Кіріспе

Солтүстік Англияның тарихи графтығы Йоркшир – Солтүстік Англияның тарихи графтығы. Әкімшілік тұрғысынан қолданылмаса да, Йоркшир өзінің күшті аймақтық ерекшелігін сақтап тұр. Графтықтың аты оның алғашқы округтік қаласы Йорк қаласының атымен аталған. Йоркширдің оңтүстік-батысы тығыз халыққа ие, оған Лидс, Шеффилд, Брэдфорд және Уэйкфилд қалалары кіреді. Графтықтың солтүстігі мен шығысы сирек қоныстанған, алайда солтүстік-шығысында Тиссид қалалық агломерациясының оңтүстік бөлігі орналасқан, ал оңтүстік-шығысында Кингстон-апон-Халл порты бар. Йорк графтықтың орталық бөлігіне жақын жерде орналасқан. Йоркширдің шығысында Солтүстік теңізіне дейінгі жағалау жолағы бар. Солтүстік Йоркшир құрылыстары графтықтың солтүстік-шығысын алып жатыр, ал орталық бөлігінде солтүстікте Mowbray аңғары және оңтүстікте Йорк аңғары орналасқан. Батысында Пеннин тауларының бір бөлігі бар, олар солтүстік-батыста Йоркшир Долиналарын құрайды. Тарихи графтық солтүстікте Дурхам графтығымен, шығыста Солтүстік теңізімен, оңтүстікте Линкольншир, Ноттингемшир, Дербишир және Чеширмен, ал батыста Ланкашир және Вестморлендпен шектеседі. Бұл Ұлыбританиядағы ең үлкен аумақ болған. Орта ғасырлардан бастап графтық кішігірім әкімшілік аймақтарға бөлінді; Йорк қаласы 1396 жылдан бастап өздігінен басқару құқығына ие округтік корпорация болды, ал графтықтың қалған бөлігі үш бөлікке – Солтүстік, Шығыс және Батыс бөліктеріне бөлінді. 1660 жылдан бастап әр бөліктің өз лорд-лейтенанты болды, ал 1889 мен 1974 жылдар аралығында бөліктер әкімшілік графтықтарына айналды. 1974 жылға дейін Йоркшир шерифі болды. Йоркшир қазіргі төрт салтанатты графтыққа өз атын берді: Йоркширдің Шығыс бөлігі, Солтүстік Йоркшир, Оңтүстік Йоркшир және Батыс Йоркшир, олар тарихи графтықтың көп бөлігін қамтиды. Йоркшир күні жыл сайын 1 тамызда тойланады және Йоркширдің жалпы мәдениетін, оның тарихы мен диалектісін құрметтейді. Оның аты бірнеше мекемелерде қолданылады, мысалы, Британ армиясының Корольдік Йоркшир полкі, спорт және БАҚ салаларында. Йоркширдің символы – ақ гүл, ол бастапқыда британдық корольдік Йорк үйінің геральдикалық белгісі болған. Кейде бұл өлке "Құдайдың өз жері" деп аталады. Йоркширді спортта Йоркшир округінің крикет клубы және Йоркшир регби футбол одағы ұсынады.

Анықтамалар

Йоркширді анықтаудың бірнеше жолы бар, оның ішінде тарихи графтық және төрт қазіргі заманғы рәсімдік графтықтар тобы. Графтық шекаралары 1182 жылы, ол батыс аудандарын Ланкаширдің жаңа графтығына өткізген кезде, және 1889 жылы әкімшілік графтықтар құрылғанда, Дурхам, Ланкашир және Линкольншир графтықтарымен шекараға кейбір түзетулер енгізілген кезде, салыстырмалы түрде тұрақты болды. 1974 жылы тарихи графтық бірнеше графтыққа бөлінді. Аймақтың көп бөлігі Солтүстік Йоркшир, Оңтүстік Йоркшир және Батыс Йоркширге бөлінді, олардың барлығы Йоркшир атауын сақтады. Графтықтың шығысының үлкен бөлігі жаңа Хамберсайд графтығына, ал солтүстік-шығысындағы аумақ жаңа Кливленд графтығына өтті. Тарихи графтықтың шетіндегі кейбір ауылдық аймақтар Дурхам, Камбрия, Ланкашир және Үлкен Манчестер графтықтарына берілді, ал Оңтүстік Йоркширде Ноттингемширде болған аймақтар да болды. Кливленд пен Хамберсайд 1996 жылы таратылды, содан бері есімдерінде Йоркшир бар төрт рәсімдік графтық бар: Йоркширдің Шығыс Жайлауы, Солтүстік Йоркшир, Оңтүстік Йоркшир және Батыс Йоркшир, олар тарихи графтықтың көп бөлігін қамтиды. Йоркшир және Хамбер деп аталатын аймақ бар, ол Йоркширдің төрт рәсімдік графтығының біріктірілген аумағына ұқсас аумақты қамтиды, ерекшелігі сол, бұл аймақ Солтүстік Йоркширдің Кливлендте болған бөліктерін қоспайды, бірақ Солтүстік Шығыс Линкольнширді және Солтүстік Линкольнширді (Хамберсайдте болған) қамтиды. 2009 жылға дейін аймақтағы кейбір мемлекеттік биліктер Йоркшир және Хамбер Ассамблеясына берілді; 2009 жылдан бері аймақ негізінен статистиканы ұсыну үшін қолданылады.

Этимология

Йоркшир Йорк қаласының (немесе Йоркширдің) округі (әкімшілік аймағы немесе графтығы) болғандықтан осылай аталған. "Йорк" сөзінің қызықты этимологиясы бар, алдымен ол кельт тіліндегі "Ебуракон" сөзінен шыққан деп есептеледі, ол "сары ағаштар орны" дегенді білдіреді. Бұл теорияны Йорк аймағында бұрын сары ағаштар көп болғандығы және қала сары ағаштан садақ жасаумен шебер болған қолөнершілерімен танымал болғандығы дәлелдейді. Римдіктер бұл жерді "Эборакум", англдар "Эорфовик" деп атаған, ал викингтер үшін ең танымал атауы "Джорвик" болды. Екіншіден, және бұл ақпарат сенімдірек емес, бұл сөз ескі ағылшын тіліндегі "Eow" сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол сары ағашқа (Taxus Baccata) сіңірме болатын. Көне заманда сары ағаш берік ағашымен бағаланды, одан садақ, сүмбіле және басқа да құралдар жасалды. Уақыт өте келе, сөз "Йорк" түріне өсті және ақырында Англиядағы Йорк қаласын білдірді. Қай жағдайда болса да, бұл – сиқырлы "сары" ағаштың эволюцияға ұшыраған сөзі.

Ертедегі: келт бриганттары мен паризи

Йоркширдің алғашқы тұрғындары Хен Оглед бритон кельттері (ежелгі солтүстік британ кельттері) болды, олар жеке тайпалар құрды: Бриганттар (қазіргі Йоркширдің солтүстік және батыс аймақтарында) және Паризи (қазіргі Шығыс Райдинг). Бриганттар кейіннен бүкіл Солтүстік Англияны және Ұлыбритания аралындағы көптеген кельт тайпаларынан гөрі ауқымдырақ аумақты бақылаған. Клавдий Птолемей География еңбегінде сипаттаған тоғыз Бригант полисінің алтауы тарихи округтің шегінде орналасқан. Шығыс Райдингті басқарған Паризи тайпасы, Галлиядағы Лутеция Паризиорум (қазіргі Париж, Франция) Паризилерімен туыс болуы мүмкін. Олардың астанасы Хамбер сағасына жақын Петуария қаласында болған.

