Кіріспе
Аугуст Монтегю Топлэди (4 қараша 1740 – 11 тамыз 1778) – англикан дін қызметкері және гимн жазушы. Ол Джон Уэслидің ірі кальвинистік қарсыласы болды. Ол "Заманның тасы" гимнінің авторы ретінде танымал. Оның тағы үш гимні – "Мейірімге ғана қарыздымын", "Өлмейтін қағида, оян" және "Алғашқы құштарлығымның нысаны" – кейде әлі де орындалады.
Бастапқы өмірі, 1740-55
Аугуст Топлэйди 1740 жылғы қарашада Англияның Суррей графтығындағы Фарнхэм қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Ричард Топлади, Ирландияның Вексфорд графтығының Эннискорти қаласынан шыққан болуы мүмкін. Ричард Топлади 1739 жылы Корольдік теңіз жаяу әскері офицері болды; ол қайтыс болған кезде майор шеніне жеткен еді. 1741 жылғы мамыр айында, Август туылғаннан кейін көп ұзамай, Ричард Картахена-де-Индия шайқасына (1741) қатысты, бұл Дженкинс құлағының соғысының (1739–42) ең маңызды шайқасы болды. Ол шайқас барысында, көбінесе сарқыншадан қайтыс болды, Августың анасы баласын өзі тәрбиелеуге мәжбүр болды. Топлэдидің анасы Кэтрин, 1711 жылдан 1736 жылы қайтыс болғанға дейін Чилхемде қызмет атқарған Ричард Бейттің қызы болды. Кэтрин және оның ұлы Фарнхэмнен Вестминстерге көшіп келді. Ол 1750 жылдан 1755 жылға дейін Вестминстер мектебінде білім алды.
Тринити колледжі, Дублин: 175560
1755 жылы Катерина мен Август Ирландияға көшіп барды, ал Август Дублиндегі Тринити колледжінде оқыды. Көп ұзамай, 1755 жылдың тамызында 15 жасар Топлэди Джон Уэслидің ізбасары Джеймс Морристің Кодимейндегі, Уэксфорд округінің қорасында уағыздаған уағызына қатысты (бірақ өзінің Dying Avowal-де Топлэди уағыздаушының Уэслимен тікелей байланысы бар екенін жоққа шығарады, ол онымен қатал қарым-қатынас дамытты). Ол осы уағызды Құдайдан алған тиімді шақыру ретінде есіне түсірді. 1755 жылдың тамызында Топлэди діни оянуға ұшырады, "бірақ бұл жалған хабар бойынша Джон Уэсли мырзаның немесе оған байланысты кез келген уағыздаушының басшылығымен болған жоқ". Ол өзінің күнделігінде былай деп жазды: "Мен 1755 жылдың тамызында ояндым, бірақ бұл жалған хабарға сәйкес, Джон Уэсли мырзаның немесе оған байланысты кез келген уағыздаушының қолында емес. 1755 жылы ойдан ояндым. 1758 жылға дейін мен рақым туралы барлық ілімдерді толық және анық түсінген жоқпын, сонда Құдайдың зор мейірімімен менің арминийлік көзқарасым, д-р Мантонның Иоаннның 17-тарауына арналған уағыздары арқылы күшті соққыға ұшырады". 1759 жылы Топлэди өзінің "Қасиетті тақырыптар туралы өлеңдер" атты алғашқы кітабын шығарды. 1760 жылы Тринити колледжін бітіргеннен кейін Топлэди мен анасы Вестминстерге оралды. Сол жерде Топлэди бірнеше танымал кальвинист діни қызметкерлермен танысып, олардың ықпалына түсті, олардың ішінде Джордж Уайтфилд, Джон Гилл және Уильям Ромейн болды. 1760 жылы Джон Гилл Топлэдиге Занхиустың тағдыр туралы еңбегін басып шығаруға кеңес берді, Топлэди оған "Мен сол кезде әлі адамнан қорқудан толықтай құтылмаған едім" деп түсіндірді.
