Катмай ұлттық паркі мен қорығысы

Кіріспе

Аляскадағы ұлттық парк, АҚШ

Катмай ұлттық паркі және қорығы – Алясканың оңтүстік-батысында орналасқан американдық ұлттық парк және қорық. Ол Он мың түтін аңғары және қоңыр аюларымен әйгілі. Парк пен қорықтың ауданы Коннектикут және Нью-Джерси штаттарының арасындағы көлемге тең. Ұлттық парктің көп бөлігі жабайы табиғат аймағы болып белгіленген. Парк өзінің орталық бөлігі болып табылатын Катмай тауының атымен аталады. Парк Аляска түбегінде, Кодиак аралының қарсы жағында орналасқан, ал штаб-пәтері Анкорижден оңтүстік-батысқа қарай шамамен 290 миль (467 км) қашықтықтағы Кинг-Салмон қаласында орналасқан. Бұл аймақ алғаш рет 1918 жылы 1912 жылғы Новарупта жанартауының күшті жарылысынан кейін пайда болған Он мың түтін аңғары мен айналасын қорғау мақсатымен ұлттық ескерткіш ретінде тағайындалды. Аңғар 40 шаршы миль (104 км²) пирокластикалық ағыннан құралған. Паркте 18 жанартау бар, олардың жетісі 1900 жылдан бері белсенді. Вулкандық тарихының арқасында алғашқыда белгіленген ескерткіш 1950 жылға дейін дамытылмай, көбінесе зерттелмеген күйде қалды. Кейіннен ескерткіш пен оны қоршаған жерлер мол сокей лососі және олармен қоректенетін қоңыр аюлар сияқты әртүрлі жануарлар дүниесіне ие болғаны үшін бағаланды. Шекараны бірнеше рет кеңейткеннен кейін, қазіргі ұлттық парк және қорық 1980 жылы Алясканың ұлттық мүдделерді қорғау туралы заңына сәйкес құрылды.

География

Катмай Аляска түбегінің Тынық мұхиты жағында, Шеликов бұғазындағы Кодиак аралына қарама-қарсы орналасқан. Парктің басты ерекшеліктері – оның жағалауы, Алеут таулары (парктің оңтүстік-шығыс жағалауындағы он бес жанартау тауы бар тізбегі) және парктің жазық батыс бөлігіндегі ірі көлдер. Паркке ең жақын маңызды қала – Король Салман, онда парктің бас кеңсесі орналасқан, ол парк кіреберісінен Накнек өзені бойымен шамамен 5 миль (8 км) төменде жатыр. Аляска түбегі тас жолы Накнек көлін Король Салманға дейін жалғастырады, содан кейін Накнек өзенінің сағасына дейін созылады. Бұл жол Алясканың жалпы тас жол жүйесіне қосылмаған. Парктің ішкі бөлігіне Накнек көлінде қайықпен жетуге болады. Тағы бір жол Брукс лагерінен Үш Шатырға дейін салынған, ол Он Мың Түтін аңғарына көрініс ашады. Жағалау сызығының ұзындығы 497 миль (800 км) құрайды (алайда, жағалау парадоксына назар аударыңыз), Кук шығанағына кіреберісінен Камишак шығанағына дейін, оңтүстікке қарай Кубугакли мүйісіне дейін созылады. Таулар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай, шамамен 15 миль (24 км) жерге дейін созылады. Парк Камишак шығанағындағы МакНил өзені мемлекеттік жануарлар қорығымен және панасымен шектеседі. Алагнак өзені, табиғаттағы ерекше өзен ретінде белгіленген, Құкалек көлінде бастау алады. Бристоль шығанағына құятын Накнек өзені парктің ішінде пайда болады. Парк оңтүстік жағынан Бечароф ұлттық жануарлар қорығымен шектеседі. Аляска түбегіндегі негізгі тау жыныстары Бруин шығанағының жарылысымен екіге бөлінеді: шығысында юра және бор дәуірлеріне тән қазбалы шөгінді тау жыныстары, ал батысында метаморфты және магмалық тау жыныстары. Алеут тауларының граниттік батолиті осы жыныстардың арасынан өтеді. Парктегі ең биік таулардың көпшілігі жанартаулық шығу тегіне жатады. Парк мұздықтардың әсерінен кеңінен өзгерген, таулар мұздықтармен қалыптасқан биік жерлерде де, көлдер пайда болған төмендіктерде де. Паркте су ағып жатқан жазықтар мен соңғы мұздық мореналары да кездеседі. Топырақ түрлері әртүрлі: әр түрлі тереңдіктегі тау жыныстары мен жанартау күлінен бастап, терең, ылғалды топыраққа дейін. Биік жерлерде мәңгілік тоң қабаттары болғанымен, төмендіктерде олар жоқ. Парк екі физиографиялық аймақты қамтиды. Алеут таулары провинциясы Шеликов бұғазының жағалауынан (жағалау бойында шамамен 10 миль (16 км) тереңдікте), Алеут таулары аймағынан және көлдік немесе Гудзондық аймақтан тұрады. Батысқа қарай Нұшагак-Бристоль шығанағының жазықтары провинциясы Бруин шығанағының жарылысымен Алеут аймағынан бөлінеді және парктің шағын бөлігін құрайды.