43400-жылдар: төменгі Британия

Римдіктердің Британияны жаулауы 43 жылы басталғанымен, Бриганттар өздерінің патшалығын Римнің қарастырылатын мемлекеті ретінде ұзақ уақыт бойы бақылауда ұстады, оған Бригант монархтары Картимандуа және оның күйеуі Венуций билік етті. Астана Солтүстік және Батыс округтері арасындағы Изуриум Бригантум (қазіргі Алборо қаласының жанындағы) цивитасы болды, ол римдік билік астында болды. Бастапқыда, бұл жағдай римдіктерге де, Британиядағы ең жауынгерлік тайпа ретінде танымал Бриганттарға да қолайлы болды. Королева Картимандуа Венуцийді оның қару-жарағын тасушысы Веллокатусқа тастап, аймақтың бақылауын өзгерткен оқиғалар тізбегін бастады. Картимандуаның римдіктермен жақсы қарым-қатынасы оған патшалықты сақтап қалуға мүмкіндік берді; алайда, оның бұрынғы күйеуі оған және оның римдік одақтастарына қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Венуций екінші рет патшалықты басып алды, бірақ римдіктер, генерал Петилий Цериалис басшылығымен, 71 жылы Бриганттарды жеңді. Еборак (қазіргі Йорк) бекінілген қаласы Төменгі Британияның астанасы және барлық Рим Британиясының бірлескен астанасы болып жарияланды. Император Септимий Север Рим империясын Эборакумнан, өліміне дейін екі жыл бойы басқарды. Тағы бір император, Констанций Хлор, 306 жылы сапар барысында Эборакумда қайтыс болды. Содан кейін оның ұлы Константин Ұлы, христиан дінін қабылдауымен танымал болды, қалада император болып жарияланды. V ғасырдың басында Рим билігі соңғы белсенді рим әскерлерінің шығуымен аяқталды. Осы кезде Батыс империясы үздіксіз құлдырап жатты.) Деира астында біріктірілді (Эбраук қосылды), Йорк оның астанасы болды. Бұл өз кезегінде Бернициямен бірікті, ол Тиз өзенінің солтүстігінде орналасқан және Бамбург басқарған, Нортумбрия құрамына кіретін тағы бір бұрынғы кельт Бригант патшалығы. Элмет германдық англдардан 7 ғасырдың басына дейін тәуелсіз болды, сол кезде Нортумбрия королі Эдвин оның соңғы королі Сертикті қуды және оның аймағын Деира аймағына қосты. Келттер ешқашан кетіп қалған жоқ, олар сіңірілді. Бұл бүгінгі Йоркширдегі көптеген кельт жер аттарының болуын түсіндіреді, мысалы, Кингстон-апон-Халл және Пен-й-Гент. Англдар мен геаттардан басқа, қоныстанғандардың арасында фриздер (Фрайстон мен Фризингхоллды негізін қалаған деп саналады), даниялықтар, франктер және гундар болды. Ең үлкен аумағында Нортумбрия Ирланд теңізінен Солтүстік теңізіне дейін және Эдинбургтен оңтүстіктегі Халламширге дейін созылды.

800-ші жылдар 900-ші жылдар: Jórvík

Скандинавиялық Йорк (сонымен қатар Йорвик деп аталады) немесе Дания/Норвегиялық Йорк – тарихшылардың 9-шы ғасырдың соңы мен 10-шы ғасырдың бірінші жартысында Нортумбрияның оңтүстігін (қазіргі Йоркшир) атау үшін қолданатын термин. Бұл кезеңде аймақ норвегиялық жауынгер патшалардың билігінде болды, әсіресе осы патшалар бақылаған Йорк қаласын білдіреді. Норс монархиясы 875 жылдан 954 жылға дейін Нортумбрияның әртүрлі бөліктерін бақылады. Алайда, 927 мен 954 жылдар аралығында Англия бұл аймаққа бірнеше рет шапқындап, жаулап алды, содан кейін 954 жылы Англияға қосылды. Бұл кезеңде ол ұзақ өмір сүрген Дублин Корольдігімен тығыз байланыста болды. 866 жылы «Ұлы Бутпарастар әскері» деп жаулары атаған Даниялық викингтер әскері Нортумбрия аумағына басып кірді. Даниялықтар қазіргі Йорк қаласын жаулап алып, оны Йорвик деп атады және оны сол аттас жаңа Дания Корольдігінің астанасы етіп белгіледі. Бұл Корольдікке кіретін аумақ Оңтүстік Нортумбрияның көп бөлігін қамтыды, бұл Йоркширдің шекарасына жуық, бірақ батысқа қарай созылған. Даниялықтар Англияның одан да үлкен бөлігін жаулап алды, кейіннен ол «Даниялық заңы» деп белгілі болды. Алайда, «Даниялық заңының» көп бөлігі викинг басшыларына бағынған ағылшын жері болса да, Ұлыбритания материгіндегі жалғыз нағыз викингтер аумағы Йорвик Корольдігінде құрылды. Корольдік өркендеді, викингтердің кең сауда желісінен пайдаланып, Британ аралдарымен, Солтүстік-Батыс Еуропамен, Жерорта теңізімен және Таяу Шығыспен сауда байланыстарын орнатты. 875 жылы Даниялық Halfdan Ragnarsson құрған, көбінесе Дания патшалары басқарған және Даниялық викингтердің отбасылары мен ұрпақтары қоныстанған Корольдіктің басшылығы соңғы жылдары норвегиялықтардың қолына өтті. Оның қатыгез басшылық әдісі, кем дегенде, аймақтың Даниялық тұрғындарының Англияның билігін қабылдауына ықпал еткен болуы мүмкін.

800-ші жылдар мен 1000-шы жылдар: Йоркшир

100 жылға жуық болған құлшынысқа толы тарихынан кейін, Жорвик патшалығы соңына жетті. Уэссекс патшалығы қазір күшейіп, Солтүстікке жалпы үстемдік орнатты, Йоркширді Нортумбрия құрамына қайта қосты, ол дербес графтық ретінде шамалы даралықты сақтап қалды, жеке патшалық емес. Англияның Уэссекс патшалары Йоркширдегі викингтердің салт-дәстүрін құрметтегендіктері және заң шығару құқығын жергілікті аристократияға бергендіктері айтылады.

1000-1100 жылдар: Солтүстікке шабуыл жасау

1066 жылы Гастингс шайқасына дейінгі апталарда Англияның Харольд II-і Джорвик пен Данелау патшалығын қайта орнатуға жасалған әрекеттерді кері қайтарумен айналысып, алаңдады. Оның бауыры Тостиг пен Норвегия королі Харальд Хардрада Фулфорд шайқасында жеңіске жетті. Англия королі солтүстікке қарай жорық жасады, екі әскер Стемфорд Көпірі шайқасында кездесті. Тостиг пен Хардрада екеуі де қаза тауып, олардың әскері мүшелікті түрде жеңілді. Харольд Годвинсон Вильгельм Жеңімпаз жағаға қонған оңтүстікке қарай әскерін дереу жылжытуға мәжбүр болды. Король қазір Гастингс шайқасы деп белгілі шайқаста жеңіліске ұшырады, бұл Нормандардың Англияны жаулап алуына әкелді. 1069 жылдың қыркүйегінде Солтүстік халқы Нормандарға қарсы көтеріліс жасап, Данияның Суэйн II-іне қосылды. Олар Йорк қаласын қайтарып алуға тырысты, бірақ Нормандар оған қол жеткізбей тұрып өртеп жіберді. Одан кейін Уильямның бұйрығымен Солтүстіктің қирауы басталды. Йорктан Дарамға дейін егістер, үй жануарлары және шаруашылық құралдары өртеліп тасталды. Қалалар арасындағы көптеген ауылдар өртеліп, жергілікті солтүстік тұрғындары таңдаусыз өлтірілді. Одан кейінгі қыста отбасылар аштықтан қаза тауып, мыңдаған шаруалар суықтан және аштықтан көз жұмды. Ордерик Виталис Солтүстіктен "100 000-нан астам" адам аштықтан өлгенін бағалады. Келесі ғасырларда Йоркширде көптеген аббаттықтар мен монастырлар салынды. Норман жер иелері табыстарын арттырып, Барнсли, Донкастер, Халл, Лидс, Скарборо және Шеффилд сияқты жаңа қалаларды құрды. Жаулап алудан бұрын құрылған қалалардың ішінде Бридлингтон, Поклингтон және Йорк ғана маңыздылығын сақтап қалды. 12 ғасырдың басында Йоркшир халқы Норт-Аллертондағы Стандарт шайқасында шотландтармен күресуге мәжбүр болды. Англия Корольдігінің атынан Йорк архиепископы Турстан басшылық еткен Йоркшир сарбаздары сандық артық шотландтарды жеңді.

