Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Исландияның ұлттық шіркеуі
National church of Iceland
Исландия шіркеуі, ресми түрде Исландияның евангелиялық лютеран шіркеуі (hin evangelíska lúterska kirkja) – Исландияның ұлттық шіркеуі. Шіркеу христиан дінін ұстанады және лютерандық сенімді мойындайды. Ол Лютерандық әлемдік федерацияның, Порвоо қауымдастығының, Еуропадағы протестант шіркеулері қауымдастығының және Әлемдік шіркеулер кеңесінің мүшесі болып табылады. Шіркеу Исландия епискобы басқаратын біртұтас епархия ретінде ұйымдастырылған. 2012 жылы тағайындалған Агнес М. Сигурддотир 2023 жылға дейін осы лауазымды атқарып келді, бұл лауазымды алғаш рет атқаратын әйел. Шіркеуде Скалхолт және Холар деген екі суфрагандық орын бар, олардың епископтары Исландия епискобының суфрагандық немесе көмекші епископтары болып табылады; ерекшелігі, әрқайсысының жеке епархиясы болмаса да, соборлық шіркеуі бар.
The Church of Iceland , officially the Evangelical Lutheran Church of Iceland (hin evangelíska lúterska kirkja), is the national church of Iceland. The church is Christian and professes the Lutheran faith. It is a member of the Lutheran World Federation, the Porvoo Communion, the Communion of Protestant Churches in Europe, and the World Council of Churches. The church is organised as a single diocese headed by the Bishop of Iceland. Agnes M. Sigurðardóttir, appointed in 2012, held this post as of 2023, the first woman to hold this position. The church has two suffragan sees, Skálholt and Hólar, whose bishops are suffragans or assistant bishops to the Bishop of Iceland; unusually, each has a cathedral church despite not being in a separate diocese.
Христиандыққа дейінгі кезең және христиандықты қабылдау
Христиан діні Исландияда адам баласы қоныстанған кезден бері болған. Исландия топырағына алғаш аяқ басқандар – халкедондық ирланд шөлдірмектері (Papar-ға қараңыз), олар осы қашық жағалауларда Мәсіхке құлшылық ету үшін пана іздеген. Кейіннен норвегиялық қоныс аударушылар оларды қуған делінеді. Қоныс аударушылардың бір бөлігі христиан болғанмен, көпшілігі ескі скандинавиялық құдайларға табынып, мүшрік болған. 930 жылы алғаш рет шақырылған Альтинги скандинавиялық мүшрік дініне негізделген еді. 10 ғасырдың соңында континенттен келген миссионерлер халық арасында католицизмді (Ұлы ажырасыстан бұрын) таратуға тырысты. Ари Торгилссон тарихи еңбегінде қоғамның әртүрлі діндердің жақтастары арасында терең дау-жанжал болғанын айтады, олар бір-біріне төзбейтін. 1000 жылы Тингвеллирдегі Альтингиде Исландия басқарушылығы азамат соғысының алдында тұрды. Әртүрлі басшылар қауіпті сезіп, шешім тапты. Олар халықтың қай жолмен жүру керектігін шешу үшін, барлығының даналығы үшін құрметтейтін, Льосаватнның дін қызметкері және басшысы Торгейрді таңдады. Торгейр өз үйіне қайтып, күні бойы ойланып, ешкім мазаламауы үшін бетін жамылғымен жапты. Келесі күні ол жиналысты шақырып, шешімін жариялады. "Егер біз заңды бұзсақ, бейбітшілікті де бұзамыз", - деді ол. "Осы елдегі әрбір адам христиан болып, бір Құдайға, Әкеге, Ұлға және Киелі Рухқа сенуі – заңымыздың негізі болсын". Оның бұл жарлығында мүшріктердің үш амалына рұқсат берілді, олар тек жеке өмірде ғана орындалатын болды. Осы амалдарға мүшрік құрбандықтары, нәрестелерді тастау және жылқы етін жеу кіретін. Халық келісіп, көптеген адамдар кейін Вигдалаудың ыстық суларында крещениеден өтті. Торгейр крещениеден өткеннен кейін Льосаватндағы шаруашылығына оралды, өз құдайларының мүсіндерін жинап, оларды шарлауға лақтырып, жаңа заңға адалдығын көрсетті.