Katmai occupies the Pacific Ocean side of the Alaska Peninsula, opposite Kodiak Island on the Shelikof Strait. The park's chief features are its coast, the Aleutian Range with a chain of fifteen volcanic mountains across the coastal southeastern part of the park, and a series of large lakes in the flatter western part of the park. The closest significant town to the park is King Salmon, where the park's headquarters is located, about 5 mile (8 km) down the Naknek River from the park entrance. The Alaska Peninsula Highway connects Naknek Lake near the entrance to King Salmon, continuing to the mouth of the river at Naknek. The road is not connected to the Alaska road system. Access to the park's interior is by boat on Naknek Lake. Another road runs from Brooks Camp to Three Forks, which overlooks the Valley of Ten Thousand Smokes. The 497 mile (800 km) long coastline (however, see coastline paradox) is deeply indented, running from the entrance to the Cook Inlet at Kamishak Bay south to Cape Kubugakli. The mountains run from southwest to northeast, about 15 mile (24 km) inland. The park abuts McNeil River State Game Sanctuary and Refuge on Kamishak Bay. The Alagnak River, designated a wild river, originates within the preserve at Kukaklek Lake. The Naknek River, which empties into Bristol Bay, originates within the park. The park adjoins Becharof National Wildlife Refuge to the south. The foundation rocks on the Alaska Peninsula are divided by the Bruin Bay Fault into fossiliferous sedimentary rocks of Jurassic and Cretaceous age to the east and metamorphic and igneous rocks to the west. The granite Aleutian Range batholith has intruded through these rocks. The majority of the higher mountains in the park are of volcanic origin. The park has been extensively altered by glaciation, both in the high lands where the mountains have been sculpted by glaciers, and in the lowlands where lakes have been excavated. Outwash plains and terminal moraines are also featured in the park. Soil types vary from rock or volcanic ash of vary depth to deep, wet soils overlain with peat. Although permafrost exists at higher elevations, it is not present in the lowlands. Two physiographic provinces cover the park. The Aleutian Range province is composed of the Shelikof Strait coastline, about 10 mile (16 km) deep along the coast, the Aleutian Mountain zone, and the lake, or Hudsonian zone. Farther west the Nushagak Bristol Bay Lowlands province is separated from the Aleutian zone by the Bruin Bay Fault, occupying a small corner of the park.

