Кіріспе

Құс түрі Еуропалық көкқұс немесе жай ғана көкқұс (Chloris chloris) – қарға тәрізділер отбасының (Fringillidae) кішкентай құсы. Бұл құс Еуропа, Солтүстік Африка және Оңтүстік-Батыс Азияда кеңінен таралған. Ол көбінесе қоныс тұрады, бірақ кейбір солтүстік популяциялары оңтүстікке қарай көшіп барады. Көкқұс сондай-ақ Австралия, Жаңа Зеландия, Уругвай және Аргентинаға да әкелінген.

Таксономия

Карл Линней 1758 жылы "Systema Naturae" кітабының 10-шы басылымында оны Loxia chloris есімді екі атаумен сипаттады. "Chloris" деген түрлік атауы – ежелгі грек тілінде осы құсқа берілген атау, ал "chloros" сөзі "жасыл" деген мағынаны білдіреді. Торғайлар тұқымдасы (Fringillidae) екі кіші тұқымға бөлінеді: 28 туысы мен 141 түрі бар Кардуэлиналар және бір туысы – Фрингилла, оның 4 түрі бар Фрингиллиналар. Торғайлар тұқымдасының барлық өкілдері дәнек жейді және мықты конусты мүңкілері болады. Олардың бас сүйегінің құрылысы ұқсас, тоғыз ірі қанат қауырсыны, он екі құйрық қауырсыны және астың алдындағы кеңейтілген бөлігі (өңеш) жоқ. Барлық түрлерде аналық құс ұя салады, жұмыртқаларды жарып шығарады және балапандарды күтіп бағады. Фрингиллиналар балаларын негізінен жәндіктермен, ал Кардуэлиналар – қайта қорытылған дәнектермен қоректендіреді. 2012 жылы жарияланған молекулалық филогенетикалық зерттеуде көкшіл торғайдың (greenfinch) Кардуэлис туысының басқа өкілдерімен тығыз байланысты еместігі анықталды. Сондықтан олар француз натуралисі Жорж Кувье 1800 жылы енгізген қайта жаңартылған Хлорис туысына жатқызылды, ал еуропалық көкшіл торғай – бұл туыстың типтік түрі болып табылады.

Кіші түрлер

10 танылған түршесі бар. + Сурет Атауы және сипаттау авторы Аумағы C. c. harrisoni Clancey, 1940 Ұлыбритания (солтүстік Шотландияны қоспағанда) және Ирландия C. c. chloris (Linnaeus, 1758) Солтүстік Шотландия, солтүстік және орталық Франция, Норвегиядан батыс Сібірге дейін C. c. muehlei Parrot, 1905 Сербия мен Черногориядан Молдоваға, Болгарияға және Грекияға дейін C. c. aurantiiventris (Cabanis, 1851) Оңтүстік Испаниядан оңтүстік Еуропа арқылы батыс Грекияға дейін C. c. madaraszi Tschusi, 1911 Корсика және Сардиния C. c. vanmarli Voous, 1952 Солтүстік-батыс Испания, Португалия және солтүстік-батыс Марокко C. c. voousi (Roselaar, 1993) Орталық Марокко және солтүстік Алжир C. c. chlorotica (Bonaparte, 1850) Оңтүстік-орталық Түркиядан солтүстік-шығыс Египетке дейін C. c. bilkevitchi Zarudny, 1911 Оңтүстік Украина, Кавказ және солтүстік-шығыс Түркиядан солтүстік Иранға және оңтүстік-батыс Түркіменстанға дейін C. c. turkestanica Zarudny, 1907 Оңтүстік Қазақстаннан Қырғызстанға және орталық Тажикстанға дейін.

