Кіріспе

Жүзу стилі
сол аттас иран фильмі

Көбелек (қысқаша "ұшу") – кеудесімен жүзілетін, екі қол бірдей симметриялы қозғалатын, көбелектеп тебу (кейде "дельфин тебу" деп те аталады) және жамбас пен кеуде қозғалысымен үйлесетін жүзу стилі. Бұл жарыста қолданылатын ең жаңа стиль, алғаш рет 1930 жылдардың басында пайда болды және көкбауыр жүзуден дамыды.

Жылдамдық және эргономика

Бабочкалық жүзу, екі қол мен екі аяқтың бірдей тартылуы/итеруінен туындайтын синхронды итеруге байланысты, алдыңғы жүзуге қарағанда жоғары шарықтататын жылдамдыққа ие. Дегенмен, қалпына келтіру кезеңінде жылдамдық күрт төмендегендіктен, әсіресе ұзақ қашықтықта алдыңғы жүзуден сәл баяу болады. Бұған қоса, бабочкалық жүзуге физикалық күштің басқа деңгейі қажет, бұл оның алдыңғы жүзуге қарағанда жалпы қарқынының төмендеуіне себеп болады.

Көбелек тепкеннің пайда болуы

Көппіршіктеп тебудің алғашқы айғағын Джордж Корсанға жатқызуға болады, ол Халықаралық жүзу даңқы залы мәліметінше, 1911 жылы Дэвид Армбрустерге оны көрсеткен. Корсан оны "балық құйрығымен тебу" деп атады. Волни Уилсон 1938 жылға дейін тәуелсіз түрде балық құйрығымен тебуді ашқан, ол жас физик және жүзуші, жүзуші балықтардың қозғалысын талдаған. Джек Сиг тағы бір рет көппіршіктеп тебуді ашты, ол Дэвид Армбрустердің бақылауында суға батып, бүйіріне жатып, балықты еліктей отырып көппіршіктеп тебуді жасады. Армбрустер 1911 жылы Джордж Корсан оған бұрын көрсеткенін және Сигтің қандай жылдамдыққа жете алатынын еске түсірді. Армбрустер Сигке оны алдынан көрсетуді сұрады, және Сиг одан да жылдам болды. Сиг тіпті Айова университетінің ең үздік тіктеп тебушілерін балық құйрығымен тебу арқылы жеңіп алды. Бастапқыда Корсан мен Армбрустер "балық құйрығымен тебу" еркін стильде тіктеп тебуге мүмкін балама болатынын ойлады, бірақ 1933 жылы Армбрустерге ол, мүмкін, төс тебуде тиімдірек болатыны ұғынды. Армбрустер Сигпен бірге көппіршіктеп тебуді төс тебуде қолдануды тәжірибелеп көрді және тамаша нәтижелерге қол жеткізді. Бұрынғы "балық құйрығымен тебу" атауын "дельфинмен төс тебу" деп атауға осы себеп болды. Алайда, Армбрустер үшін бұл орындалмады, өйткені 1938 жылдың қазан айында өткен FINA отырысында бюро тік жазықтықта аяқтардың жоғары және төмен қозғалысына бірауыздан тыйым салды.