Жанартаулар

Парктегі белсенді жанартаулар – Катмай тауы, Новарупта, Тридент жанартауы, Магеик тауы, Мартин тауы және Төрттүкпірлі тау. Геологиялық тұрғыдан соңғы уақытта атқылаған, бірақ тарихи тұрғыдан атқыламаған басқа жанартаулар: Дуглас тауы, Григгс тауы, Қарлы тау, Денисон тауы, Кукак тауы, Дьяволдың үстелі, Кагуяк тауы, Сербер тауы, Құлаушы тау және Кежулик жанартауы. Мартин мен Магеик тауларынан Кинг-Салмоннан көрінетін бу шығады, ал Тридент 1957–1965 және 1968 жылдары белсенді болды. 1912 жылғы атқылаудан басқа, тарихи кезеңде маңызды белсенділік болған жоқ. Новарупта – планиандық пирокластикалық тетік, ортасында диаметрі бар кратер және оның ішінде диаметрі бар дөңгелек. Оның жалғыз тарихи белсенділігі – 1912 жылғы атқылау. Тридент – үш стратовулканнан тұратын кешен, олардың ең биігі 3599 фут (1097 м) биіктікте, негізінен 1894 фут (577 м) жоғары тұрады. Тридент тарихи кезеңде, негізінен 1953 және 1974 жылдар аралығында үнемі белсенді болды. Осы кезеңде шамамен 0,7 куб километр материал атқыланып, бұрынғы үлкен фумарольдық шұңқыр орнынан Оңтүстік-Батыс Тридент деп аталатын жаңа шың пайда болды. Мартин тауының биіктігі 6102 фут (1860 м), Магеик тауының жанындағы биік қыратта орналасқан, ішінара әлдеқайда ескі Алгагошшак жанартауымен жапсарлас. Шыңында фумарольдері және кейде кратерлік көлі бар кратер орналасқан. Таудан басталатын үлкен лава ағыны Англ-Крик аңғарының жоғарғы бөлігін шамамен бес куб километр материалмен толтырады. Мартин тауынан маңызды атқылаулар болған жоқ, бірақ шыңынан бу шығады және жанартау жер сілкінісі ошағы болып табылады. Магеик тауы Мартин сияқты шөгінді жыныстарда орналасқан. Құрылымның төрт тетігі бар, ең биігі 2165 метр биіктікте және үш қосымша тетік бар. Кішкентай кратерде көл және ең биік конус қапталында фумарольдер орналасқан. Бу шығудан басқа, соңғы уақытта ешқандай белсенділік болған жоқ, бірақ 1912 жылы үлкен құлау болды, бұл, мүмкін, Катмай тауының атқылауымен байланысты, көлемі 0,05 және 0,10 куб километр арасында. Төрттүкпірлі тау – жоғарғы жағында тетігі бар стратовулкан. Биіктігі 2104 метрді құрайтын таудың көп бөлігін Төрттүкпірлі мұздықтары жабады. Төрттүкпірлі тауы 2006 жылдың қыркүйек айында фреатикалық атқылауларды жасады. Григгс тауы – Новаруптаға жақын орналасқан 7602 фут (2317 м) биіктіктегі стратовулкан, Катмай тауындағы жанартаулардың басқа түзу сызығынан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Жалпақ басты таудың үстінде үш концентрлі кратер орналасқан, ең үлкені ені жағынан кең. Таудың геохимиялық құрамы көрші таулардан өзгеше. Григгс тауында белсенді күкіртті фумарольдер бар. Қарлы тау – биіктігі 2161 метр болатын шағын жанартау, таудың барлық бөлігін жабатын он маңызды мұздық бар. Таудың шамамен үштен бір бөлігінен жартысына дейін мұздықтардың әсерінен ыдырап кеткен. Жанартаудың екі тетігі бір-бірінен бөлек орналасқан, ал ең биік шыңында белсенді фумарольдер бар. Денисон тауы – парктегі ең биік нүкте, үш мұздықтың басында орналасқан төрт байланысты тетігі бар 7605 фут (2318 м) биіктіктегі шың. Дьяволдың үстелі – биіктігі 1954 метрге жететін қатты эрозияға ұшыраған стратовулкан. Кагуяк – Катмай сияқты кальдерамен қираған стратовулкан. Ең биік шыңы 901 метр, диаметрі бар кратерлік көл. Кальдераның ішінде екі үлкен дөңгелек және екі жағында тағы екеуі бар. Дуглас тауы – мұздың эрозиясына ұшыраған, биіктігі 2140 метрлік стратовулкан. Оның басында кішкентай қышқыл кратерлік көл орналасқан. 7454 фут (2272 м) биіктіктегі Стеллер тауы Кукак пен Денисон арасында орналасқан, мұз қаптаған жер бетінде белгісіз санда тетіктері бар. Кежулик – 4977 фут (1517 м) эрозияға ұшыраған жанартау қалдықтары. Бұл жанартаулардың ешқайсысы да тарихи кезеңде маңызды мінез-құлық танытпады.

The active volcanoes in the park are Mount Katmai, Novarupta, Trident Volcano, Mount Mageik, Mount Martin and Fourpeaked Mountain. Other volcanoes that have erupted in recent times in geological terms, but not in historical times, are Mount Douglas, Mount Griggs, Snowy Mountain, Mount Denison, Mount Kukak, Devils Desk, Mount Kaguyak, Mount Cerberus, Falling Mountain and Kejulik Volcano. Martin and Mageik produce steam that can be seen from King Salmon, while Trident was active in 1957–1965 and 1968. Apart from the 1912 eruption, no significant activity has occurred in historical times. Novarupta is described as a Plinian pyroclastic vent with a plug dome, a diameter crater with a , diameter dome in the middle. Its only historical activity was the 1912 eruption. Trident is a complex of three stratovolcanoes, the highest of which is 3599 feet (1097 m) tall, standing up to 1894 feet (577 m) above their base. Trident has been intermittently active in historical times, primarily between 1953 and 1974. During that time about 0.7 cubic kilometers of material was erupted to form a new peak called Southwest Trident from the former site of a large fumarolic pit. Mount Martin is 6102 feet (1860 m) high, standing on a high ridge near Mount Mageik, partly overlapping the much older Alagogshak volcano. The summit has a diameter crater, containing fumaroles and sometimes a crater lake. A large lava flow extends from the mountain to fill the upper part of Angle Creek's valley with about five cubic kilometers of material. There have been no significant eruptions from Martin, but the summit emits steam and the volcano is the site of earthquake swarms. Mageik stands on the same sedimentary rocks as Martin. The composite structure has four vents, the highest at 7103 feet (2165 m) and three subsidiary vent cones. A small crater hold a lake and fumaroles on the highest cone's flank. Apart from steaming there has been no recent activity, but there was a large debris avalanche in 1912, probably associated with the eruption of Katmai, amounting to between 0.05 and 0.10 cubic kilometer in volume. Fourpeaked Mountain is a stratovolcano with a probable vent at the summit. Much of the 6903 feet (2104 m) mountain is covered by Fourpeaked Glacier. Fourpeaked produced phreatic eruptions in September 2006. Mount Griggs is a 7602 feet (2317 m) stratovolcano near Novarupta, and somewhat to the northwest of the otherwise straight line of volcanoes in Katmai. The flat topped mountain has three concentric craters, the largest wide. The mountain's geochemistry differs from its neighbors. Griggs has active sulfurous fumaroles. Snowy Mountain is a small volcano 7090 feet (2161 m) tall, with ten significant glaciers covering almost all of the mountain. Roughly a third to half of the mountain has been eroded by glacial action. The volcano has two vents about apart, and active fumaroles at the tallest summit. Mount Denison is a 7605 feet (2318 m) peak with four related vents at the head of three glaciers, the tallest point in the park. Devils Desk is a heavily eroded stratovolcano, 6411 feet (1954 m) high. Kaguyak is a stratovolcano truncated by a caldera, like Katmai. The highest peak is 2956 feet (901 m), with a diameter crater lake. There are two large domes within the caldera and two on the flanks. Mount Douglas is a 7021 feet (2140 m) stratovolcano, extensively eroded by ice, with a small acidic crater lake at its summit. 7454 feet (2272 m) Mount Steller is located between Kukak and Denison, with an unknown number of vents in ice covered terrain. Kejulik is a 4977 feet (1517 m) eroded volcanic remnant. None of these volcanoes have exhibited significant behavior in historic times.