Дін қызметі: 176278
1762 жылы Бат және Уэллс епископы Эдвард Уиллс Топлэдиді ағылшын дінінің дьяконы етіп тағайындады және оны Сомерсет графтығының Мендип төбелерінде орналасқан Благдон ауылының пасторы қызметіне бекітті. Топлэди өзінің әйгілі «Rock of Ages» әнұранын 1763 жылы жазды. Жергілікті деректерге сәйкес, ол Благдонға жақын орналасқан Буррингтон Комб шатқалындағы үлкен жартастың астында дауылдан паналаған кезде осы әнұранды жазған екен. Алайда көптеген тарихшылар бұл аңызға сенбейді. 1764 жылы дін қызметкері болып тағайындалғаннан кейін Топлэди қысқа мерзімге Лондонға оралды, содан кейін 1764-65 жылдары Фарли Хангерфорд ауылының пасторы болып бір жылдан астам қызмет етті. Одан кейін 1765-66 жылдары Лондондағы достарымен бірге тұрды. 1766 жылдың мамыр айында ол Девон графтығындағы Харпфорд және Венн Отерри екі ауылының басқарушысы болды. Бірақ 1768 жылы бұл лауазымға оның тағайындалғаны, оған ақша төленіп сатып алынғанын білді. Бұл дін сатып алу (симония) деп есептегендіктен, ол осы лауазымды сол графтықтағы тағы бір ауыл – Броадэмберидің викарийі лауазымына алмастыруды жөн көрді. Ол өмірінің соңына дейін Броадэмберидің викарийі болып қызмет етті, бірақ 1775 жылдан бастап Броадэмбериден уақытша кетіп қалуға рұқсат алды. Топлэди ешқашан үйленбеген, бірақ екі әйелмен достық қарым-қатынас ұстады. Біріншісі – Селина Гастингс, Хантингдон графесі, Хантингдон графесінің қоғамдастығының негізін қалаушы, кальвинист методист шіркеулерінің желісі. Топлэди Хантингдонмен алғаш рет 1763 жылы танысты және 1775 жылы Броадэмбериден болмаған кезінде оның шіркеулерінде бірнеше рет уағыз айтты. Екіншісі – Катарина Маколей, ол онымен алғаш рет 1773 жылы кездесіп, 1773-77 жылдары онымен көп уақыт өткізді.
Жануарлар мен табиғат
Топлэди көптеген тақырыптарды қамтыған эсселердің авторы және көп хат алысқан адам болды. Ол табиғат және жануарларға қызығушылық танытты. Ол "Табиғат тарихының очеркі" атты қысқаша еңбек жазды, онда құстар, метеорлар, жануарлардың есі, және күн жүйесі туралы бірнеше мәліметтер келтірген. Онда ол табиғаттың таңғажайыптары туралы, соның ішінде құстардың мінез-құлқы және түрлі жануарлардың даналыққа толы іс-әрекеттері туралы өз бақылауларын жазды. Топлэди "Түпкі күнә туралы қысқаша эссесінде" жануарлардың азапталуымен байланысты зұлымдық мәселесін де қарастырды, ал қоғамдық пікірталас барысында "Жабайы жаратылысқа қажетсіз қатыгездік қылмыс болып есептеле ме?" деген сөз сөйледі. Бұл сөйлеуінде ол жануарларға қатыгездік жасауды жоққа шығарды, сондай-ақ Киелі кітаптарда жануарлардың қайта тірілетіні туралы айтылғанына сенетінін мәлімдеді. Топлэдидің жануарларға қатыгездік жасау және олардың қайта тірілуі туралы пікірлерін оның замандастары Джозеф Батлер, Ричард Дин, Хамфри Приматт және Джон Уэсли де қолдады, ал 19 ғасырда Джозеф Гамильтон, Джордж Хокинс Пембер, Джордж Н. Х. Питерс, Джозеф Сейсс және Джеймс Макаули сияқты басқа христиан авторлары жануарлардың әл-ауқаты, жануарлардың құқықтары және вивисекция мәселелері бойынша пікірталастар аясында бұл ойларды одан әрі дамытты.