1300 жылдар: Шотландияның тәуелсіздік соғысы және жаппай өлім

Йоркширдің халқы 1315 жылғы Ұлы ашаршылыққа ұшырағанға дейін қарқынды өсті. 1399 жылы Ричард II патша тақтан құлатылғанда, Йорк және Ланкастер үйлері арасындағы антагонизм күшейте бастады. Соңында екі үй Англия тағы үшін бірқатар азамат соғыстарында күресті, бұл соғыстар Розалар соғысы деп белгілі болды. Кейбір шайқастар Йоркширде болды, мысалы, Уэйкфилд және Таутон шайқастары. Таутон шайқасы ағылшын топырағында болған ең қанды шайқас ретінде танымал. Ричард III – Йорк әулетінің соңғы патшасы. Ланкастер әулетіне көңіл білдірген Генрих Тюдор, Босворт даласындағы шайқаста Ричардты жеңіп, өлтірді. Ол Генрих VII патша атанды және Йорк әулетінен Эдуард IV-тің қызы Елизаветаға үйленді, осылайша соғыстар аяқталды. Йорк және Ланкастер үйлерінің белгілері болған ақ және қызыл раушандар бірігіп, Англияның Тюдор раушанын құрады. Йорк және Ланкастер патшалық үйлері арасындағы бұл бәсекелестік халық мәдениетіне, әсіресе спортта (мысалы, графтық крикеттегі Розалар матчы) Йоркшир мен Ланкастер арасындағы бәсекелестік ретінде көшті. Дегенмен, Ланкастер әулетінің негізгі орны Йорк қаласында, ал Йорк әулетінің негізгі орны Лондон қаласында болған.

1500: католиктер мен протестанттардың ыдырауы

Англия реформациясы Генрих VIII тұсында басталды және 1536 жылы монастырлардың таратылуы Йоркширде наразылық ретінде басталган "Рақым сапары" деп аталатын халық көтерілісіне әкелді. Йоркширдегі кейбір католиктер өз дінін жасырын түрде сақтауын жалғастырды, ал олардың ұсталғандары Елизавета I патшалығы кезінде өлім жазасына кесілді. Осындай адамдардың бірі – кейіннен қасиетті деп жарияланған Маргарет Клитероу есімді Йорк қаласының әйелі болды.

1600-жылдар: Азамат соғысы

1642 жылы басталған ағылшын азамат соғысы кезінде Йоркширде әртүрлі топтарға адалдық болды; Халл (толық аты – Кингстон-апон-Халл) қаласы патша соғыс басталғанға бірнеше ай бұрын кірген кезде оның алдында қақпаларын жапты, ал Йоркширдің Солтүстік бөлігі әсіресе роялистерді қолдады. Йорк роялистердің негізгі бекінісі болды, сол жерден олар Лидс пен Уэйкфилдті басып алды, бірақ бірнеше айдан кейін олар қайтадан парламент тарапынан тартылып алынды. Роялистер Адвальтон Мур шайқасында жеңіске жетті, осылайша Йоркширді (Халлдан басқа) бақылауға алды. Халлдегі өздерінің бекінісінен парламент өкілдері ("Roundheads") қарсы шайқасып, Йоркшир қалаларын бірінен соң бірін қайта басып алды, олар Марстон Мур шайқасында жеңіске жетіп, Англияның барлық солтүстігін бақылауға алды.

1500-1600 жылдар: Іздестірушілік өсім

16-17 ғасырларда Лидс және жүн өндірісіне орталық болған басқа қалалар – Хаддерсфилд, Халл және Шеффилдпен бірге өсуді жалғастырды, ал Йоркширдің Батыс Ридингінде көмір өндіру алғаш рет маңызды болды. Бұрын үй шаруашылығында жасалатын жүн тоқыма өнеркәсібі, ескі базар қалаларында дамығаннан кейін Батыс Ридингке көшті, онда кәсіпкерлер Пеннин тауларынан ағып түсетін өзендер мен арналарды пайдаланып, су энергиясын қолданатын диірмендер салды. Дамып келе жатқан тоқыма өнеркәсібі Уэйкфилд пен Галифакстың өсуіне ықпал етті.

1800 жылдар: Викториялық революция

XIX ғасырда Йоркширдің өсуі жалғасты, халық саны көбейді, ал өнеркәсіптік революция көмір, тоқыма және болат салаларында (әсіресе Шеффилд, Ротерхэм және Миддлсбро қалаларында) дамыды. Дегенмен, өнеркәсіп гүлденгеніне қарамастан, өнеркәсіптік қалаларда тығыздықтан туындаған тұрмыс жағдайы нашарлады. Осының салдарынан 1832 және 1848 жылдары холера індеті тарады. Алайда, ғасыр соңына таман жаңа кәріз жүйелері мен сумен жабдықтау құрылыстары салынып, жағдай жақсарды. Елдің шалқарына теміржолдар тараған сайын, Йоркширде бірнеше теміржол желілері пайда болды, олар елдің шалқар аймақтарына жеткізілді. 18 ғасырдың соңында каналдар мен жолдар салынды. Келесі ғасырда Харогейт және Скарборо шипажайлары гүлденді, себебі адамдар минералды судың емдік қасиеттеріне сенді. 1889 жылы сайланған округтік кеңестер құрылғанда, жалғыз Йоркшир округтік кеңесі құрудың орнына, үш округтің әрқайсысы өз округтік кеңесімен әкімшілік округке айналды, ал Брэдфорд, Галифакс, Хаддерсфилд, Халл, Лидс, Миддлсбро, Шеффилд және Йорк сегіз ірі қаласы округтік кеңестерден тәуелсіз округтік қалалар мәртебесіне ие болды.

ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Йоркшир RAF Бомбардировщиктер командасының маңызды базасына айналды және округ пен оның өнімді индустрияларын соғыстың батыл шебіне жеткізді, осылайша Ұлыбритания шайқасы кезінде Люфтваффе бомбалаушыларының басты нысанасына айналды. 20-ғасырдың соңынан бастап Йоркширді қамтитын жергілікті басқару құрылымдарында бірнеше маңызды реформалар жүргізілді, атап айтқанда 1968, 1974, 1986, 1996 және 2023 жылдары, олар төмендегі басқару бөлімінде талқыланады. Округ әкімшілік мақсаттар үшін орта ғасырлардан бері бөлініп келген; округ бойынша соңғы әкімшілік лауазымы – Йоркшир шерифі. Шериф орта ғасырларда ықпалды лауазым болған, бірақ бірте-бірте көптеген функцияларын жоғалтты және 20-ғасырға қарай көбінесе рәсімдік рөлге айналды. Ол 1974 жылғы жергілікті басқару реформасының бөлігі ретінде жойылды, оның орнына әрбір қазіргі округ үшін жоғары шерифтер тағайындалды.