Christianity was present from the beginning of human habitation in Iceland. The first people setting foot on Icelandic soil were Chalcedonian Irish hermits (see Papar), seeking refuge on these remote shores to worship Christ. Later, Norse settlers are thought to have driven them out. Some of the settlers were Christians, although the majority were pagan, worshipping the old Norse gods. When the Alþingi was first convened in 930 CE, it was based upon Norse paganism. In the late 10th century, missionaries from the continent sought to spread Catholicism (pre Great Schism) among the population. Ari Þorgilsson, in his historical work Íslendingabók, recounts that the society was deeply divided between the adherents of the different religions that would not tolerate each other. At the Alþingi in Þingvellir, in the year 1000, the Icelandic Commonwealth was on the brink of civil war. The different leaders realized the danger and found a solution. They chose a person that everybody respected for his wisdom, the heathen priest and chieftain, Þorgeir of Ljósavatn, to decide which way the people should go. Þorgeir retired to his dwelling and lay there all day meditating with a cloak covering his face so that nobody would disturb him. The next day he called the assembly together and made his decision known. "If we put asunder the law, we will put asunder the peace," he said. "Let it be the foundation of our law that everyone in this land shall be Christian and believe in one God, Father, Son and Holy Spirit." His conversion decree included three pagan practices that would be tolerated and only practiced in private. These practices were pagan sacrifices, the exposure of infants, and the eating of horse flesh. The people agreed and many were subsequently baptized in the waters of Vígðalaug hot springs. Once Þorgeir was baptized he returned to his farm in Ljósavatn, gathered the images of his gods, and threw them into a waterfall to show his commitment to the new law.
Реформацияға дейін
Христиан дінінің Исландияда қалыптасуы кезінде Германия, Англия және Шығыс Еуропадан келген миссионер епископтар мен дін қызметкерлері халық арасында жұмыс істеді. Исландияның алғашқы епископы Ислейфур Гиссурсон 1056 жылы Бременде қасиеттілікке ие болды және Скалхольтты епископтық орын етіп белгіледі. Содан кейін Скалхольт 18 ғасырға дейін елдегі христиандық білім мен руханияттың орталығы болды. Тарихтың барлық құлшынысына қарамастан, Исландия шіркеуінде айқын сабақтастық бар. Алғашқы бес ғасыр бойы Исландия шіркеуі Рим католик шіркеуі болды. 1056 жылдың басында ол Бремен провинциясының құрамына кірді. Кейіннен Исландия шіркеуі Лунд архиепископтарының қарамағына өтті, ал 1153 жылы Нидарос провинциясының бөлігіне айналды. Исландия екі дін аймағына бөлінді: 1056 жылы құрылған Скалхольт және 1106 жылы Холар. Бұл 1801 жылға дейін жалғасты, содан кейін Исландия Рейкьявик тұратын Исландия епископының басшылығымен бір дін аймағына бірікті. Ел 930 жылдан 1262 жылға дейін тәуелсіз республика болды. Содан кейін, азаматтық соғыс пен тәртіпсіздікке ұшыраған Исландия Норвегия патшалығының, ал 1380 жылы Норвегиямен бірге Дания тәжінің билігіне көшті. 1944 жылы Исландия республика ретінде тәуелсіздігін қайта алды. Үш исланд шіркеу қызметкері қасиеттілер ретінде құрметтелді, бірақ олардың ешқайсысы ресми түрде қасиетті деп жарияланбады. Олардың ең танымал – Скалхольт қаласының қасиетті Торлак (Þorlákur Þórhallsson) (1133–1193). Ол Англияның Линкольн және Францияның Париж қалаларында білім алған. Исландияға оралғаннан кейін Торлак Þykkvibær канондық монастырының аббаты болды және көп ұзамай қасиеттілігімен танылды. Скалхольт епископы ретінде ол шіркеу мүліктеріне және дін қызметкерлерінің моральдық кодексіне қатысты Римнің қаулыларын күшіне енгізуге тырысты. Исландия календарында Торлакқа арналған екі күн бар: 20 шілде және 23 желтоқсан. Қалған екі қасиетті епископ – Йон Огмундссон (1106–1121) және Гудмунд Аррасон (1203–1237). 12-13 ғасырларда Исландияда белсенді әдеби қызмет болды, исланд тілінде көптеген діни әдебиеттер, сондай-ақ танымал сагалар жазылды. Әлбетте, олардың көпшілігі дін қызметкерлерінің еңбегі болды. Киелі кітаптың бөліктері 13 ғасырда исланд тіліне аударылды. Бұл күшті және тұрақты әдеби дәстүр, өзінің күшті ұлттық ерекшеліктерімен исланд тілін қалыптастырды және әдеби қызметке ықпал етті. Исланд тілі Еуропадағы ең көне тірі тілдердің бірі болып саналады. Исландиялық әндер жинағында 12-ші және 14-ші ғасырлардағы әндер түпнұсқа тілдік нысандарында сақталған.
