Кіріспе

Жұлдыз картасының түрі

Астрономияда, планисфера ( /p//l//eɪ//.//n//ɪ/,/s//f//ɪər//, /'/p//l//æ//n//.//ɪ// /) – екі реттелетін дискіден тұратын, ортақ осьтің шамасында айналатын жұлдыз картасының аналогтық есептеу құралы. Оны кез келген уақыт пен күнді көрсету үшін көрінетін жұлдыздарды көрсетуге реттеуге болады. Бұл жұлдыздар мен шоқжұлдыздарды тануды үйренуге көмектесетін құрал. Астролябия – эллинистік астрономияда пайда болған, қазіргі планисфераның алдағы түрі. Планисфера термині армиллярлық сферадан өзгеше, онда аспан сферасы сақиналардың үш өлшемді құрылымымен бейнеленеді.

Сипаттама

Планисфера – бұл орталықта мөлдір емес дөңгелек қабатқа бекітілген дөңгелек жұлдыз картасынан тұрады, онда ашық терезе немесе тесігі бар, сондықтан кез келген уақытта терезенің немесе тесіктің аймағында аспан картасының бір бөлігі ғана көрінеді. Карта мен қабат ортақ ось бойынша еркін айналуға мүмкіндік береді. Жұлдыз картасында Жердегі белгілі бір ендікте көрінетін ең жарқын жұлдыздар, шоқжұлдыздар және (мүмкін) алыс аспан денелері көрсетілген. Жерден көрінетін түнгі аспан бақылаушының солтүстік немесе оңтүстік жарты шарында және ендікте болуына байланысты. Планисфера терезесі белгілі бір ендік үшін жасалған және одан екі жаққа да белгілі бір шекарада жеткілікті дәлдікпен жұмыс істейді. Планисфера жасаушылар оларды әртүрлі ендіктерге арналған бірнеше нұсқада ұсынады. Планисфералар тек бақылаушының ендігінен көрінетін жұлдыздарды көрсетеді; көкжиектің астындағы жұлдыздар кірмейді. Қаптаманың жиегінде толық жиырма төрт сағаттық уақыт циклы белгіленген. Жұлдыз картасының шетінде күнтізбелік он екі айдың күндері көрсетілген. Терезе шығыс және батыс көкжиектерінің бағытын көрсету үшін белгіленген. Диск пен қабат бақылаушының жергілікті уақытына сәйкес келетіндей етіп, жұлдыз картасы дискісіндегі күндің күнімен сәйкестендіріледі. Терезеде көрінетін жұлдыз картасының бөлігі (сфералық көлемді бейнелейтін тегіс бет болғандықтан бұрмаланумен) сол сәттегі аспандағы жұлдыздардың орналасуын көрсетеді. Пайдаланушылар плансфераны бастарының үстінде ұстайды, шығыс және батыс көкжиектерін нақты жұлдыздардың орналасуымен сәйкестендіреді.

Тарих

Планисфера (лат. planisphaerium) сөзін алғаш рет Клавдий Птолемей екінші ғасырда дөңгелек Жерді жазықтықтағы карта арқылы көрсетуді сипаттау үшін қолданған. Бұл қолданыс Ренессанс дәуірінде де жалғасты: мысалы, Герард Меркатор өзінің 1569 жылғы әлем картасын планисфера деп атады. Осы мақалада бұл сөз жазықтықтағы жұлдызды аспан сферасын бейнелеуді білдіреді. "Планисфера" деген атпен жасалған алғашқы жұлдыздық картаны 1624 жылы Якоб Бартч жасады. Бартч – планеталар қозғалысының Кеплер заңдарын ашқан Иоганн Кеплердің күйеу баласы.