Өзендер

Йоркширді бірнеше өзен кесіп өтеді. Батыс және орталық Йоркширде көптеген өзендер Оуза өзеніне құяды, ол Хамбер сағасы арқылы Солтүстік теңізге жетеді. Оуз жүйесіндегі ең солтүстік өзен – Свейл өзені, ол Свейлдейлден басталып, Ричмонд қаласынан өтіп, Моубрей жазығымен ағып өтеді. Келесі – Уэнслидейлді суаратын Үр өзені, ол Боробридждің шығысында Свейлмен қосылады. Үлкен Оузебёрнге жақын Үр өзеніне кішкентай Оузе Гилл Бек қосылады, ал осы қосылған жерден төмен өзен Оузе деп аталады. Нидд өзені Йоркшир Дейлс ұлттық паркінің шетінде басталып, Ниддердейл арқылы ағып, Йорк жазығына және Оузеге жетеді. Йоркширге Солтүстік Йоркширдің Моорлары және Йоркшир Дейлс ұлттық парктері, сондай-ақ Пик округі ұлттық паркінің бір бөлігі кіреді. Ниддердейл және Ховард таулары ерекше табиғи сұлулық аймақтары деп жарияланған, сондай-ақ Солтүстік Пеннин таулары да (оның бір бөлігі округтің ішінде орналасқан). Спарн-Пойнт, Фламборо-Хед және жағалаудағы Солтүстік Йоркширдің Моорлары мұражай жағалауы болып табылады және Уитбидегі әйнек жартастар, Мур Хаус – Үстіңгі Тисдейл сияқты көрнекті көріністерімен танымал. Олардың көпшілігі бұрынғы Йоркширдің Солтүстік Атбасының бөлігі болып табылады. Дарем округімен шекарадағы Жоғары Форста Тис өзені Уин-Силлге (жанартасты тау жыныстарының кіріп кетуіне) құлайды. High Force кейде айтылғандай, Англиядағы ең биік сарқырама емес (мысалы, Йоркширдегі Уэнслидейлдегі Хардрау Форс сарқырамасы бар). Дегенмен, High Force үлкен өзенде орналасқандықтан ерекше, және Англиядағы кез келген жоғарырақ сарқырамадан гөрі көбірек су көлемін алып жүреді. Йоркширдегі ең биік таулар округтің батыс жағындағы Пеннин тауларында орналасқан, олардың геологиялық құрамын диірмен тастары мен әктас құрайды, нәтижесінде ерекше қабатталған төбелер пайда болады. Өлкедегі ең биік нүкте – Тисдейлдің оңтүстік-батысындағы Солтүстік Пеннин тауларындағы алыс Микл Фелл (теңіз деңгейінен биіктігі), сонымен қатар Солтүстік Ридингтің ең биік нүктесі. Батыс Ридингтің ең биік нүктесі – Йоркшир Дейлстегі Инглтонға жақын Уэрнсайд (биіктігі). Жақын орналасқан Инглборо (биіктігі) және Пен-и-Гент (биіктігі) -пен бірге Уэрнсайд өте көрнекті және танымал үш шыңды құрайды (Йоркширдің үш шыңы), оларды бір күндік қиын саяхатқа шығуға болады. Пик округінің Йоркшир бөлігіндегі ең биік нүкте – Чеширдің тарихи шекарасындағы Блэк Хилл (биіктігі) (ол сондай-ақ осы округтің тарихи округтік жоғарғы бөлігін құрайды). Йоркширдің шығыс жағындағы тау жоталары батыстағылардан төмен. Солтүстік Йоркширдің Моорларының ең биік нүктесі – Ура Моор (биіктігі). Йоркшир Волдс тауларының ең биік нүктесі – Йорктан шығысқа қарай орналасқан төменгі бор таулары аралығындағы Бишоп Уилтон Волд (биіктігі), сонымен қатар Шығыс Ридингтің ең биік нүктесі. Саттон Банктің Тырск маңындағы Солтүстік Йоркширдің Моорларының оңтүстік-шығыс шетіндегі көрінісі Йоркширдің жазық жерлерін қамтиды, ал фонда Пеннин таулары көрінеді. Жергілікті автор және мал дәрігері Джеймс Херриот 1979 жылы жарық көрген "Джеймс Херриоттың Йоркширі" атты кітабында оны "Англиядағы ең әдемі көрініс" деп атаған. Құстарды қорғау жөніндегі Корольдік қоғам Бемптон жарларындағы сияқты табиғи қорықтарды басқарады, онда солтүстік гунь, Атлантикалық пуфин және бритва сияқты жағалаудағы жануарлар бар. Спарн Пойнт – 5 шақырым ұзындықтағы құмнан жасалған тар құмтөбе. Бұл ұлттық табиғи қорық Йоркширдің жабайы табиғат қорығына тиесілі және оның циклдік табиғатымен танымал, оның арқасында құмтөбе 250 жылда бір рет жойылады және қайта құрылады. Йоркширде құмды жағажайлары бар теңіз жағажайлары бар; Скарборо – 17 ғасырда шипажайлы қала дәуірінен басталатын Ұлыбританияның ең көне теңіз жағажайлары, ал Уитби "төбедегі кемежай" арқылы Ұлыбританияның ең жақсы жағажайлары деп танылды.

Әкімшілік тарихы

Тарихи тұрғыдан алғанда, Йоркшир үш округке бөлінген. «Ридинг» термині викингтерден шыққан және Threthingr (үшінші ингке тең) сөзінен туындаған. Йоркширдегі үш округ – Шығыс, Батыс және Солтүстік Ридинг деп аталды. Әр ридинг жергілікті функцияларды атқаратын вапентактар деп аталатын кішігірім аймақтарға бөлінді. Йорк 1396 жылы округтік корпорацияға айналды, сондай-ақ 1440 жылы Халл да, оларды тәуелсіз етті. Йорк корпорациясының аумағы 1449 жылы кеңейтіліп, іргелес ауылдық аймақ – Айнсти де қосылды. Халл корпорациясының аумағы қала мен оған жақын аудандарды қамтыды, олар кейде бірге Халлшир деп аталды. Орта ғасырларда Йоркшир шерифі округтің ең жоғары лауазымды адамы болды. 1547 жылы Йоркширдің Лорд-лейтенанттығы жеке лауазым ретінде құрылды, ол бұрын шериф атқаратын кейбір функцияларды өз мойнына алды. 1660 жылы бірыңғай лейтенанттық Шығыс, Солтүстік және Батыс Ридингтері үшін жеке лауазымдарға бөлінді. Лейтенанттық мақсатында Йорк Батыс Ридингтің бөлігі, ал Халл Шығыс Ридингтің бөлігі деп есептелді. 1888 жылғы Жергілікті Өкімет туралы заңға сәйкес 1889 жылы сайланған округтік кеңестер құрылды, олар бұрын тоқсандық сессияларда магистраттар атқарған әкімшілік функцияларды өз мойнына алды. Йоркширдің тоқсандық сессиялары әр ридинг үшін бөлек өткізілді. Осылайша, бүкіл округ үшін біреуінің орнына үш округтік кеңес құрылды: Беверлидегі Шығыс Ридинг округтік кеңесі, Нортхеллертондағы Солтүстік Ридинг округтік кеңесі және Уэйкфилдтегі Батыс Ридинг округтік кеңесі. Әр ридинг әкімшілік округ ретінде жіктеліп, Йоркширдің бүкіл округі шривальдтық мақсаттар үшін бір округ болып қала беретіні ескерілді, бұл Йоркшир шерифінің бүкіл округке қызмет етуіне мүмкіндік берді. Кейбір қалалар мен кенттер өздерінің округтік деңгейдегі қызметтерін ұсынуға жеткілікті деп саналды, сондықтан олар округтік кеңестерден тәуелсіз округтік қалаларға айналды. Йоркширде бастапқыда сегіз округтік қала болды: Брэдфорд, Галифакс, Хаддерсфилд, Халл, Лидс, Миддлсбро, Шеффилд және Йорк. Кейіннен Ротерхэм (1902), Барнсли (1913), Дьюсбери (1913), Уэйкфилд (1915) және Донкастер (1927) сияқты басқа округтік қалалар құрылды. 1958 жылғы Жергілікті Өкімет туралы заңнан кейін жергілікті басқаруды қайта қарастыру маңыздырақ бола бастады. 1962 жылдан 1963 жылға дейін Солтүстік-Шығыс Жалпы шолу өтті, нәтижесінде 1968 жылы Тиссид округі құрылды, ол таратылған Миддлсбро округін және бірнеше көршілес аудандарды, соның ішінде Стоктон-он-Тис және Биллингхэмді қамтыды, олар Дарем округінің құрамында болған. Тиссид салтанатты мақсаттар үшін Солтүстік Ридингтің бөлігі деп есептелді, бірақ округтік қала ретінде Солтүстік Ридинг округтік кеңесінен тәуелсіз болды. Тиссид құрылғаннан кейін жергілікті басқаруды одан да маңызды қайта құру жұмыстары басталды, нәтижесінде 1972 жылғы Жергілікті Өкімет туралы заң қабылданды, ол 1974 жылдың 1 сәуірінде күшіне енді. Округтік қалалар мен ридингтердің әкімшілік округтері, сондай-ақ төменгі деңгейдегі муниципалдық қалалар, қалалық және ауылдық округтер таратылды. Олардың орнына жаңа округтер мен аудандар құрылды. Йоркширдің көп бөлігі Солтүстік Йоркшир, Оңтүстік Йоркшир, Батыс Йоркшир, Хамберсайд және Кливлендке бөлінді. Кейбір шеткі ауылдық аймақтар басқа округтерге берілді, атап айтқанда Startforth аймағы Дарем округіне, Седберг аймағы Камбрияға, Боуленд орманы Ланкаширге, ал Сэдлворт Ұлы Манчестерге. 1986 жылы Оңтүстік Йоркшир және Батыс Йоркширдің метрополитендік округтері үшін округтік кеңестер таратылды, ал сол округтердегі метрополитендік округтер округтік деңгейдегі функцияларды өз мойнына алды. Хамберсайд пен Кливленд 1996 жылы таратылды, осы аудандарды қамтитын жаңа бірыңғай билік органдары құрылды. Сонымен бірге Йорк кеңейтіліп, Солтүстік Йоркшир округтік кеңесінен тәуелсіз бірыңғай билік органы болды. 1996 жылғы реформалар кезінде қазіргі рәсімдік округ шекаралары қабылданды, Хэмбердің солтүстігіндегі таратылған Хамберсайдтың бөліктерін қамтитын жаңа рәсімдік округ – Шығыс Йоркшир құрылды, ал Тиз өзенінің оңтүстігіндегі Кливленд бөліктері салтанатты мақсаттар үшін Солтүстік Йоркширге қосылды. Бір Йоркшир ұсынысын үкімет 2019 жылы қабылдамады, оның орнына Йоркширдің кейбір бөліктері үшін кішігірім біріктірілген билік органдарын енгізуді жөн көрді. 2023 жылы Солтүстік Йоркшир округтері таратылды, Солтүстік Йоркшир округтік кеңесі олардың функцияларын өз мойнына алып, бірыңғай билікке айналды және өзін Солтүстік Йоркшир кеңесі деп атады.