At the inauguration of Christianity in Iceland, missionary bishops and priests from Germany, England, and Eastern Europe worked among the population. The first Icelandic bishop, Ísleifur Gissurarson, was consecrated in Bremen in 1056, and he made Skálholt the episcopal see. Thereafter, Skálholt was the centre of Christian learning and spirituality in the country through the 18th century. In spite of all the upheavals of history there is a marked continuity within the church of Iceland. For the first five centuries, the Icelandic church was Roman Catholic. In the beginning of 1056, it was part of the province in Bremen. Later, the Icelandic church came under the archbishops of Lund and in 1153 it became a part of the province of Nidaros. Iceland was divided into two dioceses, Skálholt, established 1056, and Holar in 1106. These continued until 1801, when Iceland became one diocese under one bishop of Iceland, residing in Reykjavík. The country was an independent republic from 930 until 1262. Then Iceland, having suffered civil war and anarchy, came under the rule of the Norwegian Realm and in 1380 with Norway under the Danish crown. In 1944 Iceland regained its independence as a republic. Three Icelandic churchmen were revered as saints, even though none of them was actually canonized. The most famous of them is Saint Thorlak (Þorlákur Þórhallsson) of Skálholt (1133–1193). He was educated in Lincoln, England, and in Paris, France. Returning to Iceland, Þorlákur became an abbot of the Canon Regular monastery of Þykkvibær, soon gaining a reputation for his sanctity. As a bishop of Skálholt, he sought to enforce the decrees of Rome regarding the ownership of church property and morality of the clergy. The Icelandic calendar has two days dedicated to Þorlákur, 20 July and 23 December. The other two saintly bishops are Jón Ögmundsson (1106–1121) and Guðmundur Arason (1203–1237). There was great literary activity during the 12th and 13th centuries, producing extensive religious literature in the Icelandic language as well as the well known sagas. Clergy doubtless wrote most of them. Parts of the Bible were already translated into Icelandic in the 13th century. This powerful and enduring literary tradition with its strong national character has shaped the Icelandic language and inspired literary activity. Icelandic has had a continuity that makes it the oldest living language in Europe. The Icelandic hymnal contains hymns from the 12th century and the 14th centuries in their original linguistic forms.
