Кіріспе

Исаға қатысты әлемдік діндердің көзқарастары

Әлемдік діндерде Исаға қатысты діни көзқарастар әртүрлі. Исаның үйретіп бергендері мен оның өмірбаяны адамзат тарихына елеулі әсер етті және миллиардтаған адамдардың, оның ішінде христиан емес адамдардың өміріне тікелей немесе жанама түрде әсер етті. Көптеген адамдар оны ең ықпалды тұлғалардың бірі деп санайды, ол көптеген мәдени контексттерде маңызды орын алған. Христиан дінінде Иса – Ескі Келісімде болжаған Мәсіх (Христос) және Құдайдың Ұлы. Христиандар Исаның өлімі мен қайта тірілуі арқылы адамдар Құдаймен татуласа алатынына және осылайша құтқарылуға және мәңгілік өмірге қол жеткізе алатынына сенеді. Бұл сенімдер Исаның, Құдайдың ерікті қошысы ретінде, Әкесінің еркіне толық бағынуын көрсететін белгі ретінде, Голгофада қасірет көргенін баса көрсетеді, ол "Құдайдың елшісі және қызметшісі" болды. Христиандар Исаны үлгі ретінде қарастырады, оның Құдайға бағышталған өмірін сенушілерге ұстануға кеңес береді. Ислам дінінде Иса (көбінесе Иса деп аударылады) – Мәсіх және Құдайдың ең жоғары дәрежелі және сүйікті пайғамбарларының бірі. Ислам Исаны Құдайдың жанындағы немесе Ұлы деп есептемейді. Ол Құранда Мәриямның ұлы ретінде айтылады. Исламдық мәтіндер монотеизмді (таухидті) қатаң растауға баса назар аударады және Құдайға серіктес қосуға тыйым салады, бұл құдайға табыну (ширк) болып табылады. Дрюздер дінінде Иса Құдайдың маңызды пайғамбарларының бірі және Мәсіх ретінде қарастырылады. Бахаи діні Исаны Құдайдың көптеген көріністерінің бірі деп санайды, олар – құдайлық атрибуттарды адамзат әлеміне көрсететін тұлғалардың тізбегі. Бахаилер құдайлықтың бір адам денесінде шоғырланған деген идеяны жоққа шығарады. Исаның шәкірттері мен ізбасарларынан басқа, оның замандастары яһудилердің көпшілігі оны Мәсіх ретінде қабылдамады, бүгінгі таңда да көптеген яһудилер оны қабылдамайды. Яһуди ғалымдарының көпшілігі Исаның Танахтағы Мәсіх туралы болжамдарды орындамағанын және Мәсіхке тән жеке қасиеттеріне ие болмағанын айтады. Сикхизм Исаны жоғары дәрежелі қасиетті адам немесе әулие деп санайды. Буддизм сияқты басқа әлемдік діндердің Исаға қатысты ерекше көзқарасы жоқ және олардың христиандықпен байланысы шамалы. Исаға діни көзқарасы жоқ адамдар үшін тарихи Иса туралы ақпаратты қараңыз.

Христиандық

Иса туралы христиандық көзқарастар Каноникалық жақсы хабарларда, Жаңа Келісімдегі хаттарда, христиандық дінге қатысты сенімдер мен белгілі бір діни ағымдардың ілімдерінде баяндалған үйретімдер мен нанымдарға негізделген. Бұл құжаттар Исаның құдайлығы, адамдығы, жердегі өмірі және оның Мәсіх және Құдайдың Ұлы екендігі сияқты христиандар ұстанатын негізгі сенімдерді көрсетеді. Христиандардың Исаға қатысты көзқарастары әртүрлі болғанымен, олардың катехизистік немесе діни мәтіндерінде айтылған ортақ негізгі сенімдерін жинақтау мүмкін. Жалпы айтқанда, христиандық дінді ұстану үшін Исаның Құдайдың Ұлы және Мәсіх екеніне сену қажет. Иса Жаңа Келісімде өзі туралы Құдайдың Ұлы деп айтады. Христиандар Исаны Мәсіх деп есептейді және оның өлімі мен қайта тірілуі арқылы адамдар Құдаймен келісе алатынына, соның арқасында құтқарылуға және мәңгілік өмірге қол жеткізе алатынына сенеді. Исаның өміріндегі бес маңызды кезең: шомылу, түрлену, айқышқа іліну, қайта тірілу және көкке көтерілу. Жақсы хабарлардағы Исаның үйретімдері көбінесе оның "істері мен сөздері", яғни оның қызметі, параболалары және кереметтері сияқты нақты санаттар бойынша ұсынылады. Исаның сөздеріне бірнеше уағыздар, сондай-ақ Синоптикалық жақсы хабарларда кездесетін параболалар (Жохан жақсы хабарында параболалар жоқ) кіреді. Христиандар Исаның істеріне ғана емес, оның есіміне де діни маңыз береді. Исаның қасиетті есіміне құлшылық ету христиандықтың алғашқы күндеріне дейін барып жетеді. Бұл құлшылықтар мен мерекелер Шығыс және Батыс христиандығында бар. Ол көкке көтеріліп, "Құдайдың оң жағына" отырды және Соңғы Сот пен Құдай Патшалығының орнатылуы үшін қайта оралады.