Іс-шаралар

Катмай ұлттық паркінде тауға шығу, қапты тасымалдау, кемпинг, тау шаңғысымен сырғанау, балық аулау, каякпен жүзу, қайықпен саяхаттау және аңдатпалық бағдарламалар сияқты әрекеттерге қатысуға болады. Катмай Алясканың қоңыр аюларымен және аюлар мен адамдарды қызықтыратын соки лососімен де әйгілі. Катмай әлемдегі ең ірі қорғалатын қоңыр аюлар популяциясын қамтиды, олардың саны шамамен 2200-ге жуық. Аюлар, әсіресе, лосось шағылысқан кезде Брукс шарлауығының қарау платформасында жиналады, және Алясканың қоңыр аюларының көптеген танымал суреттері осы жерде түсірілген. Лосось Брукс шарлауығына басқа өзендерге қарағанда ерте келеді, шілде айында шарлауықта 43-тен 70-ке дейін жеке аюлар тіркелген, ал қыркүйек айында төменгі өзенде сол сияқты сандағы аюлар байқалады. Халло шығанағы, Кукак шығанағы, Куляк шығанағы, Кафлия шығанағы, Географиялық порты және Чиняк шығанағы сияқты жағалау аймақтарында жыл бойы аюлардың өте жоғары тығыздығы сақталады, себебі мұнда мол мөлшерде моллюскалар, жағалаулық шөптері, сондай-ақ лосось және басқа балықтар кездеседі. Басқа да маңызды орындарға Swikshak Lagoon, American Creek және қорықтағы Moraine Creek және Funnel Creek жатады. Катмайға келушілердің көп бөлігі Брукс лагеріне келеді, ол парктің дамыған аймақтарының бірі болып табылады, ал аюларды қарау платформаларынан және оған жақын орналасқан Брукс лагерінен әрі бармайды. Парктегі рейнджерлер аюлардың адам тағамын алуына немесе адамдармен қақтығысқа түсуіне жол бермеу үшін ерекше сақ болады. Осының нәтижесінде, Катмай паркіндегі аюлар адамдардан қорқымайды және оларға қызығушылық танытпайды, сондықтан шілде және қыркүйек айлары Брукс лагері аймағында қоңыр аюларды көру үшін ең қолайлы айлар болып табылады. Паркте Брукс лагерінде және Гросвенор лоджасында, сондай-ақ парктің ішінде орналасқан бірнеше лоджаларда тұруға мүмкіндік бар.

Климат

Кёппен климаттық жіктеу жүйесіне сәйкес, Катмай ұлттық паркі мен қорығында субарктикалық климат (Dfc) басым, жаздары суық, жыл бойына жауын-шашын жауады. Dfc климаты ең суық айдың орташа температурасының төмен болуымен, 1–3 айдың орташа температурасының жоғары болуымен, барлық айлардың орташа температурасының төмендігімен және маусымдар арасындағы жауын-шашын мөлшерінде айтарлықтай айырмашылық болмауымен сипатталады. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі мәліметтері бойынша, Брукс сарқырамасындағы 92 фут (28 м) биіктіктегі өсімдіктердің қыстың суығына төзімділік аймағы 3b, ал орташа жылдық ең төменгі температурасы .

