Кіріспе
Электрондық азаматтық мойынсұнбаушылық (ЭАМ; сондай-ақ кибер азаматтық мойынсұнбаушылық немесе кибер мойынсұнбаушылық деп те аталады) – қатысушылар өз әрекеттерін жүзеге асыру үшін ақпараттық технологияларды пайдаланатын азаматтық мойынсұнбаушылықтың кез келген түрін білдіреді. Электрондық азаматтық мойынсұнбаушылық көбінесе компьютерлер мен интернетті қамтиды және хактивизм деп те аталуы мүмкін. "Электрондық азаматтық мойынсұнбаушылық" термині 1996 жылы тактикалық медиа суретшілер мен тәжірибешілер ұжымы Critical Art Ensemble (CAE) жазған "Электрондық азаматтық мойынсұнбаушылық: және басқа да беделді емес идеялар" атты еңбегінде пайда болды. Электрондық азаматтық мойынсұнбаушылық 1848 жылы "Азаматтық мойынсұнбаушылық" атты еңбегін жариялаған американдық ақын Генри Дэвид Торо бастаған, зорлық-зомбылықсыз, бірақ бұзушылық тудыратын наразылықтың дәстүрлерін жалғастыруға тырысады. Компьютерлік белсенділік – саяси-әлеуметтік қозғалыстар мен компьютерлік делдалдық байланыстың тоғысқан жері. Стефан Рэй ЭАМ туралы былай деп жазады: "Хакерлер саясаттанғанда және белсенділер компьютерленгенде, біз электрондық азаматтық мойынсұнбаушылық деп кеңінен танылатын іс-әрекеттерге қатысатын кибер-белсенділердің санының артатынын көреміз. Дәстүрлі азаматтық мойынсұнбаушылықтың қағидалары, мысалы, рұқсатсыз кіру және кедергі келтіру әлі де қолданыла береді, бірақ осы әрекеттер көбінесе электрондық немесе цифрлық форматта орын алады. Электрондық азаматтық мойынсұнбаушылықтың негізгі алаңы – киберкеңістік".
Electronic civil disobedience (ECD; also known as cyber civil disobedience or cyber disobedience) can refer to any type of civil disobedience in which the participants use information technology to carry out their actions. Electronic civil disobedience often involves computers and the Internet and may also be known as hacktivism. The term "electronic civil disobedience" was coined in the critical writings of Critical Art Ensemble (CAE), a collective of tactical media artists and practitioners, in their seminal 1996 text, Electronic Civil Disobedience: And Other Unpopular Ideas. Electronic civil disobedience seeks to continue the practices of nonviolent yet disruptive protest originally pioneered by American poet Henry David Thoreau, who in 1848 published Civil Disobedience. Computerized activism exists at the intersections of politico social movements and computer mediated communication. Stefan Wray writes about ECD:
"As hackers become politicized and as activists become computerized, we are going to see an increase in the number of cyber activists who engage in what will become more widely known as Electronic Civil Disobedience. The same principals of traditional civil disobedience, like trespass and blockage, will still be applied, but more and more these acts will take place in electronic or digital form. The primary site for Electronic Civil Disobedience will be in cyberspace.
Тарих
Компьютерлік белсенділіктің бастаулары 1980 жылдардың ортасына, Интернет пайда болғанға дейінгі кезеңге дейін жетеді. Мысалы, PeaceNet (1986) – жаңалықтар тобының қызметі, ол саяси белсенділерге халықаралық шекаралардан өте оңай және жылдам түрде байланысуға, электрондық хабар тізімдері мен бюллетеньдер жүйесі арқылы мүмкіндік берді.
Хактивизм
Электрондық азаматтық мойынсұнбаушылық және хактивизм терминдері бір-бірінің орнына қолданылуы мүмкін, бірақ кейбір сарапшылар электрондық азаматтық мойынсұнбаушылықпен айналысатындар өздерінің есімдерін жасырмайды, ал хактивистердің көпшілігі анонимді болуды қалайды деп есептейді. Сондай-ақ, кейбір сарапшылар электрондық азаматтық мойынсұнбаушылық тек заңды құралдарды қолданады, хактивистердің керісінше, заңсыз әрекеттерге баратынын айтады. Бұған қоса, хактивизмді нақты топтар емес, жеке тұлғалар іске асырады деп саналады.
Ұлыбританияның араласуы
Джон Мейджордың Қылмыстық әділет заңына назар аудару мақсатында, бір топ кибер-активисттер 1994 жылғы Гай Фокс күні өткен «Хаос және кибермәдениет» кітабының тұсаукесерінде 60-шы жылдардың қарсы мәдениет батыры Тимоти Лириді «ұрлады» және оны «үкіметтік сайттарға DDoS шабуыл жасауға мәжбүрледі». Лири бұл оқиғаны «Интервазия» деп атады. Интервазияға дейін үкіметтік серверлерге қарсы жаппай электрондық хаттар жіберу және қызмет көрсетуден бас тарту шабуылдары жасалды, олар белгілі бір табысқа жетті. Бұл оқиға негізгі бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланбаса да, Free Radio Berkeley радиостанциясы осы туралы хабарлады.