Көбелектің қолдарының пайда болуы

1935 жылға дейін FINA және NCAA-ның көкірекпен жүзу ережелерінде, қалпына келтіру кезінде қолдардың бірдей уақытта алға итерілуі талап етілген. Халықаралық жүзу даңқы Сидней Кавиллді қолды басынан айналдырып қалпына келтіру әдісін жасаған деп санайды, бірақ Эрих Радемахер 1927 жылы Германияда оны тәуелсіз түрде ашқан болуы мүмкін. Радемахер көбінесе бұрылыстардан шығу кезінде «ұшатын балық» әдісін қолданды, оны «ұшатын көкірекпен жүзу бұрылысы» деп атады, ал жарыс соңында «ұшатын финиш» деп атады. Радемахер бұл ережелерді бұзбайтынын мәлімдеп, 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында АҚШ-та осы әдісті қолдануын жалғастырды. 1935 жылы, күмәнділікті жою мақсатымен, NCAA «қозғалды» деген сөзді «итерілді» деген сөзбен алмастырып, көкірекпен жүзудегі қалпына келтіру туралы ережені өзгертті. «Ұшатын көкірекпен жүзу бұрылысын» алғаш қабылдағандардың бірі Уолтер Спенс болды, содан кейін осы әдісті пайдаланып, көкірекпен жүзу жарыстарында жеңіске жеткен Уоллес Спенс. Сонымен қатар, Уоллес Спенс Майерстің стильдік қателік жасап, еркін жүзу стилінде жүзгенін айтып, жарыс финалынан бас тартты және ол «көкірекпен жүзуді дұрыс үйренуі керек» деді. Осыған қарамастан, Майерс өзінің жаңалықтарымен мақтанды: «Көкірекпен жүзу жарысын тамашалау ұзақ уақыттан кейін қызықсыз болады, ескі көкірекпен жүзу ағылшынның бүйірмен жүзуі сияқты жарыс үшін өткенге айналады. Көбелектің көкірекпен жүзу жарысын тамашалау қызықты. Шашырау мен қарқынды қол қимылдары көрермендердің ынтасын арттырады». 1936 жылғы Берлин Олимпиадасының 200 метрге көкірекпен жүзу финалында Хиггинс көбелектің көкірекпен жүзу әдісін қолданып, төртінші орынды иеленді. Көбелектің көкірекпен жүзу әдісі кең танылғанмен, 1938 жылдың қазан айында өткен FINA атқару комитетінің отырысында осы стильге тыйым салу туралы мәселе көтерілді, онда жеті дауыстың төртеуі көбелектің қолды қалпына келтіру әдісіне тыйым салуды қолдады. Алайда, техникалық ережелерді өзгерту үшін үштен екі көпшілік дауыс қажет болғандықтан, ұсыныс қабылданбады. Көбелектің көкірекпен жүзудегі үстемдігі көкірекпен жүзуді екі түрге бөлу идеясына әкелді: дәстүрлі көкірекпен жүзу және көбелектің көкірекпен жүзу. Алайда, ХОК президенті Зигфрид Эдстром 1952 жылғы Хельсинки Олимпиадасына қосымша жарыстар қоспау туралы шешім қабылдады, себебі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жағдай тұрақсыз болды.

Толық көбелек соққысының пайда болуы

1952 жылға қарай, "А" және "Б" стиліндегі көкірекпен жүзуді бөлу туралы пікірлер күшейді, сол себепті 1953 жылы көкірекпен жүзу екі жекелеген жарысқа бөлінді. Бұрынғы көкірекпен жүзуде қамшымен тепкі салу талап етілсе, жаңа баттерфляй стилінде баттерфляймен тепкі салуға рұқсат берілді. Енді баттерфляй жеке жарыс болып саналды. Баттерфляй алғаш рет 1956 жылғы Олимпиада ойындарында көрсетілді, онда ерлер арасындағы 200 метрге баттерфляй жарысын Уильям Йорзик жеңіп алды, ал әйелдер арасындағы 100 метрге баттерфляй жарысын Шелли Манн жеңіп алды.

Техника

Дельфин соққысымен көбелек стилінде қолдың синхронды қозғалысы мен аяқтың синхронды соққысы үйлеседі. Осы стильде тиімді жүзу үшін жақсы техника маңызды. Қозғалыс жасау үшін дененің толқын тәрізді қозғалысы да өте маңызды, себебі ол су үстінде жеңіл синхронды қалпына келтіруге және тыныс алуға мүмкіндік береді. Жүзуші бастапқыда бетімен төмен қарап, қолдарын алға, аяқтарын артқа созып тұрады.

