Кіріспе

Эрик Торвальдсон (шамамен 950 – 1003 жж.), Эрик Қызыл деп белгілі, ортағасырлық және исланд сагаларында Гренландиядағы алғашқы еуропалық қоныстың негізін қалаушы ретінде сипатталған норвегиялық саяхатшы. Эрик шашы мен сақалының қызыл түсіне байланысты "Қызыл" деген лақап атын алған болуы мүмкін. Исландия сагаларында айтылуынша, Эрик Норвегияның Рогаланд аймағындағы Яренде Торвальд Асвальдссонның ұлы болып дүниеге келген; кейін Торвальд Норвегиядан қуылған және Эрик пен оның отбасымен бірге батысқа, Исландияға аттанған. Эрик Исландияда тұрған кезінде Тьодхильд Ёрундсдоттирге үйленген және төрт баласы болған, олардың бірі – белгілі исланд саяхатшысы Лейф Эриксон. Шамамен 982 жылы Эрик үш жылға Исландиядан қуылған, осы уақытта ол Гренландияны зерттеген, нәтижесінде аралдағы алғашқы табысты еуропалық қонысты құрған. Эрик шамамен 1003 жылы қысқы эпидемия кезінде онда қайтыс болған. Торвальд отбасымен, соның ішінде 10 жасар Эрикпен бірге Норвегиядан батысқа қарай жүзіп кеткен. Торвальд және оның отбасы Солтүстік-Батыс Исландиядағы Хорнстрандирде қоныстанған, онда Торвальд 970 жылға дейін қайтыс болған.

Неке және отбасы

Әкесінің қайтысынан кейін Эрик Þjódhild Jorundsdottir-ге үйленді және Haukadalr-ге (Hawksdale) көшіп, Eiríksstaðir деп аталатын шаруашылық салды. Þjódhild – Jorundur Ulfsson мен Þorbjorg Gilsdottirдың қызы еді. Ұлы Лейф және оның әйелі христиан дініне өткенімен, Эрик ежелгі скандинав дінінен айнымады. Эриктің әйелі христиан дінін ынтамен қабылдап, тіпті Гренландиядағы алғашқы шіркеуді салған, ал Эрик оны ұнатпай, скандинав құдайларына адал болды – сагаларда айтылуынша, осының салдарынан Þjódhild күйеуімен қарым-қатынас жасаудан бас тартты.

Жер аудару

Әкесі сияқты, Эрик те біраз уақыт жер аударылып жүрді. Алғашқы жанжал Эриктің құлдары көрші шаруаның жерінде көшкін тудырғанда болды, ал сол шаруаның досы, жаман атты Эййольф, құлдарды өлтірді. Қарымта ретінде Эрик Эййольфті де, сондай-ақ Хольмганг Храфн атанған Хрфанды да өлтірді. Эййольфтің туыстары Эрикке қарсы сот процесін бастады, және 982 жыл шамасында Эййольфті өлтіргені үшін Эрик Хаукаладрдан қуылды. Содан кейін Эрик Исландиядағы Брокей және Эйксней (Эксни) аралдарына көшіп кетті. Эрик Торгест деген кісіден әкесінен мұра болып қалған, әсем өрнектелген және зор құндылыққа ие бағаналарын сақтап беруін өтінді, оларды әкесі Норвегиядан әкелген еді. Эрик жаңа үйін салғаннан кейін, бағаналарын алу үшін Торгестке қайтып келді; бірақ Торгест оларды Эрикке қайтарудан бас тартты, сондықтан Эрик Брейдаболстадрға барып, бағаналарын қайтарып алды. Осының салдарынан Торгест пен оның адамдары оны қуа бастады, ал туған шайқаста Эрик Торгесттің екі ұлын және "тағы бірнеше адамды" өлтірді.

