Кіріспе

Англияның географиялық бөлімдері

Англияның округтері – Англияның әкімшілік бөлімдері. Англияда графтықтар әкімшілік аймақтар ретінде англосаксон дәуірінен бері қолданылып келеді. Қазіргі қолданыста округтердің екі негізгі құқықтық анықтамасы бар: жергілікті басқару мақсатындағы 84 округ және лейтенанттық қызметтер үшін 48 округ, олар сонымен қатар рәсімдік округтер деп те аталады. Англияның тарихи округтері көбінесе 10 ғасырда Англияға біріккен ертерек патшалықтардың графтықтары немесе бөлімдері ретінде қалыптасқан. Округтер бастапқыда негізінен шерифтің қадағалауымен әділеттілік жүргізу үшін пайдаланылды. Кейіннен олар сайлау округтері ретінде және Лорд-лейтенанттың жауапкершілігіндегі жасақты ұйымдастыру үшін де маңызды рөл атқарды. Аудандық судьялар да біртіндеп әкімшілік функциялардың бір бөлігін өздеріне алды. 1889 жылы округтік кеңестер құрылып, әкімшілік функцияларды өздеріне қабылдады. Округтердің функциялары мен аумақтары содан бері бірнеше рет, әсіресе 1889, 1965 және 1974 жылдары өзгерістерге ұшырады. 1974 жылғы реформалардан кейін Англияда (Ұлы Лондон мен Силли аралдарынан басқа) жоғары деңгейдегі округтік кеңестер мен төменгі деңгейдегі аудандық кеңестерден тұратын екі деңгейлі құрылым құрылды, әр округ метрополиялық округ немесе метрополиялық емес округ ретінде белгіленді. 1995 жылдан бастап метрополиялық емес округтерде көптеген бірыңғай билік органдары құрылды, әдетте бір округті құрайтын бір ауданды құру арқылы және бір кеңестің округтік және аудандық функцияларды орындауы арқылы. 1996 жылдан бері округтің екі заңды анықтамасы бар: жергілікті басқару заңнамасында анықталған округтер және лейтенанттық қызметтер үшін округтер (соңғысы бұрынғысынан гөрі рәсімдік округтер деп белгілі). Жергілікті басқару округтері бүгінде Ұлы Лондон мен Силли аралдарынан басқа Англияның барлық аумағын қамтиды. Алты метрополиялық округ және 78 метрополиялық емес округ бар. Метрополиялық емес округтердің 21-і жоғары деңгейдегі округтік кеңес пен бірнеше төменгі деңгейдегі аудандық кеңестермен екі деңгейлі жүйеде басқарылады, 56-сы округтік және аудандық функцияларды орындайтын бірыңғай билік органымен басқарылады, ал біреуі (Беркшир) заңды түрде бір округ болып қала отырып, алты бірыңғай билік органымен басқарылады. Лейтенанттық қызметтер үшін Англия (Ұлы Лондон мен Силли аралдары да бар) 48 округке бөлінеді, олар бір немесе бірнеше жергілікті басқару округтерінің тобы ретінде анықталады. Округтер сондай-ақ мәдениет, туризм және спорт сияқты әкімшілік емес мақсаттарда жиі қолданылады, көптеген ұйымдар, клубтар мен лигалар округтік принцип бойынша ұйымдастырылады. Поштаны сұрыптау және жеткізу үшін Англия 1996 жылға дейін пошта округтеріне бөлінді; содан кейін Royal Mail оларды пошта кодтарына алмастырды.