Реформация
1540 жылы Дания патшасы күш қолданып, Исландияда лютерандық реформация орнатылды. Монастырлар таратылды және Дания королі, шіркеудің жоғарғы басшысы болғандықтан, епископтық округтердің көптеген мүлкін тәркіледі. Реформация тарихындағы қара дақ – 1550 жылы Холардың соңғы Рим-католик епискобы Йон Арасон мен оның екі ұлының заңсыз түрде өлімге кесілуі. Көптеген Рим дін қызметкерлері лютеран шіркеуінің ережесі бойынша өздерінің приходтарында қызметін жалғастырды. Реформация елде әдебиеттік белсенділікті жаңартты. 1540 жылы Жаңа Өсиеттің исланд тіліне аударылып басылуы, ал 1584 жылы толық Киелі кітаптың жарық көргені исланд тілінің тарихындағы маңызды кезеңдер болып табылады және оның сақталуына зор үлес қосты. 17 ғасырдың ақыны және дін қызметкері Холгримур Петурссонның (1614–1674) «Азап шегу әндері» – крест туралы 50 медитациясы ұрпақтар бойы дұға мен даналықтың ең маңызды мектебі болды. Скалхолт епискобы (1698–1720) Йон Видалиннің уағыздары «Постиль» деп аталатын туындысы туралы да осыны айтуға болады. Оның көркем әрі әсерлі уағыздары ұрпақтан-ұрпаққа үйлерде оқылды. Исландиялық Киелі кітап қоғамы 1815 жылы құрылды. Оның құрылуына шотланд дін қызметкері Эбенезер Хендерсонның сапары себеп болды, ол елді аралап Киелі кітаптар мен Жаңа Өсиетті таратып жүрді. 19 ғасырда Исландияда ұлттық жаңару және саяси тәуелсіздікке ұмтылыс қозғалысы басталды. Осы қозғалыста көптеген дін қызметкерлері маңызды рөл атқарды.
In 1540, the Lutheran Reformation was established in Iceland, enforced by the Danish crown. The monasteries were dissolved and much of the property of the episcopal sees confiscated by the King of Denmark, who became the supreme head of the church. A dark spot in the history of the Reformation is the lawless execution in 1550 of the last Roman Catholic bishop of Hólar, Jón Arason, and his two sons. Most of the Roman priests continued in their parishes under the Lutheran church ordinance. The Reformation unleashed renewed literary activity in the country. The publication of the Icelandic translation of the New Testament in 1540 and the entire Bible in 1584, marks important milestones in the history of the Icelandic language and is a major factor in its preservation. The "Hymns of the Passion", 50 meditations on the cross by the 17th century poet and minister Hallgrímur Pétursson (1614–1674), were for generations the most important school of prayer and wisdom. The same can be said of "The Postil", the sermons of Jón Vídalin, Bishop of Skálholt (1698–1720). His eloquent and dynamic sermons were read in every home for generations. The Icelandic Bible Society was founded in 1815. Its foundation was the fruit of the visit of a Scottish minister, Ebenezer Henderson, who travelled around the country distributing Bibles and New Testaments. The 19th century witnessed the beginning of a national revival in Iceland and a movement towards political independence. Many clergy played an important part in that movement.
Қазіргі заман
1874 жылғы конституция діни бостандыққа кепілдік береді, бірақ конституцияда «Евангелиелік лютеран шіркеуі – ұлттық шіркеу және осы ретте мемлекет тарапынан қорғалады және қолдау көрсетіледі» деп нақты көрсетілген. Бұл ереже 1944 жылғы Исландия Республикасының конституциясында сақталды. 20 ғасырдың басында шіркеу заңнамасы реформаланды, шіркеу кеңестері құрылды және қауымдар пасторларын сайлау құқығын алды. 1912 жылы Киелі кітаптың жаңа аудармасы жарық көрді, ал 1981 жылы қайта қарастырылды. Киелі кітаптың ең соңғы аудармасын 2007 жылы Исландиялық Киелі кітап қоғамы шығарды. 20 ғасырдың басында Исландияда либералды теология енгізілді, бұл либералды және консервативті жақтастар арасында үлкен теологиялық тартысқа әкелді. Жазбалардың мәтіндік сынағы және радикалды теологиялық либерализм жаңадан құрылған Исландия университетінің теология факультетінде үлкен ықпалға ие болды. Спиритизм және теософиялық еңбектер де зиялы қауымда маңызды рөл атқарды. Бұған қарсы ішкі миссия, YMCA/YWCA және пиетистік көшбасшылыққа ие миссионерлік қоғамдар тұрды. Бұл қайшылық елдегі шіркеу өмірін 1960 жылдарға дейін уландырды. 20 ғасырдың басында ұлттық шіркеумен бірдей сенімдерге, сондай-ақ бірдей литургия мен ән жинағына негізделген, бірақ құрылымдық және қаржылық жағынан тәуелсіз екі лютерандық еркін шіркеу құрылды. Бұрын римдік католик дін қызметкерлері мен монахтар миссионерлік қызметтер ұйымдастырып, ауруханалар салған. 