Ашылғандар

Халық тарихында Эрикті Гренландияны ашқан алғашқы еуропалық деп есептеу жиі кездесетін қателік, алайда исланд сагалары одан бұрын викингтер оны тапқан және қоныстанғанына тырысқандығын көрсетеді. Дәстүр бойынша, Гуннбьёрн Ульфссон (сондай-ақ Гуннбьёрн Ульф Кракусон деп те аталады) алғаш рет құрлықты көреді. Эрикке шамамен бір ғасыр бұрын, күшті жел Гуннбьёрнді Исландия мен Гренландия арасындағы аралдарға қарай соқты, кейін осы аралдар оның құрметіне Гуннбьёрнның сайлары деп аталды. Бірақ Гуннбьёрннің кездейсоқ ашуы Гренландия тарихында оның ұмытылуына себеп болды. Гуннбьёрннан кейін, шамамен сексен жыл өткен соң, заңнан тыс қуылып жүрген Snæbjörn galti да Гренландияға келіп, онда қоныс құруға тырысты. Қазіргі уақытта жоғалып кеткен саға бойынша, Galti Гренландияны отарлауға жасалған алғашқы викингтердің әрекетіне жетекшілік еткен, бірақ Galti және оның серіктері қыста аралда бастан өткерген көптеген қиындықтарға байланысты бұл әрекет сәтсіз аяқталды. "Қызыл Эрик" сағасында айтылғандай, Эрик үш жылдық жер аударылу кезеңінде осы жерді зерттеумен айналысты. Бірінші қысты Эрик Эриксей аралында өткізді, екінші қысты Эриксхольмарда (Хварфсгнипаға жақын) өткізді. Соңғы жазда Эрик солтүстікке қарай Снейфеллге және Храфнсфьордқа дейін барды. Эрик Гренландиядағы кез келген қоныстың сәтті болуы үшін көптеген адамдардың қолдауы қажет екенін түсінді. Эрик Гренландияны табысты насихаттады, нәтижесінде 985 жылдың жазында ол көптеген қоныс жасайтындармен бірге Гренландияға қайта оралды. Алайда, Гренландияға бағыт алған 25 кемеден 11-і теңізде жоғалып кетті, ал тек 14-і ғана жетті. Исландиялықтар оңтүстік-батыс жағалауда екі қоныс құрды: Шығыс қонысы немесе Eystribyggð, қазіргі Қақортокта, және Батыс қонысы, қазіргі Нүукке жақын жерде. Кейін Орталық қоныс пайда болды, бірақ көптеген адамдар оның Батыс қоныстың бір бөлігі болғанын айтады. Оңтүстік-батыс жағалауда орналасқан Шығыс және Батыс қоныстары егін шаруашылығына жарамды екі ғана аймақ болып шықты. Жаз айларында, ауа райы саяхаттауға қолайлы болғанда, әрбір қоныс Арктикалық аймақтағы Диско шығанағына азық-түлік және басқа да құнды заттар, мысалы, мөрлер (арқан жасау үшін пайдаланылатын), морждың сүйектерінен жасалған піл сүйегі және құрлыққа шыққан киттерді аулау үшін әскер жіберетін.

Шығыс қонысы

Шығыс қонысында Эрик қазіргі Нарсарсуак маңында, қазіргі Қассиарсук деп аталатын жерде Браттальид есімді сарай салды. Эрик Гренландияның бас әміршісі атағын алып, зор құрмет пен байлыққа ие болды. Қоныс гүлденіп, Ериксфьорд пен көршілес фьордтар бойында кең аумаққа таралып, 5000 тұрғынға дейін жетті. Исландияда тығыздықтан қашқан иммигранттар бастапқы топқа қосылды. Бірақ 1002 жылы келген иммигранттардың бір тобы колонияны құртатын, көптеген жетекші азаматтарды, тіпті Эриктің өзін де өлтіретін жұқпалы ауру әкелді. Дегенмен, колония қайта жаңғырып, 15 ғасырда Кіші мұз дәуірі Еуропалық өмір салтына қолайсыз жағдай жасағанға дейін, Христофор Колумбтың 1492 жылы Америкаға жасаған алғашқы сапарынан аз бұрын сақталды. Пираттардың шабуылдары, инуиттермен болған қақтығыстар, норвегиялықтардың отарды тастауы оның құлдырауына себеп болған басқа да факторлар еді.

Гренландия сағасымен салыстыру

Эрик Қызылдың сагасы мен Гренландия сагасы арасында көптеген параллельдер бар, оның ішінде қайта келетін кейіпкерлер және бірдей экспедициялардың баяндалуы бар, бірақ бірнеше ерекше айырмашылықтар да кездеседі. Эрик Қызылдың сагасы Гренландия сагасындағы бірнеше экспедицияларды Торфин Карлсефни басқарған бір ғана экспедиция ретінде көрсетеді, алайда Эриктің ұлы Торвальд, оның қызы Фрейдис және Карлсефнидің әйелі Гудрид қайта баяндауда маңызды рөлдер атқарады. Тағы бір маңызды айырмашылық – олардың қоныстану орындары. Гренландия сагасы бойынша, Карлсефни және оның серіктері тек Винланд деп аталатын жерге қоныстанған, ал Эрик Қызылдың сагасында олар екі негізгі елді мекен құрды: Страумфьордр, онда олар қысты және келесі көктемді өткізді, және Хоп, онда кейін қоныстанды, бірақ Гренландия сагасында көрсетілгендей, Скрейлингтер деп аталатын жергілікті тұрғындармен қиындықтарға тап болды. Басқа жағынан, екі дереккөз де Торфин Карлсефни мен оның әйелі Гудридтің ерліктеріне көп көңіл бөледі.