Экожүйелер

Катмайдағы ауа райы өзгермелі, бірақ көбінесе жаңбырлы немесе нөсерлі болады. Жазғы ең жоғары температуралар шамамен және қысқы ең төмен температуралар аралығында болады. Күзде жылдың қалған уақытына қарағанда құрғақ болады, ал жылы күндер жыл бойына кездеседі. Жауын-шашын жағалауға жақын жерлерде ең көп, 2500 мм-ге дейін, ал батысқа қарай азаяды. Паркте 29 түрлі сүтқоректі, 137 түрлі құс, 24 түрлі тұщы су балығы және төрт түрлі анадромалық балық мекендейді. Парктегі ең маңызды балық – соқыр лосось, ол парктегі өзендерде шағылысқан кезде аюлар, аққалбас бүркіттер және басқаларын тамақтандырады. Лосось маусым және шілде айларында Бристоль шығанағынан Накнек өзеніне келіп, тамыз бен қазан айларында шағылысады. Паркте сондай-ақ әртүрлі өсімдік қоғамдастықтары өседі. Паркте өсетін кең таралған жабайы гүлдерге жағажай ирисі, ноотка лупині және жүнды герань жатады.

Байланыс алдындағы кезең және археология

Парктің оңтүстік жағалауындағы ескі Катмай ауылының жанында, қазіргі уақыттан шамамен 6000 жыл бұрын жасалған тарихи артефакттар табылды. Жағалау бойында Кагуяк және Кукак сияқты көптеген басқа да орындар анықталды, олар тарихи кезеңге дейін қоныстанған. Олардың кейбіреулері, соның ішінде Канатак маңындағы "49 AF 3" және "49 MK 10" участалары 1912 жылғы жарылысқа дейін адамдар тұрғандығын нақты көрсетеді, бірақ толыққанды зерттелген жоқ. Амалик шығанағы археологиялық ауданы – бұл аймақтағы ең ертедегі адам қызметінің куәлігін сақтайтын маңызды аудан, мұнда 7000 жылдан астам бұрынғы жәдігерлер табылған. Ішкі аймақта, Брукс лагері шамамен 4500 жыл бұрынғы маңызды археологиялық орын болып табылады, ол 1977 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіміне (NRHP) енгізілді және 1993 жылы Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. Савоноски өзенінің сағасында 1912 жылғы жарылыстан кейін тасталған ауыл "Ескі Савоноски орны" деп тіркелген, ал Гросвенор өзенінің сағасының жанында одан да кеңірек аудан орналасқан. "DIL 161 орны" Алагнак өзенінің су жиналатын алабында орналасқан және бірінші мыңжылдықта адамдар қоныстанғандығын көрсетеді.

Ресейліктер мен американдықтар

Ресейліктер бұл аймаққа елеулі көлемде келген алғашқы еуропалықтар болып, тері саудасымен айналысты. Олар жартыаралдың Бристоль шығанағы жағында Аглегмуит эскимостарын, ал Шеликов бұғазы жағында Кониаг эскимостарын кездестірді. 19 ғасырдың ортасына дейін Катмай ауылы саябақ ішінде еуропалықтар тұрған жалғыз орын болды, бірақ олардың саны әрқашан аз болды. 19 ғасырдың соңында Северноскиде және жағалау бойындағы Дуглас пен Кукакта бірнеше ауылдар құрылды. Аляска коммерциялық компаниясының американдық саудагерлері ресейліктердің орнын басты. Теңіз суырықтарының саны азайғандықтан сауда тоқтап, Катмай мен Дуглас 20 ғасырдың басында тасталып кетті. 1890 жылдары аймақ Ном алтын асыруына барушы саяхатшылар үшін транзиттік жол болды. Жазушы Рекс Бич осы саяхатшылардың бірі болды және "Күміс Орда" романында лосось аулау маусымында Бристоль шығанағындағы өмір туралы жазды. Мұнай, алтын және көмірге деген үміттер қысқа ғана уақытқа назар аударды, бірақ 1912 жылға қарай жойылды. Ұлттық географиялық қоғам Катмайға бес экспедиция ұйымдастырды, алғашқысы 1915 жылы Кодиак аралына сапармен және құрлықта қысқа тоқталыммен өтті. Экспедицияны ботаник Роберт Фиске Григгс басқарды, ол бастапқыда өсімдіктердің қайтадан таралуын зерттеуге қызығушылық танытқан. Григгстің 1916 жылғы экспедициясы Он Мың Түтін Аңғарын ашты және оны Новарупта деп атады. Ұлттық географиялық қоғам жаңалықтарға қуанды және 1917 жылы аймақты зерттеу үшін ірі экспедицияны қаржылады. National Geographic журналында жарияланған мақалалар аймақтың мәдениетін кеңінен таныстырды, ал Григгс Ұлттық географиялық қоғамның қолдауымен аймақты ұлттық саябақ жүйесінде қорғауды жақтады. Осы кезде Маккинли тауының ұлттық паркін (кейін Денали ұлттық паркі деп аталды) құру туралы заң жобасы қаралып жатты, ал Катмайды ұлттық саябақ ету туралы мәселені Ұлттық саябақ қызметінің басқарушысы Гораций М. Олбрайт және Ұлттық географиялық қоғамның президенті Гилберт Хоуви Гросвенор талқылады. Олбрайт ұлттық саябақ туралы заңның қабылдануының ықтимал еместігін айтты және президенттің 1906 жылғы Ескерткіштер туралы заңды пайдаланып, аймақты ұлттық ескерткіш ретінде қорғауын ұсынды. Бірқатар келіссөздерден кейін және 1918 жылғы экспедиция Он Мың Түтін Аңғарының тұрақты ерекшелік екенін мәлімдегеннен кейін, Катмай тауының айналасын, аңғарды және Накнек көлінің Илюк шығанағын қорғау туралы жарлық дайындалды. Қазіргі саябақ пен қорықтың үштен бірін құраса да, ескерткіш бастапқыда Йеллоустоун ұлттық паркінің жартысына тең болды. Президент Вудро Вильсон 1918 жылдың 24 қыркүйегінде Катмай ұлттық ескерткіші туралы жарлыққа қол қойды.