Қолын қозғалту

Басқаша айтқанда, көбелек стилінің үш негізгі бөлігі бар: тартылу, итеру және қалпына келтіру. Бұлардың әрқайсысын тағы да бөлуге болады. Қолдың қозғалысы бастапқы күйден кеуде соққысындағыдай басталады. Алдымен қолдар сыртқа қарай төмендейді, алақандары сыртқа қарап, иық енінен сәл төмен түседі, содан кейін қолдар Y пішінін жасайды. Бұл суды ұстау деп аталады. Тартылу қозғалысы жартышеңбер бойымен жүреді, шынтақ қолдан жоғары, ал қол дене ортасына қарай және төмен қарай бағытталған, дәстүрлі түрде оқытылатын «кілт тесігін» құрайды. Итеру кезінде алақан судың астынан басталып, дене бүйірінде аяқталады, кері қарай жылғады. Жүзуші қолдарын жамбасқа дейін тек 1/3 бөлігіне ғана итеріп, қалпына келтіруді жеңілдетеді, сондай-ақ қалпына келтіруді және тыныс алуға арналған уақытты қысқартады. Тартылу-итеру фазасы бойымен қозғалыс жылдамдығы артады, итерудің соңында қол ең жылдам болады. Бұл қадам босату деп аталады және қалпына келтіру үшін маңызды. Итерудің соңында пайда болатын жылдамдық қалпына келтіруге көмектеседі. Қалпына келтіру кезінде қолдар су бетінен алға қарай, шынтақтары түзу ұсталып, жанына қарай иіледі. Су асты қозғалысының соңынан бастап қолдарды алға қарай созу керек; трицепстің созылуы және бауырсақпен жасалатын қозғалыс қолды жылдам және бос түрде алға жылғастыруға мүмкіндік береді. Алдыңғы жүзу стиліндегідей қалпына келтіруге қарағанда, қолды қалпына келтіру – бұл баллистикалық лақтыру, ауырлық күші мен инерция жұмыстың көп бөлігін атқарады. Қолдар мен иықтарды судан көтерудің жалғыз жолы – беліңізді түсіру. Сондықтан, қалпына келтіру, әсіресе қолдардың жылдамдауы, ешқандай жағдайда жеңілдетілмейді. Суға тым ерте кірмеу маңызды, өйткені бұл қолдар жүзу бағытына қарсы қозғалғанда қосымша қарсылық тудырады. Дегенмен, ұзақ қашықтықтарда мұндай жағдайдан аулақ болу қиын, сондықтан беліңізді түсірмеу маңызды. Алдыңғы жүзу стиліндегідей шынтақпен жоғары қалпына келтіру көбелек стилінің тиімділігін төмендетуі мүмкін, себебі бұл толқындардың пайда болуына және трицепстің созылуынан туындайтын инерцияның азаюына әкеледі. Адам иығының қозғалыс шектеулері мұндай қозғалысты мүмкінсіз етеді. Қолдар суға тар V пішінде (сағат тілі бойынша қарағанда 11 және 1 позициясында) кіруі керек, бас бармақтары бірінші, ал кішкентай саусақтары соңғы болып суға тиюі керек. Қолдар иық енінен бас бармақтарымен бірінші болып суға кіреді. Егер қолдар кеңірек кірсе, келесі тартылу фазасында қозғалыс жоғалады, ал егер қолдар біріне-бірі тисе, энергия ысырап болады. Цикл тартылу фазасымен қайталанады. Алайда, кейбір жүзушілер суды жақсырақ ұстау үшін алдымен қолдарымен тигізуді жөн көреді. Егер олар бұл әрекетті тиімді орындай алса, ешқандай кемшілікке ұшырамайды.

Аяқ қозғалысы

Аяқтар әртүрлі бұлшықеттердің жұмысы арқасында біріктіріліп қозғалады. Иықтар күшті жоғары және орташа төмен соққымен көтеріледі, содан кейін күшті төмен және жоғары соққымен төмендейді. Ұшқынды толқын қозғалысты байланыстырады. Су қысымын жоғалтпау үшін аяқтар біріктіріледі. Аяқтар табиғи түрде төмен қарап, төмен қарай итеруге, аяқпен жоғары көтерілуге және басты төмен қарай басуға мүмкіндік береді. Баттерфляй (көбелек) бәсекелесінде жүзушінің белгілі бір санымен соққы жасауы талап етілмейді – жүзуші қалағанша аз немесе көп соққы жасай алады. Жарыс ережелері мұндай таңдауға рұқсат берсе де, көбелекпен жүзудің ең көп таралған әдісі екі соққы жасау болып табылады. Көбелек баттерфляйдың бір түрі ретінде пайда болғандықтан, кейбір жүзушілер оны көкірекпен немесе қамшымен соғу арқылы орындайды. Көкірекпен соғу 1953 жылы баттерфляйдан бөлінгенмен, баттерфляйда көкірекпен соғу 2001 жылға дейін ресми түрде тыйым салынбаған. Алайда, көптеген Masters жүзушілері бұл өзгеріске наразы болды, себебі олар көбелекпен көкірекпен соққы жасап жүзген кезден келді. Содан кейін FINA Masters жүзуінде көкірекпен соғуға рұқсат беруге көндірілді. Мүмкіндік болғанда, көптеген жүзушілер дельфиндей соққы жасау әдісін қолданады. Дегенмен, демалыс үшін және тіпті жарыстарда көкірекпен соғуды ұнататын жүзушілердің шағын тобы әлі де бар.

