Кіріспе
Шыбықтың дернәсілі
Дернәсіл – шыбықтың (екіқанаттылар отряды) дернәсілі; бұл термин көбінесе үй шыбықтары, ірімшік шыбықтары және сопақша шыбықтары сияқты брахицералардың дернәсілдеріне қатысты қолданылады, ал масалар мен кран шыбықтары сияқты нематоцералардың дернәсілдеріне қолданылмайды.
Энтомология
"Маггот" техникалық термин емес және оны сондай ретінде қарастырмау керек; көптеген стандартты энтомология оқулықтарында ол тізімде тіпті кездеспейді. Көптеген арнайы емес мәтіндерде бұл термин жалпы жәндік личинкаларын білдіреді. Басқа дереккөздер өз анықтамаларын берген; мысалы: "Термин барлық аяқтарының іздері жоғалған личинкаға қолданылады" және "Диптераның аяқсыз личинкаларына қатысты қолданылады". Сонымен қатар, "Шыбыздар: Диптераның табиғи тарихы мен түрлері" еңбегінде автор магготтардың "жоғары Brachycera (Cyclorrhapha) личинкалары" екенін айтады. Шыбыз личинкалары сияқты магготтар экология және медицинада маңызды роль атқарады; олардың ішінде әртүрлі түрлер өліктер мен қоқыстарды қайта өңдеуге, егістерге және азық-түлікке зиян келтіруге, микробтық инфекцияларды таратуға және миазис тудыруға қатысады. Магготтар сонымен қатар сот энтомологиясында ерекше маңызға ие, өйткені олардың дамуы өлім уақытын анықтауға көмектеседі, әсіресе Calliphoridae тұқымдасына жататын магготтар.
Балық аулау
Балықшылар жыртқыш емес балықтарды аулау үшін көбінесе коммерциялық түрде сатылатын құрттарды пайдаланады. Құрттар Еуропадағы балық аулаушылар үшін ең танымал жем. Балықшылар балықты қызықтыру үшін, мақсат тұтқан жерлеріне құрттарды шашады. Содан кейін балықтарға қарсы келе алмайтындай ең ірі немесе ең тартымды құрттарды ілгекке тігеді. Ұлыбританиядағы коммерциялық құрт өсірушілер құрттарын Еуропалық Одақ және Солтүстік Америкадағы жабдық сатушыларға сатады. Солтүстік Америкада құрттар негізінен мұз тесігінен балық аулау үшін қолданылған, бірақ соңғы кезде балықшылар оларды жыл бойы қолдана бастады. Табиғи немесе флуоресцентті түстердегі балық аулауға арналған жасанды құрттар жасалған, олар форель, панфиш немесе лосось тұқымдас балықтарға қолданылады.
Медициналық емдеу
Кейбір шыбық түрлерінің тірі дернәсілдері ежелден-ақ жараларды тазарту үшін қолданылып келген. Lucilia sericata түріне жататын каллифорид шыбықтарының дернәсілдері кеңінен қолданылады. Барлық түрлер де қауіпсіз және тиімді емес; дұрыс емес түрді қолдану патологиялық миазиске алып келуі мүмкін. Медициналық қызметкерлердің бақылауымен стерильді жағдайларда құрттармен емдеу, тірі, дезинфекцияланған дернәсілдерді адам немесе жануардың жазылмаған терісіне немесе жұмсақ жараларына енгізеді. Олар өлі немесе некроздық тіндермен қоректенеді, ал сау тіндерге көбінесе зиян келтірмейді. Зерттеулер сонымен қатар дернәсілдердің бактерияларды өлтіретінін көрсетті. L. sericata-ның үш орта ішек лизозимі құрттармен дебридтік емдеу кезінде антибактериялық әсерге ие. Зерттеу көрсеткендей, L. sericata орта ішегінің лизозимдер өндірілетін бөлігінде көптеген грам-оң бактериялар тірі жағдайда (in vivo) жойылды. Дернәсілдердің ішегі арқылы өту кезінде бактериялардың тірі қалу қабілеті күрт төмендеді, бұл үш орта ішек лизозимінің антибактериялық әрекетін көрсетеді. 2005 жылы шамамен 1300 медициналық орталықта құрттармен емдеу қолданылды. Медициналық қызметкерлердің қабылдауы бұл емге деген сенімділікті шектеді, бірақ 2022 жылы құрттарды жеткізуші ол осы салада жұмыс істеген төрт жыл ішінде қабылдаудың айтарлықтай артқанын байқағанын мәлімдеді. Пациенттер арасындағы қабылдау деңгейі жоғары.