Ислам діні

Ислам дінінде Иса (ғ.с.) Алланың елшісі және Израиль ұрпақтарына (Бәни Исраил) Инжіл (Инжил) арқылы жол көрсету үшін жіберілген Мәсіх (әл-Масих) саналады. Құран Исаны 25 рет атайды, бұл Мұхаммедтің есімінен де көп, және Исаның барлық пайғамбарлар сияқты Алланың хабарын тарату үшін таңдалған адам екенін баса көрсетеді. Христиан жазбаларынан өзгеше, Құран Исаны Алланың ұлы деп сипаттамайды, оны Алланың тарих бойы адамзатқа басшылық ету үшін жіберген төрт ірі елшісінің (көптеген пайғамбарлардың арасынан) бірі ретінде көрсетеді. Иса пайғамбардың өмірінде құлшыныс пен жомарттық болған, ол шошқа етін жеуден бас тартқан. Мұсылмандар Исаға Алладан Инжил кітабы берілгенін сенеді. Алайда, мұсылмандар Исаның бастапқы хабары жоғалған немесе өзгертілгенін, ал Жаңа Өсиет Алланың адамзатқа жіберген алғашқы хабарын дәл жеткізбейтінін есептейді. Негізгі айырмашылықтарға қарамастан, Құран мен Жаңа Өсиет Исаның өмірінің кейбір аспектілерінде үйлеседі; мұсылмандар да, христиандар да Исаның Алланың құдіретімен, әкесіз керемет түрде туғанын және оның анасы Мәриям (арабша Мариам) ең қасиетті, таза, адал және ізгі әйелдердің бірі екеніне сенеді. Құранда Исаның Алланың құдіретімен ғана кереметтер жасағаны айтылады, оның ішінде өлгендерді тірілту, соқырларға көру қабілетін қайтару және мәжбүрлерді емдеу. Құранда, бірақ Жаңа Өсиетте кездеспейтін Исаның кереметі – оның бірнеше күндік шала сәби кезінде анасын зина жасады деген айыптаудан қорғау үшін сөйлей алуы. Сондай-ақ, ол Исаның Алладан келген «сөз» екенін айтады, себебі оның келуі Ескі Өсиетте болжаған. Мұсылмандардың көпшілігі Исаның өлтірілмегенін немесе айқышқа хештемегенін, Алланың оны жауларына солай көрсеткенін сенеді. Исаның айқышқа хештеліп, тірі қалғанына және көкке көтерілмегеніне сенетін Әхмәдия мұсылмандарынан басқа, мұсылмандардың көпшілігі Исаның денесімен көкке көтерілгенін және тірі екенін санайды. Кейбір мұсылман ғалымдары Исаның айқышқа хештеліп ілінгенін, бірақ онда өлмегенін, қайта тіріліп, содан кейін көкке көтерілгенін айтады. Ал басқалары римдіктердің Яһуда Искариотты жаңылысқанда айқышқа хештегенін айтады. Қайсылай болғанда да, мұсылмандар Исаның жұмақта тірі екеніне және әлем күнә, алдау және әділетсіздікке толы болғанда, Дәжжалға қарсы күресу үшін дене күйінде қайта оралатынына сенеді, содан кейін өмірінің қалған бөлігін табиғи түрде өткізеді. Консервативті иудаизм бойынша, Исаны Мәсіх деп сенетін яһудилер «яһуди қауымынан шығып кеткен». Реформалық иудаизм, қазіргі заманғы прогрессивті қозғалыс, былай дейді: «Біз үшін яһуди қауымында Исаны құтқарушымыз деп санайтын адам енді яһуди емес, діннен тайған адам».

Исаның яһуди жазбаларындағы бейнесі

Вавилон Талмуды Ешу (йешу) туралы әңгімелерді қамтиды; қазіргі заманғы тарихшылардың көпшілігі оларды тарихи Иса туралы мәліметтердің көзі ретінде қарастырмайды. Қазіргі заманғы Талмуд ғалымдары бұл мәліметтерді тарихи Иса туралы емес, яһуди діні мен христиандар немесе басқа да секталар арасындағы қарым-қатынас туралы пікірлер ретінде қарастырады. Яһуди заңнамасының беделді еңбегі – Мишне Тора (Хилхот Мелахим 11:10–12) Исаны "әлемнің көпшілігін Құдайдан басқаға табынуға шақыратын" "кедергі келтіретін тас" деп сипаттайды.