Оңтүстік және Батыс

Лидс қаласы Йоркширдің ең ірі қаласы және сауда мен коммерцияның жетекші орталығы болып табылады. Лидс сонымен қатар Ұлыбританияның ірі қаржы орталықтарының бірі. Лидстің дәстүрлі салалары әртүрлі болған, оның ішінде қызмет көрсету салалары, тоқыма өндірісі және көмір өндіру мысал ретінде келтіріледі. Туризм де маңызды және қалада қарқынды дамып келе жатқан сектор. 2015 жылы туризмнің құны 7 миллиард фунт стерлингтен асты. Брэдфорд, Галифакс, Кейли және Хаддерсфилд бір кезде жүнді өңдеу орталықтары болған. Брэдфорд, Дьюсбери және Кейли сияқты аймақтар содан бері экономикалық құлдырауға ұшырады. Шеффилдте бұрын көмір өндіру және болат өнеркәсібі сияқты ауыр өнеркәсіптер дамыған. Осы салалардың құлдырауынан кейін Шеффилд сервистік және әкімшілік бизнес, сондай-ақ бөлшек сауданы, мысалы, Meadowhall-ды тартты. 19-шы ғасырда және 20-шы ғасырдың көп бөлігінде, әсіресе Барнсли және Уэйкфилд маңындағы округтің оңтүстігінде көмір өндіру өте қарқынды болды. 1970 жылдарға дейін аймақта жұмыс істейтін кеншілердің саны жүз мыңнан асып түсті. 1984 жылдың 6 наурызында Ұлттық көмір басқармасы бүкіл ел бойынша 20 шахтаны жабу туралы (олардың бір бөлігі Оңтүстік Йоркширде) хабарлағанда, бұл сала қауіпке ұшырады. 2004 жылдың наурызына қарай аймақта үш көмір шахтасы ғана жұмыс істеді. Үш жылдан кейін аймақтағы жалғыз көмір шахтасы Ротерхамның жанындағы Малтби кеніші болды. Малтби кеніші 2013 жылы жабылды.

Шығыс Ридинг және Солтүстік

Солтүстік Йоркширде екі ұлттық парк (Йоркшир Дальс және Солтүстік Йорк Мурс), Харрогейт, Йорк және Скарборо қалаларының болуымен дамыған туристік индустрия бар. Туризм Йорк экономикасының маңызды бөлігін құрайды, 2019 жылы қалаға 765 миллион фунт стерлингтен астам кіріс әкеліп, 24 000 жұмыс орнын қамтамасыз етті. Харрогейт конференциялық мүмкіндіктерінің арқасында көптеген саяхатшыларды тартады. 2016 жылы осындай шаралар Харрогейтке 300 000 келушіні тартты. Кингстон-апон-Халл – Йоркширдің ең ірі порты және дамыған өндіріс орталығы, бірақ соңғы жылдары балық аулау саласы азайып қалды. Халл қаласындағы ірі кәсіпорындар: Aunt Bessie's, Birds Eye, Seven Seas, Fenner, Rank Organisation, William Jackson Food Group, Reckitt and Sons, KCOM тобы және SGS Europe. Харрогейт және Кнаресборо қалаларында шағын құқықтық және қаржылық секторлар бар. Харрогейт – Еуропалық конференциялар мен көрмелерді өткізуге қолайлы орын, қалада Ұлы Йоркшир көрме алаңы мен Харрогейт халықаралық орталығы орналасқан. Bettys және Taylors of Harrogate Харрогейттен шыққан танымал компания. PD Ports компаниясы Миддлсбро мен Редкар қалалары арасындағы Teesport портына иелік етеді және оны басқарады. Компания сонымен қатар Халл портындағы Халл контейнерлік терминалын басқарады және Хаудендікеде (Хауден қаласының жанында) шағын өзен портына ие. Екі округтегі басқа да кәсіпорындар: Plaxton (Скарборо), McCains (Скарборо), Ebuyer (Хоуден) және Skipton Building Society (Скиптон).

Білім

Йоркширде жергілікті билік органдары мен жекеменшік ұйымдар басқаратын бастауыш және орта мектептердің кең базасы, оннан астам университет, сондай-ақ көптеген колледждер мен жоғары білім беру мекемелері бар. Бес университет Лидс қаласында, екеуі Шеффилдте, екеуі Йоркте, ал Брэдфорд, Халл, Миддлсбро және Хаддерсфилд қалаларында бір-бір университеттен орналасқан. Ең көп студенті бар университеттер – Шеффилд Халлам университеті мен Лидс университеті, олардың әрқайсысында 31 000-нан астам студент оқиды, одан кейін Лидс Бекетт университеті келеді, ал университет мәртебесін соңғы рет алған университет – Лидс Өнер университеті. Англияның басқа аймақтарында штаб-пәтері орналасқан мекемелердің филиалдары да бар, мысалы Ашық университеті және Ұлыбританиядағы алғашқы коммерциялық университет (2012 жылдан бері), Заң университеті. Жоғары білім беру саласы индустриямен белсенді ынтымақтастықта, сонымен қатар бірқатар жаңа компаниялар құрылды.

Көлік

Йоркширдегі ең көне жол, Ұлы Солтүстік жолы деп аталады, қазір A1 деп танылады. Бұл магистральдық жол округтің орталығынан өтеді және Лондоннан Эдинбургке дейінгі басты бағыт болып табылады. Тағы бір маңызды жол – шығысқа қарай созылған A19 жолы, ол Донкастер қаласынан басталып, Ньюкасл-апон-Тайнның солтүстігіндегі Ситон Берн жерінде аяқталады. M62 автожолы округтің шығысынан батысына қарай, Халлден Ұлы Манчестер және Мерсисайд аймақтарына дейін кесіп өтеді. M1 автожолы Лондоннан және Англияның оңтүстігінен Йоркширге көлік тасымалдайды. 1999 жылы, шамамен 8 миль (13 км) ұзындықтағы бөлік қосылып, ол Лидстің шығысынан өтіп, A1 автожолымен жалғастырылды. Лондон мен Шотландия арасындағы Шығыс жағалау магистральдық темір жолы Йоркшир арқылы A1 автожолымен шамамен қатар жүреді, ал Транс Пеннин темір жолы Халлден Ливерпульге дейін, Лидс арқылы шығыстан батысқа қарай созылады. Теміржол көлігінің пайда болуына дейін Халл және Уитби теңіз порттары тауарларды тасымалдауда маңызды рөл атқарды. Тарихи тұрғыдан алғанда, каналдар қолданылды, оның ішінде Англиядағы ең ұзын канал – Лидс және Ливерпуль каналы. Еуропаның материгіне (Нидерланды және Бельгия) Hull қаласынан P&O Ferries компаниясының тұрақты паромдық рейстері арқылы жетуге болады. Йоркширде сондай-ақ Лидс-Брэдфорд әуежайынан әуе көлігі қызметтері бар. Бұл әуежай 1996 жылдан бастап, жақсарту жұмыстары басталғаннан бері терминалдың көлемі мен жолаушыларға арналған жабдықтары бойынша айтарлықтай және қарқынды өсімді бастан кешірді. 2005 жылдан 2022 жылға дейін Оңтүстік Йоркширге Финнинглидегі Донкастер Шеффилд әуежайы қызмет көрсетті. Шеффилд қалалық әуежайы 1997 жылы ашылды, бұған дейін 1960 жылдары қалалық кеңес Лондонмен жақсы теміржол байланысы мен жақын маңдағы аудандардағы әуежайлардың дамуына байланысты әуежай құру туралы шешім қабылдамады. Жаңа ашылған әуежай Ледс-Брэдфорд және Шығыс Мидлендс әуежайлары сияқты ірі әуежайлармен бәсекелесе алмады және тек бірнеше ресімделген рейстерді тартты, ал ұшу-қону жолағы бюджеттік авиакомпанияларды қабылдау үшін тым қысқа болды. Донкастер Шеффилд әуежайының ашылуы оны қажетсіз етіп, ол 2008 жылдың сәуір айында ресми түрде жабылды. Донкастер Шеффилд әуежайы жабылып, Оңтүстік Йоркширде әуежай қалмады.