Russians were the first Europeans to arrive in the area in significant numbers, trading in furs. They encountered the Aglegmuit Eskimos on the Bristol Bay side of the peninsula and the Koniag Eskino on the Shelikov Strait side. Katmai Village was the only location within the park where Europeans lived through the mid 19th century, though their numbers were always few. In the latter part of the 19th century a few villages were established inland at Severnosky and along the coast at Douglas and Kukak. American traders operating for the Alaska Commercial Company took the place of the Russians. As sea otters became scarce the trade dried up, and Katmai and Douglas were abandoned in the early 20th century. In the 1890s the region was a route for travelers going to Nome for Nome's short lived gold rush. Writer Rex Beach was one of these, writing about life on Bristol Bay during the salmon run in The Silver Horde. Prospects for oil, gold and coal received brief attention, then died out by 1912. The National Geographic Society backed five expeditions to Katmai, beginning in 1915 with a trip to Kodiak Island and a short stay on the mainland. The expedition, led by Robert Fiske Griggs, a botanist who was initially interested in the study of plant recolonization. Griggs' follow up expedition in 1916 discovered and named the Valley of Ten Thousand Smokes and found Novarupta. The National Geographic Society, delighted with the discoveries, funded a larger expedition in 1917 to make a survey of the region. The subsequent articles published in National Geographic magazine brought the region to prominence in the public, and Griggs began to advocate for the protection of the area in the national park system, backed by the National Geographic Society. At this time legislation to establish Mount McKinley National Park (later renamed Denali National Park) was pending, and the idea of making Katmai a national park was discussed by National Park Service acting director Horace M. Albright and National Geographic Society president Gilbert Hovey Grosvenor. Albright advised that national park legislation was unlikely to pass, suggesting instead that the region be protected as a national monument by the President, using the Antiquities Act of 1906. After some negotiation, and after a 1918 expedition opined that the Valley of Ten Thousand Smokes was a permanent feature, a proclamation was prepared to protect around Mount Katmai, the valley, and the most of Iliuk Arm of Naknek Lake. Although only a third the area of the present park and preserve, the monument was nevertheless half the size of Yellowstone National Park from the outset. President Woodrow Wilson signed the proclamation of Katmai National Monument on September 24, 1918.