20 ғасырдың басында жетінші күндік адвентистер мен пентекостшілердің миссионерлік жұмысы сәтті болды. 20 ғасырға дейін исландиялықтардың көп бөлігі ауыл шаруашылығымен және балық аулаумен айналысатын, дәстүрлі өмір салтын ұстанатын шаруалар мен балықшылар болды. Шіркеу осы өмір салтының бір бөлігі болды, әр үйдің ішінде дұға мен құлшылық орын алып, күнделікті өмірді діни ғұрыптар бағыттап отырды. Қазіргі заманғы әлеуметтік өзгерістер Исландиядағы шіркеу үшін қиындықтар тудырды. Исландия – сенімдердің көптігі артып, жоғары урбанизацияланған және секуляризацияланған заманауи қоғам. Халықтың шамамен 62% Исландияның евангелиелік лютеран шіркеуіне жатады, ал 90% астам халқы христиан шіркеулеріне мүше. Балалардың тоғызынан бірі алғашқы жылында крещениеден өтеді, жасөспірімдердің 90% астамы расталады, 85% шіркеуде үйленеді және 99% жерлеу рәсімдері шіркеуде өткізіледі. Жексенбі күнгі таңғы құлшылыққа қатысушылардың саны халықтың көп емес бөлігін құрайды, бірақ шіркеу мерекелері мен арнайы шараларға көп адам жиналады. 2000 жылы исландиялықтар Исландияда христиан дінінің мыңжылдық мерейтойын атап өтті. 2004 жылы Гэллаптың исландиялықтар арасында жүргізген сауалнамасы бойынша респонденттердің 51% өзін «діндар» деп сипаттады. Әйелдерді дін қызметкерлеріне тағайындау және бір жынысты некелерді баталауға рұқсат берілген, сонымен қатар дін қызметкерлерінің өз санасына қайшы келмейтін шешімдер қабылдауы талқыланып жатыр.
The constitution of 1874 guarantees religious freedom, but the constitution also specifies that the "Evangelical Lutheran Church is a national church and as such it is protected and supported by the State." This provision was retained in the constitution of the Republic of Iceland of 1944. Around the start of the 20th century, the church legislation was reformed, parish councils were established and the congregations gained the right to elect their pastors. A new translation of the Bible was printed in 1912, and revised in 1981. The most recent translation of the Bible was published in 2007 by the Icelandic Bible Society. In the early 20th century, liberal theology was introduced in Iceland, causing great theological strife between liberal and conservative adherents. Textual criticism of the Scriptures and radical theological liberalism was quite influential in the Department of Theology within the newly founded University of Iceland. Spiritism and theosophical writings were also influential in intellectual circles. Opposed to this were the inner mission, the YMCA/YWCA, and missionary societies with a pietistic leadership. This conflict marred church life in the country well into the 1960s. At the start of the 20th century, two Lutheran free churches were founded, based on the same confessions as the national church and using the same liturgy and hymnal, but structurally and financially independent. Earlier, Roman Catholic priests and nuns had established missions and founded hospitals. In the early decades of the 20th century Seventh Day Adventist and Pentecostal missions were quite successful. Until the 20th century, most Icelanders were rural farmers and fishermen who enjoyed a traditional lifestyle. The church was a part of this way of life, with prayers and devotions in every home and everyday life influenced by religious customs. Modern social upheavals have brought with them problems for the church in Iceland. Iceland is a modern and highly urbanized society, highly secularized with increasing pluralism of belief. About 62% of the population belong to the Evangelical Lutheran Church of Iceland and over 90% of the populace belong to Christian churches. Nine out of 10 children are baptised in their first year, more than 90% of adolescents are confirmed, 85% are married in the church and 99% of funerals take place in the church. Regular Sunday morning worshippers are a much lower percentage of the population, even though church festivals and special events frequently draw large crowds. In 2000, the Icelandic people celebrated the millennium of Christianity in Iceland. In a 2004 Gallup poll of Icelanders, 51% of respondents described themselves as "religious". Ordination of women and blessing of same sex marriages are allowed while allowing individual priests to not go against their conscience is discussed.