Қоғамдық көлік статистикасы

Йоркширде жұмыс күнінде қоғамдық көлікте орташа жұмсалатын уақыт 77 минутты құрайды. Қоғамдық көлікпен жүретін адамдардың 26,6%-ы күн сайын екі сағаттан аса уақыт жол жүреді. Адамдар қоғамдық көлік аялдамасында немесе станциясында күтетін орташа уақыт 16 минутты құрайды, ал 24,9% жолаушылар күн сайын 20 минуттан аса күтеді. Қоғамдық көлікпен бір жолға орташа жүрілетін қашықтық 7 км, ал 10%-ы бір бағытта 12 км-ден аса қашықтыққа жол жүреді.

Беделді құрылыс

Норман-бретон дәуірінде, әсіресе Солтүстіктің қирауынан кейін, Йоркширде көптеген қамалдар салынды. Олардың ішінде Боуес қамалы, Пикеринг қамалы, Ричмонд қамалы, Скиптон қамалы, Йорк қамалы және тағы да басқалары бар. Кейінірек, Хелмсли, Миддлхэм және Скарборо қалаларында ортағасырлық қамалдар шабуыл жасайтын шотландтардан қорғану үшін салынды. Миддлхэм ерекше, себебі Англияның Ричард III осы жерде балалық шағын өткізген. Говард қамалы және Харвуд графының резиденциясы Харвуд үйі Англияның тоғыз қазына үйінің құрамына кіреді. Бродсворт Холл, Темпл Ньюсам, Вентворт Вудхаус (Еуропадағы ең ірі жеке үйі) және Вентворт қамалы сияқты маңызды ғимараттары бар кең иеліктер салынды. Наннингтон Холл, Ормсби Холл, Ривоулкс террасасы мен ғибадатханалары және Студли Корольдік паркі сияқты Ұлттық қормен сақталатын және басқарылатын мүліктер де бар.

Өнеркәсіптік

Виктория дәуірінде өнеркәсіптік мақсатта салынған ғимараттар аймақ бойынша кеңінен таралған; Батыс Йоркширде әртүрлі мақта фабрикалары, Лидс астық биржасы және Галифакс мата сату алаңы бар.

Діни

Діни сәулетке қазіргі кездегі соборлар, сондай-ақ монастырлар мен аббатханалардың қираған жерлері жатады. Осы көрнекті ғимараттардың көбі Генрих VIII тұсында монастырлардың таратылуынан зардап шекті; олардың ішінде Болтон аббаттығы, Фонтен аббаттығы, Гисборо монастыры, Риволькс аббаттығы, Сент-Мэри аббаттығы және Уитби аббаттығы бар. Тарихи тұрақтылығы бар және әлі де қолданылып жүрген маңызды діни ғимараттардың қатарында Солтүстік Еуропадағы ең ірі готикалық собор – Йорк Минстер тұр. Тарихи Солтүстік Атқылаудың батыс бөлігі Бретон мәдениетінің қосымша әсерін алды, себебі Ричмонд құрметі Бретань герцогы Джеффри I-нің немересі Ален Ле Рукқа тиесілі болды. Йоркшир халқы өздерінің округі мен жергілікті мәдениеттерімен қатты мақтанады және кейде олар өз елдеріне қарағанда округтарымен күштірек байланыс жасайды деп айтылады. Йоркшир халқының өзіндік диалектілері мен акценттері бар, олар көне ағылшын және көне норвег тілдерінен бастау алатын Broad Yorkshire немесе Tykes деп белгілі. Британ кітапханасы өз веб-сайтында 1955 жылы "әйел үй шаруашылығын жүргізуші" мисс Мадж Дибнахоннан жасалған төрт минуттық дауыс жазбасын және сол кездегі Йоркшир диалектісінің мысалын ұсынады. Кітапхана мәлімдегендей, "оның сөйлегенінің көп бөлігі бүгінгі күнге дейін жергілікті диалекттің құрамында сақталып қалған". Йоркширдің аумағы үлкен болғандықтан, сөйленетін диалектілер аймақтар бойынша өзгеше. Шындығында, Солтүстік Йоркшир мен Хамберсайд/Шығыс Йоркширдегі диалект "Батыс Йоркшир мен Оңтүстік Йоркширдегіден мүлдем өзгеше және скандинавиялық әсерге ие". Бір есеп географиялық айырмашылықты егжей-тегжейлі түсіндіреді: округте қолданылатын Йоркширдің сөздік қоры да қалыптасқан. Йоркширдің дәстүрлерінің бірі – Ұзын қылыш биі. Йоркширдің ең танымал дәстүрлі әні – On Ilkla Moor Baht 'at ("Шапақсыз Илки Моорда"), ол округтің ресми емес әнұраны саналады.

Әдебиет және өнер

Лидс университетінің ағылшын әдебиеті профессоры Ф. В. Мурман ағылшын әдебиетінің ең алғашқы ескертілген туындысы – «Беовульф» Йоркширде жазылған деп мәлімдегенімен, бұл көзқарас қазіргі таңда кеңінен қабылданып отырған жоқ. Дегенмен, Йоркшир Нортумбрия патшалығының оңтүстік бөлігін құраған кезде, Алкуин, Кэдмон және Уилфрид сияқты бірнеше көрнекті ақындар, ғалымдар мен дін қызметкерлері болды. Округтың ең танымал әдеби отбасы – үш Бронте әпкесі, олардың құрметіне Хаворт маңындағы округтің бөлігі «Бронте елі» деп аталады. Олардың 19 ғасырдың ортасында жазылған романдары алғаш жарық көрген кезде сенсация тудырды, бірақ кейіннен ағылшын әдебиетінің классикасына енді. Әпкелердің ең танымал романдарының қатарында Анна Бронтенің «Уайлдфелл Холл тұрғыны», Шарлотта Бронтенің «Джейн Эйр» және Эмили Бронтенің «Боранды биіктер» романдары бар. Брам Стокер Уитбиде тұрғанда «Дракула» романын жазды, онда жергілікті халық ауыз әдебиетінен алынған бірнеше элементтер бар, соның ішінде «Дмитрий» атты орыс кемесінің құлауы, ол кітаптағы «Деметр» кемесінің прототипі болды. Йоркширдегі романдар жазу дәстүрі 20 және 21 ғасырларда да жалғасты, Дж. Б. Пристли, Алан Беннетт, Стэн Барстоу, леди Маргарет Драббл, Виннифред Холтби («Оңтүстік серуен», «Тығыз көше»), А. С. Байатт, Барбара Тейлор Брэдфорд, Марина Левицка және Сунджиев Сахота сияқты авторлар осы саладағы көрнекті өкілдері болды. Тейлор Брэдфордтың «Зауаты бар әйел» романы тарихындағы ең көп сатылған он романның бірі ретінде танымал. Балалар әдебиетінің белгілі авторы – Артур Рэнсом, ол «Қасқырлар мен амазонкалар» сериясын жазған. (Сандерлендте туғанына қарамастан) оның қарапайым тілімен жазу стилі және тартымды кейіпкерлері үшін жоғары бағаланады. Ақындардың қатарында Тед Хьюз, В. Х. Оден, Уильям Эмпсон, Саймон Армитаж, Дэвид Мидзианик және Эндрю Марвелл бар. 20 ғасырда Генри Мур, Барбара Хепворт және Лидсте өскен жер суретшісі Энди Голдсуорти сияқты үш белгілі мүсінші пайда болды. Олардың кейбір туындыларын Йоркшир мүсіндер паркінде көруге болады. Йоркширде Ференс көркемсурет галереясы, Лидс көркемсурет галереясы, Миллениум галереясы және Йорк көркемсурет галереясы сияқты кең коллекцияларды ұсынатын бірнеше көркемсурет галереялары бар. Уильям Этти және Дэвид Хокни – жергілікті суретшілердің ең танымал өкілдері, соңғысының көптеген туындылары Сальтердегі Солтс Милл 1853 галереясында сақталады.