Ұлттық ескерткіш

Бұл жарлық жергілікті әкімшілік қызметкерлерінің наразылығынан басқа бірден ешқандай әсер етпеді. 1923 жылғы экспедиция аймақта пайдалы қазбалардың аз екенін анықтады. 1920 жылдардың басында туристердің саны бірнеше ондаған адамды құрады. Ұлттық саябақтар қызметінің қызметкерлері бұл жерге тағайындалмады, теория бойынша бұл жерді Маккинли тауы басқарды. 1928 жылы тағы да келушілер келді. Олардың арасындағы ең белгілісі – Алясканы зерттеуші, «Мұздық ділдары» деп атақ алған Бернард Р. Хаббард еді. Хаббард «Он мың түтін аңғары» туралы фильмдер түсіріп, 1950 жылға дейін лекцияларында көрсетті. Сонымен қатар, Саябақтар қызметі Катмайдың Аляскадағы қоңыр аюлардың ең жақсы мекендеу ортасы екенін және оларды және шамалы лосось өсіп-өндірілетін жерлерді қорғау үшін ескерткішті кеңейту қажеттігін білді. 1931 жылы президент Герберт Гувер Ескіліктер туралы заңға сәйкес ескерткішті кеңейту туралы жарлық шығарды, бұл оның аумағын екі есеге арттырып, Ұлттық саябақтар қызметінің ең ірі бөлігін құрды. Ең маңыздысы, кеңейтілген ескерткішке Брукс лагеріндегі сарқырама кірді, сонымен қатар мұнай кен орындары болуы мүмкін деп саналатын жағалаудағы жерлерден аулақ болды. 1937 жылы Катмайға рейнджер тағайындалды, ол Маккинли тауынан ескерткішке жіберілді, маусымның көп бөлігін сол жерге жетуге тырысты және Маккинли тауына қайтып оралғанға дейін ескерткіште бір күн өткізді. 1939 жылы АҚШ Балық шаруашылығы бюросы Брукс көлінің шығысында лагерь құрды, бұған дейін 1921 жылы сарқыраманың бір бөлігін жарып тастаған болатын. Сол кезде Саябақтар қызметі ескерткіште заңсыз аң аулау туралы алаңдады және Аляска балық және аңшылық комиссиясынан аумақты күзету үшін инспекторлар жіберуді сұрады. Бірнеше аң аулаушы ұсталды, ал Саябақтар қызметінің қызметкерлері ескерткішке барып, табиғат пен жануарлар дүниесі туралы жағымды есептерді жіберді. Бұл есептер және браконьерлік аулауды қиындату үшін жасалған күш-жігерлер Шеликоф бұғазындағы аралдарды және Кук шығанағын ескі шекарадан 5 миль (8 км) қашықтықта қамтитын жаңа шекараны түзетуге әкелді, оған 1941 жылдың 4 тамызында президент Франклин Д. Рузвельт қол қойды, бұл ескерткіштің аумағын бірнеше мың акрға ұлғайтты. 1990 жылдары Chenik көлін қорғау үшін қорықтың солтүстігінде мемлекеттік аңшылық баспана құрылды, ол аз балық өсіп-өндірілетін жерді қолдап, аюларды тартты. Баспана және кеңейтілген қорық 2005 жылы губернатор Франк Мурковскидің сәтсіз әрекетіне қарамастан және 2007 жылы Сара Пейлиннің Аңшылық кеңесінің әрекеттеріне қарамастан аулауға жабық қалды. Соңғы кездері қасиетті орын мен баспананы Катмайға біріктіру туралы ұсыныстар айтылып келеді. 1964 жылы Джордж Б. Хартцог-кіші Ұлттық саябақтар қызметінің директоры болғанда, ол Алясканың мемлекеттік жерлері туралы «Ұлы жер операциясы» атты есепке тапсырыс берді. Зерттеу барысында қорғауға немесе демалысқа болатын 39 орын анықталды, сондай-ақ Катмайды батысқа қарай біршама және солтүстікке қарай айтарлықтай кеңейту ұсынылды. Шекараны өзгерту 1968 жылы президент Линдон Джонсон қол қойған батысқа қарай кеңейтуге түзетілді, бұл Аляскада наразылық тудырды. 1971 жылы Катмай, ақыры, толық уақытты, орналасқан саябақ басшысын алды. Сондай-ақ 1971 жылы Конгресс Алясканың федералды жерлерін бөлудің негізін құрған Алясканың жергілікті талаптарды реттеу туралы заңын (ANCSA) қабылдады. ANCSA талаптарды, қайтарып алуларды және белгілеулерді жоспарлау кестесін құрды, сонымен қатар Саябақтар қызметі болашақ саябақ бөлімшелері үшін жоспар жасауды талап етті. Саябақтар қызметі жаңа саябақ жерлерін ұсынды, олардың ішінде Катмайды кеңейту де бар еді. 1970 жылдардың ортасында кеңейту және жабайы табиғат атаулары бойынша түрлі ұсыныстар таратылды. Сонымен қатар, ойын жерлерін спорттық аңшылықтан алып тастау және жергілікті тұрғындардың тіршілік ету үшін аңшылықпен айналысуына мүмкіндік беру туралы алаңдаушылықтар туындады. Осы мәселелерді шешу үшін ұлттық қорық жерлерін құру туралы заң ұсынылды, бұл реттелетін спорттық аңшылыққа рұқсат берілді. Алясканың ұлттық мүдделік жерлерді қорғау туралы заңның (ANILCA) алғашқы нұсқалары Катмай ұлттық саябағы мен қорығын саябақ және қорық жерлерінің біріктірілуі ретінде ұсынды. Бұл заң 1978 жылы Конгрессте тоқтап қалды. Мемлекеттік жерлерді таңдау мерзімі жақындағандықтан, президент Джимми Картер өзінің өкілеттігін пайдаланып, 1978 жылдың 1 желтоқсанында Катмайды кеңейтті, негізінен ескерткіштің солтүстік жағында. Катмай ұлттық саябағында спорттық және тіршілік үшін аң аулауға тыйым салынған, бірақ қорықта оған рұқсат етіледі.

