 1963 жылдың 12 маусымындағы The Christian Century журналында және 1963 жылдың 24 маусымындағы The New Leader журналында жарияланды. Жаз айларында хатқа деген қызығушылық артып, 1963 жылдың шілдесінде The Progressive журналында «Сүйіспеншілік көз жастары» деген тақырыппен, ал 1963 жылдың тамызында The Atlantic Monthly журналында «Негр – сіздің бауырыңыз» деген тақырыппен қайта басылды. Кинг 1964 жылы жарық көрген «Неге біз күте алмаймыз?» кітабына хаттың толық мәтінін қосты. Хат 58 оқырманның 325 басылымында 50 рет антологияға енгізіліп, қайта басылды. Бұл оқулықтар 1964-1968 жылдар аралығында университет деңгейіндегі жазу курстары үшін шығарылды. АҚШ сенаторы Дуг Джонс (Демократ, Алабама штаты) 2019 және 2020 жылдары Сенатта хатты жыл сайын екі партиялық түрде оқып беруді ұйымдастырды және Джонстың сайлауда жеңіліске ұшырауына байланысты оқып беру міндетін сенатор Шеррод Браунға (Демократ, Огайо штаты) тапсырды.