Ас мәзірі

Йоркширдің дәстүрлі асханасы, жалпы Солтүстік Англияға тән, бай дәмді ингредиенттерді пайдаланумен ерекшеленеді, әсіресе тәтті тағамдарға қатысты, олар көптеген адамдарға қолжетімді болған. Йоркширде туған немесе осы аймақпен тығыз байланысты бірнеше тағам бар. Йоркшир пудингі – шұжық қосылған «тот-ин-де-хол» тағамының негізі. Осы аймаққа тән тағамдардың ішінде роза суы қосылған Йоркшир құрт торты, стандартты имбирь торттарынан қайнаған сүт пен қарамелімен ерекшеленетін паркин, және Уэнслидейл сүтінен жасалған, көбінесе тәтті тағамдармен бірге жейтін Уэнслидейл ірімшігі бар. Имбирьмен хоштандырылған газдалған сусын Йоркширде пайда болған және 18 ғасырдың ортасынан бері бар. Ликор тәттісін алғаш рет 1760 жылдары ликор өсімдігін қантпен араластыруды ойлаған Понтефрактан Джордж Данхилл жасаған. Йоркшир, әсіресе Йорк қаласы кондитерлік өнеркәсібінде маңызды рөл атқарды, Роунтри, Терри және Торнтон сияқты компанияларға тиесілі шоколад фабрикалары Ұлыбританиядағы ең танымал тәттілердің көптерін ойлап тапты. Йоркширдің тағы бір дәстүрлі тағамы – пикелеттер, олар кремпеттерге ұқсас, бірақ одан әлдеқайда жұқа. Қызылша үшбұрышы – Йоркширдегі жергілікті тұрғындарға қызылшаның көп бөлігін жеткізіп тұратын аймақ. Соңғы жылдары иммиграция мен азиялық отбасылардың табысты интеграциясының арқасында карри аймақта кең таралды. Йоркширде көптеген танымал карри империялары бар, соның ішінде Клекхитондағы 850 орындық Aakash мейрамханасы «әлемдегі ең үлкен карри үйі» деп аталады.

Арақ және сыра жасау

Йоркширде Black Sheep, Copper Dragon, Cropton Brewery, John Smith's, Sam Smith's, Kelham Island Brewery, Theakstons, Timothy Taylor, Wharfedale Brewery, Harrogate Brewery және Leeds Brewery сияқты бірнеше сыра зауыттары бар. Аймақпен ең көп байланысты сыра стилі – ащы сыра. Англияның солтүстігіндегі басқа жерлердегідей, қолмен сорғы арқылы берілгенде, оған шамшырақ қосылып, тығыз және берік көпір пайда болады. Сыра қайнату 12 ғасырдан бері кең ауқымда жүргізіліп келеді, мысалы, қазір қираған Fountains Abbey аббаттығында, ол өнімділігінің шағында әр он күн сайын 60 баррель күшті сыра шығарған. Қазіргі Йоркшир сыра зауыттарының көпшілігі 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басындағы өнеркәсіптік революция кезінде құрылған. Йоркшир халық әндері диалекті қолдануымен ерекшеленеді, әсіресе Батыс Райдингте, және 19-шы ғасырдың соңында жазылған «On Ilkla Moor Baht 'at» әні оның жарқын мысалы болып табылады. Бұл ән Кент халық әуеніне (әдетте методист ән жинағы арқылы алынған) негізделген және ресми емес Йоркшир гимні ретінде қарастырылады. Аймақтың белгілі халық әншілерінің қатарында 1965 жылдан бастап Йоркшир халық әндерінің нұсқаларын жаза бастаған Hull қаласынан шыққан Watersons тобы, Young Tradition тобының Heather Wood (1945 жылы туған), қысқа ғұмырлы электрлік халық тобы Mr Fox (1970–72), Deighton отбасы, Julie Matthews, Kathryn Roberts және Kate Rusby бар. 1982 жылғы «Евровидение» ән байқауы Harrogate International Centre-де өтті. 2007 жылы Йоркшир халық әндерін онлайн және мектептерде қолжетімді ету мақсатымен Yorkshire Garland Group тобы құрылды. Классикалық музыка саласында Йоркшир Frederick Delius, George Dyson, Philip Wilby, Edward Bairstow, William Baines, Kenneth Leighton, Bernadette Farrell, Eric Fenby, Anne Quigley, Haydn Wood, Arthur Wood, Arnold Cooke, Gavin Bryars, John Casken сияқты көрнекті және шағын композиторларды өндірді. Телевизия, кино және радио музыкасы саласында John Barry және Wally Stott есімдері белгілі. Opera North Leeds қаласындағы Grand Theatre-де орналасқан. Leeds қаласы Leeds International Piano Competition халықаралық фортепиано конкурсына да үй иесі. Huddersfield Contemporary Music Festival фестивалі жыл сайын қараша айында өтеді. Huddersfield Choral Society Ұлыбританиядағы ең танымал әуесқой хорлардың бірі болып саналады. Ерте музыканың ұлттық орталығы Йорк қаласында орналасқан. Аймақта Black Dyke, Brighouse & Rastrick, Carlton Main Frickley, Hammonds Saltaire және Yorkshire Imperial сияқты сәтті қола тобы бар. 1970-ші жылдары Дэвид Боуи, Донкастерде (Йоркширдің Батыс Райдингі) туған әкесі болған, Hull қаласынан үш музыкантты – Mick Ronson, Trevor Bolder және Mick Woodmansey-ді шақырды. Олар бірге «Ziggy Stardust and the Spiders from Mars» альбомын жазды, ол журналдағы мақала бойынша барлық уақыттағы 100 ең ұлы және ықпалды альбомның бірі деп есептеледі. Келесі онжылдықта Sheffield қаласынан шыққан Def Leppard әлемдік атаққа ие болды, әсіресе Америкада. Олардың 1983 жылғы «Pyromania» және 1987 жылғы «Hysteria» альбомдары барлық уақыттағы ең табысты альбомдардың қатарында. Йоркширде пост-панк сахнасы өте күшті болды, ол кеңінен танылды және сәттілікке жетті, оның ішінде Sisters of Mercy, The Cult, Vardis, Gang of Four, ABC, The Human League, New Model Army, Soft Cell, Chumbawamba, The Wedding Present және The Mission тобы бар. Sheffield қаласынан шыққан Pulp тобы 1995 жылы «Common People» әнімен үлкен жетістікке жетті, бұл ән жұмысшы табының солтүстік өміріне арналған. 21-ші ғасырда аймақтың инди-рок және пост-панк жандану топтары Kaiser Chiefs, The Cribs және Arctic Monkeys танымал болды, соңғысы британдық музыка тарихындағы ең тез сатылатын дебют альбомы туралы рекордты ұстайды. Жергілікті пост-панк сахнасының және Celtic Frost, Candlemass және Morbid Angel сияқты ұлттық және халықаралық экстремалды металл топтарының әсерімен Йоркширдегі Paradise Lost және My Dying Bride топтары 1990 жылдардың басында готик метал жанрының негізін қалады.

Теледидарлық өндірістер

Йоркширде түсірілген (және негізделген) танымал британдық телешоулардың арасында «Эмердейл» мыс операсы және «Жазғы шараптың соңғысы» ситкомы бар; екіншісі, әсіресе, 1973 жылдан 2010 жылға дейін әлемдегі ең ұзақ жүріп келе жатқан комедиялық сериал рекордын ұстағаны үшін мәшһүр. Йоркширде оқиғасы өрілетін тағы бір атақты телесериалдар: «Даунтон Абби», «Барлық жаратылыстар үлкен және кіші», «Бейдербек трилогиясы», «Өсіп тұрған ылғал», «Барлық сағат ашық», «Алтын тобы», «Далзиел мен Паско», «Майлы достар», «Жүрек соғуы», «Синдикат», «Періштелер жоқ», «Дрифтерлер» және «Роял». «The New Statesman» ситкомының алғашқы үш сериясында Алан Б'Стард Солтүстік Йоркширдегі ойдан шығарылған Халтенприс сайлау округін депутат ретінде көрсетті. Йоркшир соңғы уақытта да фильм түсіру үшін танымал орын болып қала берді. Мысалы, ITV-дің жоғары бағаланған «Виктория» сериалының көп бөлігі аймақта, Лидстегі Харвуд үйі және Беверли соборында (соңғысы Вестминстер аббаттығы мен Сент-Джеймс сарайын бейнелеу үшін пайдаланылды) түсірілді, ал Channel 5 «Біздің Йоркшир шаруамыз» және «Йоркширлік бу машинасы: Келіңдер!» сияқты Йоркшир тақырыбындағы көптеген деректік сериалдарды көрсетті. Батыс Йоркшир өндіріс қызметінің көп бөлігінен үлкен пайда көрді. Мысалы, BBC телехикаясы «Бақытты аңғар» және «Халифакстағы соңғы танго» сериалдарының бөліктері Хаддерсфилдте және басқа қалаларда түсірілді; сонымен қатар, «Бақытты аңғар» сериалының студиялық түсірілімдерінің бір бөлігі Хаддерсфилдтегі Брукс Миллдегі «Солтүстік жарық» киностудиясында өтті. Ойдан шығарылған Дентон қаласында оқиғасы өрілетін танымал ITV детективтік сериалы «A Touch Of Frost» Йоркширде, негізінен Лидсте және оның айналасында түсірілді. BBC-нің «Jamaica Inn» және «Remember Me» және ITV сериалы «Black Work» студияларда және жақын маңдағы Батыс Йоркширде түсірілді. Соңғы кезде BBC сериалы «Jericho»-ның көптеген сыртқы кадрлары жақын маңдағы Рокингстоун карьерінде түсірілді, ал кейбір ішкі жұмыстар «Солтүстік жарық» киностудиясында жасалды.