Шығу тегі

Тарихи ағылшын графтықтарының көпшілігі 7-11 ғасырлар аралығында құрылған. Графтықтар бастапқыда әділеттің орындалуы мен жасақ ұйымдастыру үшін пайдаланылды, олардың барлығын шериф қадағалап отырды. Шерифті әдетте монарх тағайындайтын, бірақ кейбір жағдайларда, графтықтар палатині деп аталатын, шерифтерді тағайындау құқығы басқа біреуде болды; мысалы, Дарем графтығы үшін Дарем епископы және Чешир графтығы үшін Честер графы. Графтық әкімдер жылына төрт рет кезекті сессияларды өткізеді. Ауыррақ істер бойынша судьялар жыл сайын екі рет әр графтыққа барып сот отырысын өткізеді. Кейбір ірі графтықтарда тоқсандық сессияларды графтықтың бөлімшелері үшін бөлек өткізу практикасы қалыптасты, соның ішінде Йоркширдің Ридингтері, Линкольнширдің бөліктері және Суссекстің шығыс және батыс бөлімдері. Тоқсандық сессияларға біртіндеп түрлі азаматтық функциялар берілді, мысалы, паналық үйлер ұйымдастыру, негізгі жолдар мен көпірлерді күтіп-ұстау және сыраханаларды реттеу. 13 ғасырдан бастап парламенттер шақырыла бастағанда, графтықтар парламент мүшелерін сайлау жүйесінің бір бөлігін құрады. Кейбір қалалар мен қалалар парламенттік округтер болып, өз өкілдерін жіберді, ал әр графтықтың қалған бөлігі графтық сайлау округі ретінде жұмыс істеді, мұндай округтердің депутаттары графтық рыцарьдары деп аталды. Тюдор дәуірінен бастап лорд-лейтенант жасақты қадағалауға тағайындалды, ол бұрын шериф атқаратын кейбір функцияларды иеленді. Кейбір ірі қалалар мен қалалар 1132 жылы Лондоннан бастап өздерінің соттарын өткізу және өздерінің шерифтерін тағайындау құқығымен өздігінен басқарушы графтық корпорациясына айналды. Графтық корпорациясы лейтенанттық мақсаттар үшін кеңірек графтықтың бөлігі болып саналды, Лондонды қоспағанда, оның өз лейтенанттары болды. Йоркширдің Ридингтері 1660 жылдан бастап өз лейтенанттарына ие болды. Кейде кіші графтықтар шериф немесе лейтенантты бөлісіп отырды; бір адам әдетте 1876 жылға дейін Камберленд пен Вестморлендтің лейтенанты болып тағайындалды, ал Кембриджшир мен Хантингдоншир 1965 жылға дейін шерифті бөлісті. Графтықтардың сайлау округтері ретіндегі рөлі 1832 жылғы реформа туралы заңнан кейін және оған байланысты 1832 жылғы Парламент шекаралары туралы заңнан кейін тоқтатылды. Көптеген графтықтар кішігірім сайлау округтеріне бөлінді, әр графтықтың ішіндегі сайлау округтері «парламенттік графтық» деп аталды. Графтық шекаралары кейде өзгертілді, мысалы, 18-19 ғасырлардағы кейбір жабылу актілері арқылы. Графтық және басқа да шекаралар 19 ғасырға дейін орталықтандырылған түрде нақты жазылмаған, бірақ жергілікті білім мен әдет-ғұрыппен белгілі болған. Ординарлық зерттеулер үлкен масштабтағы карталарды шығара бастағанда, олар шекаралардың нақты қайда екенін анықтау үшін жергілікті тұрғындармен кеңінен зерттеулер жүргізуі керек болды. Шекаралар 1841 жылы басталған және 1888 жылға дейін толық аяқталмаған процесте Ординарлық зерттеулермен біртіндеп тіркелді. Көптеген графтықтарда графтықтың негізгі бөлігінен алыс орналасқан бөлініп тұрған эксклавтар болды. Көптеген эксклавтар 1844 жылғы Графтықтар (жекеленген бөліктер) туралы заңға сәйкес шекараларды түзету арқылы жойылды. 1834 жылғы Кедейлер заңына түзетулер енгізу арқылы кедейлер заңына сәйкес бірлестіктер құрылды, олар қауымдар тобы ретінде анықталды және жиі графтық шекарасынан өтті. Қауымдар әдетте жақын маңдағы қалаға негізделген одаққа тағайындалды, бұл қала сол графтықта бола ма, жоқ па. Одақтарды басқаруды сайланған қорғаншылар кеңесі жүзеге асырды және 1837 жылы құрылған тіркеу округтерінің негізін құрады. Әрбір одақ тұтастай алғанда тіркеу графтығына тағайындалды, сондықтан олар заңды графтықтардан жерлер бойынша ерекшеленді. Тіркеу графтықтары 1851 жылдан 1911 жылға дейін халық санағы бойынша есеп беру үшін пайдаланылды. Одақтар 1872 жылы құрылған санитарлық округтердің негізін құрды, олар жергілікті басқарудың түрлі функцияларын атқарды. Вестморленд графтығы 1227 жылы құрылған. Сол кезден бастап 1889 жылға дейін Англияда 39 графтық бар екендігіне келісілді, дегенмен кейбір бостандықтар болды, мысалы, Рипон бостандықтары, олар сот мақсаттары үшін өздерінің қоныс аударушы графтықтарынан тәуелсіз болды. Уэльстегі заңдар 1535 және 1542 жылдары Уэльсті Англия корольдігіне ресми түрде қосып, оның ағылшын үлгісі бойынша 13 графтыққа бөлінуін аяқтады. Кейде осы уақыттан кейінгі қазіргі тізімдерде Монмутшир 40-шы ағылшын графтығы ретінде қамтылған, себебі оның ассиздері Уэльстің бірінен гөрі Оксфорд схемасына енгізілген. 39 тарихи графтықтар:

Кейбір қалалар мен қалалар өздерінің графтық деңгейіндегі қызметтерін атқаруға жеткілікті үлкен деп есептелді, сондықтан жаңа графтық кеңестерінен тәуелсіз графтық борондықтарына айналдырылды, Лондон 1132 жылдан бастап. Қалалық санитарлық округтер графтық шекараларын кесіп өткен жағдайда, олар толығымен бір графтыққа орналастырылды. Жаңа Лондон графтығы 1856 жылдан бері Метрополитен кеңесі басқарған аумақты қамтыды, ол Лондон қаласының және Мидлсекс, Суррей және Кенттің бөліктерін қамтыды. Әр графтықтың бөліктері үшін тоқсандық сессиялар бөлек өткізілген графтықтарда әр бөлік үшін жеке графтық кеңестер құрылды. Графтық кеңес бақылаған аумақ әкімшілік графтық деп аталды. 1888 жылғы заң сонымен қатар сот функциялары, шерифтер және лейтенанттарды қоса алған барлық басқа мақсаттар үшін графтық шекараларын түзетуге көмектесті, бұл әкімшілік графтықтар мен графтық борондықтарының топтарына сәйкес келді. Осылайша, Кембриджшир, Линкольншир, Нортгемптоншир, Саффолк және Сассекс әрқайсысы бір шериф пен лейтенантты сақтап қалды, тіпті олар бірнеше әкімшілік графтықтарға бөлінгеніне қарамастан. Йоркшир бір шерифті сақтап қалды, ал оның әр ридингі жеке лейтенантты сақтап, өз әкімшілік графтықтарын құрды. 1890 жылы Уайт аралы әкімшілік графтығына айналдырылды, бірақ басқа мақсаттар үшін Хэмпширдің бір бөлігі болып қала берді. Сайлау округтері 1888 жылғы заңмен өзгертілмеді, сондықтан парламенттік графтықтар сайлау округтері соңғы рет 1885 жылы қарастырылған кезде болғандай, графтықтарға қатысты анықталды. Бұл кейбір аймақтарда парламенттік графтықтар мен графтықтардың басқа мақсаттар үшін түзетілген арасындағы айырмашылыққа әкелді. Бұл 1918 жылы сайлау округтері келесі рет қарастырылғанға дейін сақталды, олар жаңа графтықтардың ішіне орналастырылды. 1888 жылғы заң графтықтың кеңейтілген нұсқасын, кез келген қатысты графтық борондықтарын немесе әкімшілік графтықтарға айналдырылған бөліктерін қамтитын «толық графтық» терминін пайдаланды. Ординарлық зерттеулер карталарында кеңейтілген графтықтың нұсқасын әкімшілік графтықтардан ажырату үшін «географиялық графтық» деген бейресми термин де қолданылды. 1889 жылдан кейін графтық шекараларына түрлі түзетулер енгізілді. 1894 жылғы Жергілікті басқару заңынан кейін көптеген өзгерістер болды, ол ауылдық санитарлық округтерді ауылдық округтерге айналдырды және қауымдық кеңестерді құрды, бірақ округтер мен қауымдар графтық шекараларын кесіп өтуге рұқсат етілмейді деді. Графтық борондықтарының саны біртіндеп артты және шекаралар графтық шекараларын кесіп өтіп жатқан қалалық аймақтарды қамту үшін кейде түзетілді. 1931 жылы Глостершир, Уорвикшир және Вустершир арасындағы шекаралар 26 қауымды үш графтыққа беру үшін түзетілді, бұл негізінен 1844 жылы қарастырылмаған қалдық эксклавтарды жою үшін жасалды. Графтық кеңестердің функциялары біртіндеп өсті. Олардың жауапкершілігінің айтарлықтай кеңеюіне 1902 жылы таратылған мектеп кеңестерінен білімді қабылдау және 1930 жылы таратылған қорғаншылар кеңестерінен кедейлерге көмектесу кірді.