Бахаи діні

Бахаи діні Исаны Құдайдың көрінісі деп санайды, олар – адамзаттың адамгершілігі мен өркениетінің дамуы мен алға басуы үшін құдайлық қасиеттерді адам әлеміне көрсететін тұлғалар қатары. Бахаи сенімінде Мәнифестациялар әрқашан Құдайдан жіберілген және әрқашан да Құдайдан келген бірден-бір прогрессивті діннің бөлігі ретінде, адамзаттың өркендеуіне көмектесу үшін уақыт өте келе жаңа ілімдер әкеледі. Құдайды танытушылар "бір және бірдей" деп үйретіледі, ал олардың бір-бірімен қарым-қатынасында бірлік пен ерекшелік қатар жүреді. Ол – тарихтың әр түрлі кезеңдерінде пайда болған жеті пайғамбардың бірі. Друздар "Жүсіп пен Мәриямның ұлы" Исаны және оның Ізгі хабарды жазған төрт шәкіртін құрметтейді. Дрюз дәстүрінде Иса үш атаумен белгілі: Шынайы Мәсіх (әл-Масих әл-Хақ), барлық ұлттардың Мәсіх (Масих әл-Умам) және күнәкарлардың Мәсіх. Бұл Исаның шынайы Ізгі хабарды жеткізгендігіне, оның барлық ұлттардың құтқарушысы екеніне және ол кешірім сыйлайтынына байланысты. Дрюз қолжазбаларында Иса – ең ұлы имам және жер бетіндегі ең жоғары Ақыл-Ойдың (Акль) пен бірінші ғаламдық принциптің (Хадд) жаны. Друздар Хамза ибн Әлидің Исаның қайта жаралуы екеніне сенеді және Хамза ибн Әли – нағыз Мәсіх, ол Исаның іс-әрекеттерін басқарған. Бірақ, "Жүсіп пен Мәриямның ұлы" Иса нағыз Мәсіхтің жолынан тайғанда, Хамза оның жүрегіне яһудилерге деген жек көру сезімін ұялатқан, сол себепті олар оны айқышқа шегелеген дейді Дрюз қолжазбалары. Осыған қарамастан, Хамза ибн Әли оны айқыштан түсіріп, отбасына қайта оралуға рұқсат берген, осылайша оның дінін уағыздауға адамдарды дайындаған. Шамамен 1027 және 1042 жылдар аралығында жазылған бұл еңбек яһудилерді Исаны айқышқа шегелеуде айыптайды.

Басқа

Дәстүр бойынша буддистер тобы ретінде Исаға қатысты ешқандай ерекше көзқарас білдірмейді, ал буддизм мен христиандық арасындағы байланыс шамалы. Дегенмен, кейбір ғалымдар Гаутама Будда мен Исаның өмір жолдары мен үйретімдері арасындағы ұқсастықтарды атап көрсетеді. Бұл ұқсастықтар б.з.д. 250 жыл шамасында император Ашоканың кезінде көптеген грек Селевкид мемлекеттеріне жіберілген буддалық миссионерлердің қызметімен байланысты болуы мүмкін. Олар кейін христиандық пайда болған аймақтарға тарады. Исаны түрлі гностик секталар, мысалы, жартылай жойылған манихейшілдік, құтқарушы және гнозис әкелуші ретінде қарастырды. Вьетнамдық синкретикалық дін Као Дай Исаны ғаламды басқаратын Ұлы Рухтар кеңесіне орналастырады. Ахмадия исламы бойынша Иса айқышқа шегеленіп өлді, бірақ кейін Үндістанға сапар шекті, онда ол Юз Асаф деген атпен пайғамбар ретінде өмір сүрді (және қайтыс болды). "Урантия кітабында" Иса – Небадонның Михаил есімді көптеген Құдай ұлдарының бірі, ол жерде денеге енген. Раэлизмде Иса және басқа да бірнеше діни тұлғалар Элохим деп аталатын сыртқы әлемнен келген нәсілдің жіберген пайғамбарлары саналады. Діни ғылым қозғалысы Исаны "Ақыл ғылымының" ұстазы деп есептейді. Орталық Американың лаканд халқы шетелдіктердің құдайы Акиантоны мойындайды. Оның Есуклист (Иса Мәсіх) есімді ұлы бар, ол шетелдіктердің құдайы деп саналады. Олар Хесуклистті құдай деп мойындайды, бірақ оны кіші құдай ретінде құлшылық етуге лайық деп санамайды. Басқа діндерден өзгеше, индуизмде белгілі бір сенімдер жиынтығы болмағандықтан, Иса туралы жалпыға ортақ көзқарас жоқ. Алайда, көптеген индустар, соның ішінде діни және саяси лидерлер, Исаны әртүрлі Ачарья, Садху немесе Аватар ретінде құрметтеуге бейім. Кейбір индустар мен Харе Кришналар Исаның Bhavishya Purana кітабында болжалданғанын немесе пайғамбарлықпен айтылғанын мәлімдейді.