Сейсенбі
2004 жылғы 24 ақпанда "Азаматтық наразылықтың ұйымдастырылған күні" деп аталған "Сұр сейсенбі" шарасында авторлық құқықтың ірікөлденең бұзушылығы орын алды. Белсенділер EMI-нің "The White Album" авторлық құқығын қасақана бұзып, "The White Album" пен "The Black Album" араласқан "The Grey Album" альбомының MP3 файлдарын таратып, авторлық құқық реформасы мәселелеріне және авторлық құқыққа қарсы идеяларға қоғамның назарын аударуға тырысты. 400-ден астам сайт қатысты, оның ішінде 170-і альбомды хостингтеген. Гарвард құқық мектебінің интернет құқығы профессоры Джонатан Зиттрейн: "Таза құқықтық тұрғысынан алғанда, "Сұр сейсенбі" акциясы заңды бұзады, нүкте. Бірақ авторлық құқық заңдары белгілі бір өнеркәсіп саласын ескере отырып жазылған. Ақпараттық технологияның дамуы, әуесқойлар мен үй жағдайында жазатын музыканттарға танымал мәдениеттен алынған қызықты, трансформациялық және әлеуметтік құнды өнерді жасауға және бөлісуге мүмкіндік беретін қуатты құралдарды сыйлады. Мұндай маңызды мәдени өзгерісті қазіргі заң жүйесіне енгізуге орын жоқ".
Шекаралық үйірме
2011 жылдың 15 шілдесінде 28 елден 667 адам АҚШ-Мексика шекарасын бақылауға бағытталған "Шекарадағы шабыт" деп аталатын электрондық азаматтық наразылықтың онлайн-акциясына қатысты. Қатысушылар Аризона Daily Star газетінің дерекқорынан шекарадан өтуге тырысқан, қаза тапқан мигранттардың есімдері мен сипаттамаларын жинады, содан кейін осы деректерді шекараны бақылау және қадағалау үшін қолданылатын BlueServo компаниясының дерекқорына жіберді. Осының нәтижесінде, бір күндік акция барысында шекара тұжырымдық және символдық тұрғыдан "қорқынышқа толып", шекараны бақылау жүйесіне шекарадан өтуге тырысқан, қаза тапқан мигранттар туралы 1000-нан астам хабарлама келіп түсті. "Шекарадағы шабыт" акциясын Калифорниядағы жаңа медиа суретшісі Иан Алан Пол ұйымдастырды, ал осы акция туралы Al Jazeera English және Bay Citizen хабарлады.
Электрондық граффити: қайғы мен іс-әрекет мәтіндері
Мексиканың Чиапас штатында zapatista ұстазы Хосе Луис Солис Лопестің (алиас Галеано) саяси төңкерілісіне жауап ретінде, Иан Алан Пол және Рикардо Домингуес электрондық азаматтық наразылықтың жаңа түрін жасады, ол 2014 жылдың 24 мамырында таратылған онлайн-акцияның бөлігі ретінде қолданылды. Бұл акция аптасы және zapatista қауымдастықтарымен ынтымақтастық күнінің бір бөлігі болды. Пайдаланушылар жобаның веб-сайтына кіргенде, олардың веб-браузерлері Мексика президенті Энрике Пенья Ньетоның серверіне көптеген беттік сұрауларды жіберіп, қателік журналдарын Дон Кихоттан алынған мәтіндермен, zapatista қауымдастықтарының хабарламаларымен, сондай-ақ сыншы өнер ансамблінің мәтіндерімен толтырды. Электрондық граффити және электрондық азаматтық наразылықтың бір түрі ретінде, HTTP трафигінің күшті ағыны бүкіл әлемнен жіберілді, кітаптар мен хабарламалар әртүрлі пайдаланушылар тарапынан олардың серверлерінің қателік журналдарына бірнеше мың рет жазылды.
"Open School Platforms" (Ашық мектеп платформалары)
2020 жылы швед азаматтары Стокгольм қаласының ресми мектеп жүйесінің деректеріне қол жеткізуге арналған қосымша жасау туралы бастама көтерді. Мұның себебі Стокгольм қаласының өзі ресми мектеп жүйесін құруы болды. Нәтижесінде өте қымбат жүйе пайда болды (117 миллион доллардан астам). Осыдан кейін қала жаңа, азаматтар жасаған баламалы фронтэндке қарсы күресте бастады және ресми веб-қосымшалардың API сұрауларын жасыру арқылы оны бұғаттауға, азаматтық жобадағы негізгі адамдарды полицияға шақыруға, баспасөз арқылы оларды заңсыз деп көрсетуге және тағы да басқаларға тырысты. 2021 жылдың көп бөлігінде қалалық кеңес және қызметкерлер қарсылығын сақтап келді, бірақ олардың шығындары өсіп, жаңа фронтэндке зор қолдау болғанын көрді. Саясаткерлер 2021 жылдың күзінде фронтэнд құрушы ата-аналармен ынтымақтастыққа түсуге шешім қабылдады.
Тайландтық цензура
Таиланд үкіметі 2015 жылы елдегі желіні реформалау жүйесін ұсынғанда, өзгерістердің "қолайсыз сайттарды және ақпарат ағынын бақылау үшін" қажет екенін мәлімдеді. Олар ұсынған реформа үкіметке желідегі ақпарат айналымын бақылауға және цензуралауға мүмкіндік беретін болды. Осы жаңалықтан бірнеше ай бұрын Таиландта төңкеріс болды, нәтижесінде жаңа үкімет ірі БАҚ құралдарын бақылауға алып, саяси жиналыстарға тыйым салды. Бұл мәселелер Таиланд халқын алаңдатты, олар ұйымдасып, әрекет етуге түрткі болды. Олар әдетте қылмыстық қызметпен байланысты болатын үкіметке қарсы DDOS шабуылына қатысудың орнына, әлемнің түкпір-түкпірінен интернет қолданушыларын жинау үшін Facebook-ты пайдалануды шешті. Бұл қолданушылар тай үкіметінің веб-сайттарын толтырып, оның өткізу қабілетін арттырып, бұл әрекетті "виртуалды отырыс" деп атады. Күнделікті орташа қолданушылар саны шамамен 100 мың адамға өсті, содан кейін үкімет реформаны цензуралау үшін емес, жастарды зерттеу үшін қолданатынын жариялады.