Қосымша өзгерістер

1986 жылы 12 жыл қызмет еткеннен кейін метрополитендік округтік кеңестер таратылды. Ұлы Лондон кеңесі де сол кезде таратылды. Метрополитендік округтер мен Ұлы Лондон заң жүзінде географиялық аймақтар ретінде сақталып, жоғары деңгейлі кеңестерін жоғалтса да, жоғары шерифтері мен лейтенанттарын ұстап қалды. Төменгі деңгейдегі метрополитендік округтер мен Лондон округтері таратылған кеңестердің функцияларын өз мойнына алды, ал кейбір функциялар (мысалы, жедел жәрдем қызметтері, азаматтық қорғаныс және қоғамдық көлік) бірлескен комитеттер арқылы іске асырылды. 1990 жылдардағы реформалар бір округ құрайтын және округтік және аудандық функцияларды атқаратын метрополитендік емес округтер құруға мүмкіндік берді. Бұл органдар бірыңғай билік органдары деп белгіленді. Алғашқысы Уайт аралы болды, онда екі округ таратылып, 1995 жылы округтік кеңес олардың функцияларын өз мойнына алды. 1996 жылы Авон, Кливленд және Хамберсайд 22 жылдық өмірден кейін таратылды. Бұл үш округтің ешқайсысы көпшіліктің адалдығын қозғамады және оларды тарату жөнінде науқандар жүргізілді, әсіресе Хамберсайд үшін. Бұл үш округ бірыңғай билік органдарына бөлінді, олардың әрқайсысы заң жүзінде жаңа метрополитендік емес округ және сол аумақты қамтитын аудан болды, ал аудандық кеңес округтік функцияларды да атқарды. 1996 жылы құрылған жаңа округтерге лейтенанттар мен жоғары шерифтер тағайындаудың орнына, 1974 жылға дейінгі лейтенанттық және шерифтік мақсаттар үшін округтерді жергілікті басқару округтерінен бөлек анықтау тәжірибасын қайта жаңарту туралы шешім қабылданды. 1996-1998 жылдар аралығында бірнеше бірыңғай билік органдары құрылды. Олардың көпшілігі ірі қалалар мен қалаларға негізделген аудандар болды, соның ішінде 1974 жылға дейін округтік мәртебесі болған бірнеше жерлер. Сондықтан, бірыңғай билік органдарына айналу осындай жағдайларда 1974 жылға дейінгі өкілеттіктерді тиімді түрде қалпына келтірді. Бұл бірыңғай билік органдары заң жүзінде барлық метрополитендік емес округтер болғанымен, жергілікті басқару заңнамасы аясында ғана округтер деп сирек аталады. 1974 жылға дейінгі Ратланд, Херефордшир және Ворчестершир округтері де тәуелсіздіктерін қайта алды. 1997 жылы Ратленд бірыңғай билік органы болды, ал 1998 жылы Херефордшир бірыңғай билік органы болды және Ворчестершир екі деңгейлі округ ретінде қайта құрылды. Беркшир округі кеңесі 1998 жылы таратылды және округтің алты ауданы бірыңғай билік органдары болды, бірақ ерекше жағдайларда Беркширдің метрополитендік емес округі таратылмады. Беркширдің алты бірыңғай билік органы – метрополитендік емес округтер емес жалғыз органдар. 2009 жылы және 2019-2023 жылдар аралығындағы реформалар нәтижесінде метрополитендік емес округтерде тағы да бірыңғай билік органдары құрылды. 2023 жылғы соңғы өзгерістерден бастап Ұлы Лондон мен Сцилли аралдарынан басқа Англия жергілікті басқару мақсатында 84 метрополитендік және метрополитендік емес округке бөлінді. 1998 жылдан бері лейтенанттық мақсаты үшін қолданылатын 48 салтанатты округ өзгеріссіз қалды.