Жұлдыздар кестесі

Планисфера аспан сферасын баспа бетінде көрсеткендіктен, әрқашан айтарлықтай бұрмалану болады. Планисфералар, барлық карталар сияқты, белгілі бір проекция әдісін қолдана отырып жасалады. Планисфералар үшін екі негізгі әдіс қолданылады, таңдау дизайнерге қалдырылады. Мұндай әдістердің бірі – полярлық азимуттық тең қашықтықтағы проекция. Бұл проекцияны пайдаланып, аспан аспан полюстерінің біріне (поляр) ортасталған, ал тең қиылыстағы шеңберлер (мысалы, 60°, 30°, 0° (аспан экваторы), −30° және −60°) бір-бірінен және полюстерден (тең қашықтықта) бірдей қашықтықта орналасқан. Шоқжұлдыздардың пішіні орталықтан сыртқа қарай тура сызықта пропорционалды түрде дұрыс, бірақ осы бағытта тік бұрышта (деклинация шеңберлеріне параллель) айтарлықтай бұрмалану бар. Бұл бұрмалау полюске дейінгі қашықтық ұлғая берген сайын нашарлайды. Егер осы проекцияда танымал Орион шоқжұлдызының суретін қарап, оны нағыз Орионмен салыстырсақ, бұл бұрмалауды анық көре аламыз. Бір қызықты планисфера азимуттық тең қашықтықтағы проекцияны пайдаланып, бұл мәселені бір жағында солтүстік көріністі, екінші жағында оңтүстік көріністі басып шығару арқылы шешіп, орталықтан сыртқа қарай сызылған қашықтықты азайтады. Стереографиялық проекция осы мәселені шешеді, бірақ оның өзіндік кемшіліктері бар. Бұл проекцияны пайдаланып, деклинация шеңберлері арасындағы қашықтықтар шоқжұлдыздардың пішіні дұрыс болып қалатындай етіп ұлғайтылады. Әрине, бұл проекцияда шетіндегі шоқжұлдыздар аспан полюсіне жақын шоқжұлдыздармен салыстырғанда тым үлкен болады: Орион оның нақты көлемінен екі есе жоғары болып көрінеді. (Бұл Гренландияны Меркатор карталарында тым үлкен көрсетумен ұқсас әсер.) Тағы бір кемшілігі – планисфераның шетіндегі шоқжұлдыздарға арналған кеңістік көп болғандықтан, аспан полюсі төңірегіндегі шоқжұлдыздарға арналған кеңістік олар лайықты болғаннан аз болады. Орташа ендіктегі бақылаушылар үшін, олар аспанның полюске жақын бөлігін көкжиекке жақын бөлігінен жақсырақ көре алады, сондықтан полярлық азимуттық тең қашықтықтағы проекциямен жасалған планисфераны таңдау орынды болуы мүмкін.

Жоғарғы диск

Жоғарғы дискіде кез келген сәтте аспанның көрінетін бөлігін анықтайтын "көкжиек" бар, ол табиғи түрде жұлдызды аспанның жартысын құрайды. Бұл көкжиек сызығы да көбінесе бұрмаланады, себебі соның салдарынан шоқжұлдыздар да бұрмаланады. Стереографиялық проекциядағы көкжиек сызығы – мінсіз шеңбер. Ал басқа проекцияларда көкжиек сызығы "құлаған" овал тәрізді болады. Көкжиек нақты бір ендік үшін жасалған, демек, ол планисфераның қандай аймаққа арналғанын анықтайды. Кейбір қымбат планисфераларда бірнеше жоғарғы дискілер болады, оларды ауыстыруға болады, немесе жоғарғы дискіде әртүрлі ендіктерге арналған көкжиек сызықтары көп болады. Планисфераны жобаланған ендік аймағынан өзге аймақта қолданғанда, пайдаланушы планисферада жоқ жұлдыздарды көруі мүмкін, немесе планисфера сол ендік аймағының аспанында көрінбейтін жұлдыздарды көрсетуі мүмкін. Жұлдызды аспанды толыққанды зерттеу үшін, сол аймаққа арналған планисфера сатып алу қажет болуы мүмкін. Дегенмен, көбінесе аспанның көкжиекке жақын бөлігінде таулар, орман, ғимараттар немесе атмосфераның қалыңдығы себепті көп жұлдыз көрінбейді. Әсіресе, көкжиектен 5° төмендегі аймақта, ең жақсы жағдайларда болмаса, жұлдыз бен басқа да объектілерді көру қиын. Сондықтан, планисфераны жобалық ендіктен +5° және -5° аралығында қолдануға болады. Мысалы, 40° солтүстік ендікке арналған планисфераны 35° және 45° солтүстік ендік аралығында қолдануға болады.

Координаттары

Дұрыс планисфералар аспан координаталарын көрсетеді: оң көтерілу және дейек. Планеталардың, астероидтердің немесе кометалардың осы координаттар бойынша өзгеретін орнын жылдық астрономиялық анықтамалықтарда табуға болады, және бұл планисфера қолданушыларына оларды аспанда табуға мүмкіндік береді. Кейбір планисфералар дейек көрсеткіші үшін бөлек көрсеткішті пайдаланады, ол жоғарғы дискінің бірдей айналу нүктесін қолданады. Кейбір планисфералардың жоғарғы дискісінде, көкжиекте солтүстік және оңтүстікті байланыстыратын сызық бойымен басылған дейек белгісі бар. Оң көтерілу дискінің шетінде көрсетілген, онда планисфераны орнатуға арналған күндер де көрсетілген.