Кальвинисттік даушыл: 1769 78
Топлэдидің діни пікірсайыстар әлеміне алғашқы қадамы 1769 жылы Оксфорд университетіндегі бір жағдайға жауап ретінде кітап жазғанда жасалды. Алты студент кальвинистік көзқарастары үшін Сент-Эдмунд-холлдан қуылды, ал Томас Ноуэлл осы көзқарасты Англия шіркеуінің ұстанымдарымен үйлеспейтін деп сынады. Содан кейін Топлэди Ноуэллдің позициясын «Англия шіркеуі Арминиялық айыптаудан ақталды» кітабында сынады, онда Англия шіркеуі тарихи түрде кальвинизмді ұстанғанын, арминиялық емес екенін дәлелдеді. 1769 жылы Топлэди Занхийдің «Христиан дінінің жариялануы» (1562) атты еңбегінің аудармасын жариялады. Осы еңбектер Топлэдиді 1758 жылы кальвинизмге көшуге ықпал етті. Топлэди өзінің аудармасын «Абсолютті алдын ала белгілеу ілімі жарияланды және расталды» деп атады. Бұл еңбек Джон Уэслидің күшті наразылығын тудырды, осылайша Топлэди мен Уэсли арасында Англия шіркеуі тарихи түрде кальвинистік пе, әлде арминиандық па деген мәселе бойынша ұзақ пікірсайыс басталды. Бұл пікірсайыс 1774 жылы Топлэдидің 700 беттік «Англия шіркеуінің доктриналық кальвинизмі туралы тарихи дәлел» атты еңбегін жариялауымен жекелеген кезеңге жетті. Бұл еңбек – ерте шіркеу кезеңінен бастап Уильям Лаудқа дейін алдын ала белгілеу ілімінің тарихын зерттеген ауқымды зерттеу. Дорт синоды туралы бөлімде кальвинистік сенімнің бес негізгі қағидасын анықтайтын түсіндірме бар, оны кальвинизмнің бес принципі деп белгілі кальвинизмнің тұжырымының алғашқы жариялануы деп санауға болады. Топлэди мен Уэсли арасындағы қарым-қатынас бастапқыда жақсы болған, Топлэдидің арминиандық кезеңінде хат алмасулар болған, бірақ ол уақыт өте келе шиеленісіп, «Занхий ісі» кезінде ең төменгі деңгейге жетті. Уэсли 1769 жылы Топлэдидің Занхийдің алдын ала белгілеу туралы еңбегінің аудармасын жариялауына наразылық білдіріп, өз кезегінде осы еңбектің «Абсолютті алдын ала белгілеу ілімі жарияланды және расталды» атты қысқартылған нұсқасын жариялады, сонымен қатар өзінің жеке пікірін қосты: «Барлығының қорытындысы мынадай: Адамзаттың жиырмадан бірі (делік) сайланды; жиырмадан он тоғызы айыпталды. Сайланғандар құтқарылады, не істесе де; айыпталғандар құтқарылмайды, не істесе де. Оқырман, осыған сен, немесе құлап жеңіл! Менің қолымның куәсі болсын». Топлэди қысқарту мен түсініктемелерді өзінің және Занхийдің көзқарастарын бұрмалау деп қарады және бұл толықтырулардың авторлығы оған тиесілі деп есептелуіне қатты ашуланды, өйткені ол мазмұнына келісетіндей болды. Топлэди «Құрметті мырза Джон Уэслиге хат; оның Занхийдің алдын ала белгілеу туралы қысқартылған баяндамасына қатысты» деген жауап хатын жариялады. Уэсли өзінің қателігін ашық мойындаған жоқ және 1771 жылы жариялаған «Нәтиже дәлелденді» еңбегінде Топлэдидің хатына жауап ретінде, оның қысқартылған нұсқасындағы түсініктемелердің авторлығын Топлэдиге жатқызды. Кейін Уэсли Топлэдимен тікелей хат алмасудан бас тартты, 1770 жылғы 24 маусымдағы хатында «Мен түймешімен күреспеймін. Ол маған тым лас жазушы. Мен тек саусақтарымды ләс етемін. Мен оның бетін оқып, одан әрі айналыспадым. Мен оны мырза Селлонға қалдырамын. Ол жақсы қолдарда» деді.