Жергілікті билік

2023 жылғы соңғы өзгерістерден бері жергілікті басқару үшін 84 округ бар, олар метрополиялық немесе метрополиялық емес округтерге бөлінеді. Метрополиялық емес округтар бір немесе екі деңгейлі кеңестермен басқарылуы мүмкін. Бір деңгейлі басқарумен (біртұтас билік органдары) округтар, аудандық кеңес ретінде округтік кеңестің функцияларын атқаруы немесе округтік кеңес ретінде аудандық кеңестің функцияларын атқаруы мүмкін. Нәтиже бірдей, терминологияда шамалы айырмашылықтар ғана бар; аудандық кеңестер округтер бойынша, ал округтік кеңестер сайлау бөлімшелері бойынша сайланады. Жергілікті басқару округтары төменде тізімделген, олардың нөмірлері жанындағы картаға сәйкес келеді.

Пошталық округтер

Royal Mail әрқашан пошта мекенжайларына белгілі бір қалалардың атауларын қосуды талап етіп келді, бұл поштаны тиімді бағыттауға көмектеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, олар сондай-ақ мекенжайдың бір бөлігі ретінде сол пошталық қала орналасқан округтің атын қосуды талап етті. Пошталық қолданысқа ресми округ атауларының аббревиатуралары да бекітілген. Көптеген ауылдық жерлер мен ауылдар үшін оларға тағайындалған пошталық қала басқа округте орналасқан, сондықтан көптеген жерлерде дұрыс пошта мекенжайы нақты мекенжай орналасқан округтен басқа округтің атын қамтыды. Мысалы, Нортгемптонширдегі Истон-он-Хилл ауылының мекенжайына Линкольнширдің Стэмфорд қаласы кіруі керек болды. Осылайша, пошталық округтерге географиялық округтердегідей бірдей қалалар кірді, бірақ олардың шекаралары мүлдем басқаша болды. Royal Mail 1965 және 1974 жылдарғы округ шекараларының өзгеруін шығын шектеулеріне және бірнеше жаңа округтердің атаулары пошталық қалаларға тым ұқсас болғандықтан қадағалай алмады. Басты айырмашылықтар мынада: Херефорд пен Вустершир, Үлкен Манчестер және Үлкен Лондон пошталық округтер ретінде қабылдана алмады, ал Хамберсайд Солтүстік Хамберсайд пен Оңтүстік Хамберсайдқа бөлінді. Royal Mail 1996 жылы пошталық индекстер жеткілікті деңгейде орнықтырғаннан кейін пошталық округтерді пайдалануды тоқтатты.