Сипаттама

Еуропалық жасылқұс ұзындығы шамамен 1,75 метр, қанаттарының ені - . Оның мөлшері мен пішіні үй құсына ұқсас, бірақ көбінесе жасыл түсті, ал қанаттары мен құйрығында сары рең бар. Аналықтары мен жас құстары түсі солғын, арқасы қоңырқай болады. Мұқарасы жуан және конус тәрізді. Оның әнінде көптеген дірілдеген сайраулар мен сызырлаулар кездеседі, ал аталықтары "көбелек" сияқты ұшумен әдемілеуге тырысады. Аталық жасылқұстарда ауытқушы асимметрия деңгейі жоғары. Аталықтардың сүйектерінің дамуы әйелдерге қарағанда жиі бұзылады.

Өсіру

Ұрықтану кезеңі наурыздың екінші жартысынан маусымға дейін созылады; жас құстар шілде айының басында ұядан шығады. Орман шеттері, егістік алқаптарындағы тікпалар және салыстырмалы түрде тығыз өсімдіктерге ие бақтар көбейіп өсуге қолайлы. Ұялар ағаштарға немесе бұталарға салынады. Ұяны аналық жасаса, аталық оған көмектеседі. Бір жұмыртқада 4–6 жұмыртқа болады, олар әдетте ұя толыққаннан кейін бір-екі күннен бастап күнделікті салынады. Жұмыртқалар сұрғылт ақ, көкшіл ақ немесе бежевый түсті болып келеді, кең жағында қызыл немесе қоңыр дақтар немесе жолақтар шоғырланған. Жұмыртқалардың орташа мөлшері және салмағы ... (өлшемдер мен салмақ көрсетіледі). Аналық 13–14 күн бойы оларды күтеді. Осы кезеңде аталық ұяда аналыққа тамақ жеткізеді. Балапандар ұядан шыққанда қалың, ұзын, сұрғылт ақ түсті қауырсындармен жабылған болады. Алғашқы күндері ересектер оларды жәндіктердің дернәсілдерімен, ал кейінірек тұқымдардан жасалған, көбінесе қайта құсылған сары қою массамен тамақтандырады. Олар ұядан шамамен 13 күннен кейін шығады, бірақ әлі ұша алмайды. Әдетте, олар ұядан шыққаннан кейін 16–18 күннен кейін ұша бастайды. Бұл түр жылына екі-үш рет балалайды.

Тамақ және азықтандыру

Еуропалық жасыл тұқым түрлі-түрлі тұқымдармен, жидектермен, жемістермен, бүршіктермен, гүлдермен және кейбір бунақденелілермен қоректенеді. Ол ағаштар мен бұталардың арасында, сондай-ақ жерде азық іздейді.

Жыртқыш және паразиттер

Trichomonas gallinae протозоялық паразиті көгершіндер мен жыртқыштарды жұқтыратыны белгілі болды, бірақ 2005 жылдан бастап Ұлыбританияда өлген еуропалық көкқұйрықтар мен қарапайым көкқұйрықтардың денелерінде бұл паразит табылды. Ауру таралып, 2008 жылы Норвегия, Швеция және Финляндияда, ал бір жыл өткен соң Германияда жұқтырған құстардың денелері анықталды. Аурудың таралуына қарапайым шаңшықтар себеп болды деп саналады, себебі олардың көп саны Солтүстік Еуропада көбейіп, Ұлыбританияда қыстайды. Ұлыбританияда 2006 жылы жұқтырған құстардың денелерінің саны ең жоғары деңгейге жеткеннен кейін, жыл сайын азайып келеді. Еуропалық көкқұйрықтардың саны шамамен 4,3 миллионнан 2,8 миллионға дейін кеміді, бірақ қарапайым шаңшықтардың жалпы санында айтарлықтай төмендеу байқалған жоқ. Финляндияда да осыған ұқсас үрдіс орын алды, 2008 жылы ауру келгеннен кейін еуропалық көкқұйрықтардың саны азайды, ал қарапайым шаңшықтардың санында шамалы өзгерістер болды.

Әдебиетте

1803 жылы ағылшын ақыны Уильям Вордсворт осы түрге "Жасыл тырна" деген өлең арнады.