The proclamation had little immediate effect, other than grumbling from territorial officials. A 1923 expedition found that the region had little exploitable mineral potential. Tourists in the early 1920s amounted to a few dozen. No National Park Service staff were assigned to the site, which was in theory administered by Mount McKinley. By 1928 more visitors arrived. The most prominent among them was Father Bernard R. Hubbard, an explorer of Alaska who gained fame as "The Glacier Priest". Hubbard documented the Valley of Ten Thousand Smokes in movies that he showed at lectures until the 1950s. At the same time, the Park Service became aware that Katmai was among the best habitat for grizzlies in Alaska, and that the monument should be expanded to protect them and the prolific salmon spawning grounds. In 1931 President Herbert Hoover issued a proclamation expanding the monument under the Antiquities Act to , more than doubling it in size and creating the largest single Park Service unit. Crucially, the expanded monument included the falls at Brooks Camp, while avoiding lands along the coast thought to have potential oil deposits. In 1937 a ranger was finally assigned to Katmai, seconded to the monument from Mount McKinley, spending most of June trying to get there and one day in the monument before returning to Mount McKinley. In 1939 the United States Bureau of Fisheries established an encampment at the Brooks Lake outlet, having previously blasted out part of the falls in 1921. At about the same time the Park Service became concerned about illegal trapping in the monument, asking the Alaska Fish and Game Commission to send wardens to patrol the area. Several trappers were apprehended, and Park Service personnel visited the monument, sending back positive reports on the scenery and wildlife. These reports, and efforts to make poaching more difficult, led to another boundary adjustment that included the islands in the Shelikof Strait and Cook Inlet within 5 mile (8 km) of the old boundary, signed by President Franklin D. Roosevelt on August 4, 1941, which increased the monument's area by several thousand acres. In the 1990s a state game refuge, with was established to the north of the sanctuary to protect Chenik Lake, which supported a smaller fish run, attracting bears. The refuge and the expanded sanctuary have remained closed to hunting, despite an unsuccessful 2005 attempt by Governor Frank Murkowski and again in 2007 by Sarah Palin's Board of Game. Recently there have been proposals to merge the sanctuary and refuge into Katmai. When George B. Hartzog Jr. became director of the National Park Service in 1964 he commissioned a report on Alaskan public lands, entitled Operation Great Land. The study identified 39 site that might become preserves or recreation lands, and it recommended that Katmai be expanded somewhat to the west and substantially to the north. The boundary adjustments were amended to a westward expansion of that President Lyndon B. Johnson signed in 1968, producing anger in Alaska. In 1971 Katmai finally gained a full time, on site park superintendent. Also in 1971, Congress passed the Alaska Native Claims Settlement Act (ANCSA), which established a framework to divide up Alaska's federal lands. ANCSA established a timetable for claims, withdrawals and designations, requiring the Park Service to come up with a plan for future park units. The Park Service proposed of new park lands, among them a expansion of Katmai. Through the mid 1970s a variety of proposals were circulated for expansion and wilderness designation. At the same time, concerns were raised about the withdrawal of game lands from sport hunting, and the ability of local residents to continue to practice subsistence hunting. To address these concerns, legislation was proposed to create national preserve lands that would confer protection while allowing regulated sport hunting. Early versions of the Alaska National Interest Lands Conservation Act (ANILCA) proposed Katmai National Park and Preserve as a combination of park and preserve lands. This legislation was stalled in Congress by 1978. Because a deadline was approaching for state selection of public lands, President Jimmy Carter used his authority under the Antiquities Act to expand Katmai by on December 1, 1978, mainly on the northern side of the monument. Sport and subsistence hunting is prohibited in Katmai National Park but allowed in the preserve.

Эксон Валдез мұнайдың төгілуі

1989 жылы 24 наурызда Принц-Уильям шығанағында "Эксон Валдез" мұнай танкерінің қағылысуы Катмай жағалауын кеңінен ластады. Сәуірдің басында мұнай Кенэй-Фьорд ұлттық паркіне жетті. 26 сәуірде мұнай Катмайдағы Дуглас мүйісіне жетті, ал келесі аптада оңтүстікке қарай тарады. Мамыр айының басында Шеликов бұғазында әртүрлі дредждер мен мұнай жинағыш кемелер жұмыс істеді, бірақ Катмай жағалауының 90% мұнайға толы болды. Ең көп зардап шеккен аймақтар: Чиниак мүйісі мен Чиниак лагунасы, Халло шығанағы және оның лагунасы, Галл мүйісі мен Кафлия шығанағы, сондай-ақ Дуглас мүйісі. Тек құстардың ішінде 8400 құстың өлгені анықталды. 1990 жылы жұмыс жаңартылды, ал 1991 жылы қалған мұнайды жинауға бағытталған шағын жұмыстар жүргізілді.