Кино өндірісі

Бірнеше танымал фильмдер Йоркширде түсірілген, олардың ішінде «Кес», «This Sporting Life», «Room at the Top», «Brassed Off», «Mischief Night», «Rita, Sue and Bob Too», «The Damned United», «Four Lions», «God's Own Country» және «Calendar Girls» фильмдері бар. «The Full Monty» комедиялық фильмі, Шеффилд қаласында түсірілген, «Оскар» сыйлығын жеңіп алды және Asian News International агенттігі оны барлық уақыттағы екінші ең үздік британдық фильм деп атады.

Спорт

Йоркшир спорт саласында ұзақ тарихқа ие, крикет, футбол, регби және ат жарысы ең кең таралған спорт түрлері болып табылады.

Регби лигасы

Регби футбол лигасы және регби лигасы спорты 1895 жылы Хаддерсфилдтегі Джордж қонақүйінде Регби футбол одағының Солтүстік-Оңтүстікке бөлінуінен кейін құрылды. Жоғарғы лига – Суперлига, ал ең көп жетістікке жеткен Йоркшир клубтары – «Хаддерсфилд Гиантс», «Халл ФК», «Брэдфорд Буллз», «Халл Кингстон Роверс», «Уэйкфилд Тринити», «Каслфорд Тайгерс» және «Лидс Ринос». Барлығы алты Йоркшир өкілі Регби футбол лигасының Даңқ залына енгізілді, олардың ішінде Роджер Миллвард, Джонти Паркин және Гарольд Вагстафф бар.

Көп спорттық жарыстар

Бокс саласында "Принц" лақабымен танымал Насим Хамед Шеффилд қаласынан шығып, титул жеңіп, үлкен даңққа ие болды. BBC бұл мансапты "Британ боксының ең жарқын карьераларының бірі" деп сипаттады. 2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына Ұлыбритания құрамасының құрамында Йоркширден немесе Йоркширмен байланысы бар бірнеше спортшы қатысты. Йоркшир Посты Йоркшир спортшыларының ғана есебінен Испаниядан артық алтын медальдар жеңіп алынғанын хабарлады. Йоркширдің белгілі спортшыларының қатарында Джессика Эннис-Хилл және Браунли ағайындылары – Джонатан мен Алистер бар. Джессика Эннис-Хилл Шеффилд қаласынан шыққан және 2012 жылы Лондон Олимпиадасында алтын, ал 2016 жылы Рио Олимпиадасында күміс медаль жеңіп алды. Триатлонмен айналысатын Аластер және Джонни Браунли екі алтын, күміс және қола медальдарға ие болды.

Жануарларға қатысты

Йоркширде тоғыз ат жарысы трегі бар: Солтүстік Йоркширде Кэттерик, Редкар, Рипон, Тирск және Йорк; Йоркширдің шығыс бөлігінде Беверли; Батыс Йоркширде Понтефракт және Уэтерби; ал Оңтүстік Йоркширде Донкастер орналасқан. 1519 жылы басталган Англияның ең көне ат жарысы жыл сайын Маркет Вейтон қаласының жанындағы Киплинкотте өткізіледі.

Кнур және Сиқыр

Кнурр мен Спелл спорты бұл аймаққа ғана тән еді, 18-ші және 19-шы ғасырларда аймақтағы ең танымал спорт түрлерінің бірі болып саналды, бірақ 20-шы ғасырда көрінеу ұмытылып, сирек кездесетін болды.

Велоспорт

Йоркширде велосипед спортын артық жақсы көреді. 2014 жылы Йоркшир "Тур де Франс" жарысының бастапқы кезеңін қабылдады. Екі күн ішіндегі көрермендер саны шамамен 2,5 миллион адамды құрады, бұл Ұлыбританиядағы ең көп қатысқан шара болды. "Тур де Йоркшир" жарысының алғашқысы 2015 жылдың 1-3 мамыр аралығында Бридлингтон, Лидс, Скарборо, Селби, Уэйкфилд және Йорк қалаларында өтті, оны 1,2 миллион адам тамашалады. Йоркшир 2019 жылғы UCI жол чемпионатының өтетін орны болды, ол 22-29 қыркүйек аралығында Харрогейтте өткізілді. Йоркширден шыққан белгілі велошабандыздардың қатарында Брайн Робинсон, Лиззи Дигнан және Берил Бертон бар.

Басқа да кәсіби спорттық франшиза командалары

Шеффилд қаласында Британдық баскетбол лигасының «Шеффилд Шаркс» командасы және 2021 жылдан бастап «Лидс Ринос» командасы Нетбол Суперлигасында өнер көрсетеді.

Сайлау округтері

1290 жылдан бастап Йоркширді Англия Парламентінің Өкілдер палатасының екі депутаты өкілдік етті. Шотландиямен біріккеннен кейін екі депутат 1707 жылдан 1800 жылға дейін Ұлыбритания Парламентінде, ал 1801 жылдан 1832 жылға дейін Біріккен Корольдік Парламентінде округты ұсынды. 1832 жылы графтық Грампаунд округінің сайлау құқығынан айырылуының нәтижесінде тағы екі депутаттық орынға ие болды. Осы кезде Йоркшир бір, үлкен округ ретінде көрсетілді. Бұл заң Біріккен Корольдікте үкіметтің жергілікті деңгейде күшейтілуіне, Йоркширде 26 жаңа парламенттік округтердің құрылуына әкелді. 1918 жылғы Халық өкілдігі туралы заңмен 1918 жылғы жалпы сайлауға қарай жергілікті деңгейде өзгерістер жасалды, олар 1950 жылдары қайта қарастырылды.

Монархия және жұртшылық

Йоркширдің аумағы даниялық викингтердің шабуылы нәтижесінде қалыптаса бастағанда, олар Йорк қаласындағы Жорвик елді мекенінде монархия орнатты. Викинг патшаларының билігі 954 жылы Англия Корольдігінің оңтүстіктен басып алуы мен жаулап алуынан кейін соғыста қаза тапқан соңғы патша Эрик Қанды Баспен аяқталды. Жорвик – Англия Корольдігінің құрамына енген тәуелсіз патшалықтардың соңғысы болды, осылайша жергілікті монархиялық атақ жойылды. Монархиялық атақ жойылғанмен, 960 жылы Англия королі Эдгар Бейбітшіл Йорк графы деген дворяндық атақты құрды. (Графтық атау Йоркширдің көп бөлігін қамтыды және кейде Йоркшир графы деп те аталады.) Эдуард III 1385 жылы бұл атақты қайта жаңартып, өзінің ұлы Эдмунд Лэнглиге Йорк герцогы деген құрметті атақ берді. Эдмунд Йорк әулетін құрды; кейін бұл атақ Англия королінің атағымен біріктірілді. Қазіргі Йоркширдің символикасының көп бөлігі, мысалы, Йорк ақ гүлі, йоркистерден алынған, бұл әулет Йоркшир мәдениетінде ерекше жақындық сезімін тудырады. Әсіресе, өмірінің көп бөлігін Йоркширдегі Миддлхэм қамалында өткізген Йорк патшасы Ричард III ерекше құрметпен еске алынады. Сол кезден бері бұл атақ көптеген адамдардың қолынан өтіп, тәжбен біріктіріліп, бірнеше рет жаңартылды. Йорк герцогы атағы британ монархының екінші ұлына беріледі.