Соңғы жылдар
Топлэди өзінің соңғы үш жылын көбінесе Лондонда өткізді, Хеймаркеттен тыс орналасқан Оранж-стриттегі француз кальвинист шіркеуінде үнемі уағыз айтты. 1778 жылы ол ең жарқын өнер көрсетті, Веслидің ізбасарлары оның өлім төсегінде кальвинизмнен бас тартқаны туралы айтқан айыптауларды жоққа шығарды. Топлэди 1778 жылдың 11 тамызында туберкулезден қайтыс болды. Ол Тоттенхэм Корт Роудтағы Уайтфилдтің ғибадатханасында жерленді.
Әндер
Мерейлілікке қарыздар жалғыз №7 «Сенімдестер» ән кітабында
Мәсіхпен салыстырғанда, барлығында №760 «Шіркеу ән кітабында» 1872 (1772)
Өлмес рух, енді оян №1381 «Шіркеу ән кітабында» 1872 (1776)
Құдайдың Рухы, қайғымызды сейілтуші №80 «Шіркеу ән кітабында» 1872 (1776). Джон Кристиан Якобидің 1725 жылғы Пол Герхардттың 1653 жылғы әнінің аудармасын жаңарту.
Жоғарыдағы жандар қаншалықты бақытты? №1434 «Шіркеу ән кітабында» 1872 (1776) (? А.М. Топладидің мәтіні)
Дұғаның шақырушысы және тыңдаушысы №30 «Шіркеу ән кітабында» 1872 (1774)
Сенімнің дұғасын еститін Сен, №642 «Шіркеу ән кітабында» 1872 (1176)
Жоғарыда билейтін Раббыны мақтаңыз №160 «Шіркеу ән кітабында» 1872 (1759)
Мен үшін жарылған ғасырлардың тасы №697 «Шіркеу ән кітабында» 1872 (1776)
Мәсіх әлбетте қайғыларыңды көтерді №443 «Шіркеу ән кітабында» 1872 (1759)
Көз қабағым әлсіз болса да несіне? №29 «Шіркеу ән кітабында» 1872 (1774)
Денсу және аурулар басып кіргенде №1032 «Шіркеу ән кітабында» 1872 (1778)
Сендердің арпаларың, дірілдеген қасиеттілер, №861 «Шіркеу ән кітабында» 1872 (1772)
Compared with Christ, in all beside n. 760 in The Church Hymn book 1872 (1772)
Deathless spirit, now arise n. 1381 in The Church Hymn book 1872 (1776)
Holy Ghost, dispel our sadness n. 80 in The Church Hymn book 1872 (1776). Modernising of John Christian Jacobi's translation (1725) of Paul Gerhardts hymn from 1653. How happy are the souls above n. 1434 in The Church Hymn book 1872 (1776) (? A. M. Topladys text)
Inspirer and hearer of prayer n. 30 in The Church Hymn book 1872 (1774)
O thou, that hear'st the prayer of faith n. 642 in The Church Hymn book 1872 (1176)
Praise the Lord, who reigns above n. 160 in The Church Hymn book 1872 (1759)
Rock of ages, cleft for me n. 697 in The Church Hymn book 1872 (1776)
Surely Christ thy griefs hath borne n. 443 in The Church Hymn book 1872 (1759)
What, though my frail eye lids refuse n. 29 in The Church Hymn book 1872 (1774)
When langour and disease invade n. 1032 in The Church Hymn book 1872 (1778)
Your harps, ye trembling saints n. 861 in The Church Hymn book 1872 (1772)