Сот медицинасы
Өлген денедегі құрттардың болуы және дамуы өлімнен кейін өткен уақытты бағалауда маңызды. Түріне және жағдайларға байланысты, құрттар денеде 24 сағат ішінде пайда болуы мүмкін. Жұмыртқалар тікелей қоректік ортаға салынады, ал жұмыртқадан жарылғаннан кейін құрттар қолайлы жағдайға қарай жылжып, тамақтануды бастайды. Қылмыс орнындағы жәндіктерді зерттеу арқылы сот-медициналық энтомологтар өлімнің шамамен уақытын анықтай алады. Жәндіктер әдетте, қоршаған ортаның жағдайларына байланысты, өлімнен кейін 25–80 сағаттан кейін пайдалы болады. Осы мерзімнен кейін бұл әдіс ақпараттылығын жоғалтады. Сот-медициналық энтомологияда өліктерде және майып денелерде жұмыртқа салғандықтан, қара соққылы шыбықтар (blow flies) жиі қолданылады. Phormia regina (P. regina) қара соққылы шыбығы АҚШ-та кең таралған және әдетте өліктерге жұмыртқа салатын алғашқы түр, бұл оны сот медицинасы үшін ерекше маңызды етеді. Құрттар энтомотоксикологияда да пайдалы, атап айтқанда, өліктердегі дәрі-дәрмектердің болуын анықтауда. Құрттар ксенобиотиктерді (заттарды, дәрі-дәрмектерді, металдарды және т.б.) тіндер мен сүйектерден биоаккумуляциялайды, бұл энтомологтарға өлім алдында организмде ксенобиотиктердің, әсіресе дәрі-дәрмектердің бар-жоғын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл көптеген жағдайларда өлімнің себебін анықтауға көмектеседі, соның ішінде артық дозалау және улану жағдайларында. Сондай-ақ, бұл өлімнің жағдайын анықтауға көмектеседі, оның ішінде суицид немесе қастандық. Құрттар жаңадан өлген денелерден, сондай-ақ толық ыдыраған сүйектерден де заттарды биоаккумуляциялай алады. Энтомотоксикология бойынша деректер мен ресурстар шектеулі, өйткені бұл салыстырмалы түрде жаңа ғылыми сала. Дәрі-дәрмек немесе заттың құрттардың дамуына қалай әсер ететінін білу қажет, өйткені кокаин және метамфетамин сияқты кейбір дәрі-дәрмектер личинкалардың дамуын жеделдетеді, ал опиаттар осы процесті баяулатады.
Әдеп-тәрбие
Сиырқанаттар мен қоңыздар сияқты, құрттар да үй жануарлары мен малға, әсіресе қойларға қауіп төндіруі мүмкін. Жаз айларында шыбындар тез көбейеді, ал құрттар көптеп пайда болып, құрттардың таралуына және қойлар мен басқа да жануарларда миазиз (тірі тіндерге құрттардың енуі) қаупінің артуына себеп болады. Адамдар да құрттардың тамақтану әдеттерінен зардап шегуі мүмкін және миазиске шалдығуы да ғажап емес. Адамдар мен құрттардың араласуы көбінесе қоқыс жәшіктерінің, өлген жануарлардың, шіріген тағамдардың және құрттардың көбейетін басқа да орындарының жанында болады. Егер құрттар ересек шыбындарға айналып, тіршілік циклын қайта бастаса, бақыланбаса олардың саны экспоненциалды түрде өседі, бірақ аурулар, табиғи жоралар мен паразиттік организмдер олардың санын бақылауда ұстайды. Қоқысты тығыздап сақтау, қоқыс тастау құрылғысын пайдалану немесе шіріген қалдықтарды қоқыс жиналатын күнге дейін тоңдыру құрттардың таралуын болдырмауға көмектеседі. Сонымен қатар, гистер қоңыздары сияқты қоршаған ортаны бақылау шараларын енгізу құрттардың санын азайтуға көмектеседі.