Тыныс алу

Көппіршіктей жүзуде тыныс алуға арналған қысқа ғана уақыт терезесі бар. Егер осы терезені жіберіп алсаңыз, жүзу өте қиынға соғады. Ең жақсысы, көппіршіктей жүзуші тыныс алуды дене толқынымен үйлестіреді, бұл тыныс алу процесін жеңілдетеді; мұны жақсы орындау үшін көппіршіктей соғу техникасына назар аудару қажет. Тыныс алу процесі соғудың су астындағы "басу" кезеңінде басталады. Қолдар мен алқаштар көкірек астынан қозғалғанда, дене табиғи түрде су бетіне көтеріледі. Жүзуші ең аз күш жұмсап, басын көтеріп, су бетін толық аша алады. Жүзуші аузымен дем алады. Қолдары судан шығып, бетінен алға қарай созылғанда, бас суға қайта түседі. Егер бас тым ұзақ уақыт судан шығып тұрса, қалпына келтіру қиынға соғады. Әдетте, жүзушілер әр екінші соққыда дем алады, бұл ұзақ қашықтықта сақталуы мүмкін. Көбінесе, әр соққыда дем алу жүзушінің жылдамдығын баяулатады. (Бір деңгейде, тыныс алатын соққы, тыныс алмайтын соққыдан да жылдам болуы мүмкін; сондықтан, Майкл Фелпс сияқты өте тәжірибелі бәсекелестер әр соққыда дем алуы мүмкін.) Кәсіби жүзушілер "екі жоғары, біреу төмен" тәрізді тыныс алу аралықтарын жаттықтырады. Олар екі рет қатарынан дем алып, содан кейін келесі соққыда басын суға батырып, оңай дем алады. Жақсы өкпе сыйымдылығы бар жүзушілер спринт кезінде финиш сызығына жеткенде әр үшінші соққыда дем алуы мүмкін. Кейбір жүзушілер тіпті (егер жарыс қысқа болса) бүкіл жарыс бойы деміне дем ұстай алады. Ең жақсы нәтижеге жету үшін, дем алғанда басты төмен ұстау маңызды. Егер жүзуші басын тым жоғары көтерсе, белі көбінесе төмен түсіп, қарсылық тудырады, осылайша жүзушінің жылдамдығы төмендейді. Бас суға неғұрлым жақын болса, жүзушінің жалпы техникасы соғұрлым жақсы болады.

Дене қозғалысы

Дұрыс ішкі бұлшық еттерді пайдалану, нақты уақытты ұстау және үйлесімді дене қозғалысы көбелек стиліндегі орындалуды жеңілдетеді. Дене толқын тәрізді қозғалады, оны ішкі бұлшықтар бақылайды, ал кеуде төмен қарай басылғанда, жамбастар жоғары көтеріледі, содан кейін артқы жағы су бетінен шығып, ағылшын қозғалысына ауысады. Итеру кезеңінде кеуде жоғары көтеріледі, ал жамбас ең төменгі нүктеде болады. Бұл стильде циклдің екінші импульсы біріншісінен күштірек, себебі екінші импульс дене қозғалысымен үйлесімдірек келеді. Көбелек стилі суға секірумен үйлесімді болғанымен, осының нәтижесінде туындайтын толқындық кедергінің азаюы жалпы кедергінің азаюына әкелмейді. Қазіргі заманғы көбелек стилінде дене тік қозғалысын азайтуға баса назар беріледі.

Бастау

Көбелектей жүзуде, егер жүзуші жарыста суға секіру тұғырынан бастаса, әдеттегі бастама қолданылады. Бастағаннан кейін су астында сығанақтап жүзу кезеңі басталады, одан кейін дельфиндей қозғалыспен су астында жүзіледі. Су астында жүзу су бетін бұзу кедергісін азайтады және өте тиімді. Ережелер бойынша, бас су бетіне шығуға дейін 15 метрге дейін су астында жүзуге рұқсат етіледі, содан кейін қалыпты жүзу басталады.