Кіріспе

Догон діні мен космогониясындағы бастапқы ата-баба рухтары Номмо немесе Нуммо – Малидің догон халқы құрмет тұтатын, догон діні мен космогониясындағы бастапқы ата-баба рухтары (кейде жартылай құдайлар деп атайды). "Номмос" сөзі догон тілінен шыққан, "ішкізу" деген мағынаны білдіреді. Номмолар көбінесе екі жынысты, суда және құрлықта тіршілік ететін, балыққа ұқсас жаратылыстар ретінде сипатталады. Халық суреттерінде Номмолардың адам тәрізді жоғарғы денесі, аяқтары және балық тәрізді төменгі денесі мен құйрығы бейнеленген. Номмолар "Судың иелері", "Бақылаушылар" және "Ұстаздар" деп те аталады. Номмо жеке адамның аты болуы мүмкін, немесе рухтар тобын білдіруі мүмкін. Осы мақалада "Номмо" жеке тұлғаны, ал "Номмос" – жаратылыстар тобын білдіреді.

Номмо мифологиясы

Догон дінінде және догон космогониясында Номмо – аспан құдайы Амма жасаған алғашқы тірі жан екендігі айтылады. Жасалып күйінде Номмо өзгеріске ұшырап, төрт жұп егіз туды. Егіздердің бірі Амма орнатқан әлемдік тәртіпке қарсы шықты. Амма өзінің жаратылысына тәртіп орнату үшін Номмо ұрпағының тағы бірін құрбан етті, оның денесі бөлік-бөлік етіліп, бүкіл ғаламға шашыратылды. Догон халқы дене мүшелерінің осы таралуын дәстүрлі аумағындағы Бину ғибадатханаларының көбеюіне себеп деп санайды; дененің бір бөлігі түскен жерде ғибадатхана салынды. 1940 жылдардың соңында француз антропологтары Марсель Гриаул мен Жермен Дитерлен (1931 жылдан бері догондармен жұмыс істеген) Номмоға қатысты қосымша, құпия мифологияларды алғанын жазды. Догондар Гриаул мен Дитерленге Номмолардың Сириус жұлдызының айналасында айналатын әлемнің тұрғындары екеніне сенетіндіктерін айтты (олардың астрономиялық білімдері туралы толық ақпаратты догон туралы негізгі мақалада қараңыз). Номмолар от пен дауыл-найзағаймен бірге кемеде аспаннан түсті. Қонақтан кейін Номмолар су қоймасын жасап, содан кейін суға сүңгіп кетті. Догон аңыздарында Номмолардың тіршілік етуі үшін сулы орта қажет екендігі айтылады. Гриаул мен Дитерленге жеткізілген аңыз бойынша: "Номмо өз денесін адамдарға тамақ ретінде бөлісті; сондықтан ғалам "оның денесінен ішкендей", Номмо да адамдарға су ішуді бұйырды. Ол барлық өмірлік қағидаларын адам баласына сыйлады". Номмолардың алғашқы Хогонның пайда болуына себепкер болғаны да айтылады.

Дау

Догонды зерттеген антрополог Уолтер ван Бик олардың Сириус туралы тарихи білімдеріне ешқандай дәлел таппады. Ван Бик Гриаулдың догондық дереккөздерді тым бағыттап, күшпен сұраққа тартқанын, осы процесте жаңылысқандықтан жаңа мифтер құрылғанын айтты. Олар сигу толо [Гриаулдың Сириус деп мәлімдегені] туралы айтса да, қай жұлдыз екені жайында бір-бірімен толық келіспейді: біреулер үшін бұл сигу [фестиваль] жариялау үшін шығуы керек көрінбейтін жұлдыз, ал енді біреулері үшін бұл Венера, өзгеше орналасу арқылы сигу толо ретінде көрінеді. Дегенмен, олардың барлығы жұлдыз туралы Гриаулдан естігендерін мойындайды. Карл Саган догонның Сириусты екі жұлдызды жүйе ретінде білуі туралы алғашқы хабарлама 1940 жылдары пайда болғанын атап өтті, бұл догонға Сириус және Күн жүйесі туралы ғылыми жағынан дамысқан, олармен байланысқа түскен жер бетіндегі қоғамдардан космологиялық білім алуға жеткілікті мүмкіндік берді. Сондай-ақ, Сириус сияқты екі жұлдызды жүйелердің тіршілікке жарамды аймағы өте тар немесе мүлдем болмауы мүмкін екені, демек, өмірді ұстауға қабілетті планетаның болуының ықтималы төмен екені (әсіресе, Номмолар сияқты суға тәуелді өмір үшін) көрсетілді. Марсель Гриаулдың қызы және әріптесі Женевиева Каламе Гриаул жобаны қорғап, Ван Биктің сынағын эзотерикалық дәстүрді түсінбеуден туындаған жаңылыс пікір деп есептеді. Ван Бик Гриаулдың қателік жасағанын тұжырымдайды және оның жұмысын қабылдамайтын басқа антропологтардың пікірлерін келтіреді. Догондар Сириус жүйесіндегі тағы бір жұлдыз, Emme Ya, яғни "Сириус B-ден үлкен, бірақ жарықтығы жағынан әлсіз" жұлдызды білгені туралы пікір талқылауда. 1995 жылы гравитациялық зерттеулер Сириустың айналасында қызыл ергежейлі жұлдыздың болуы мүмкін екенін көрсетті, бірақ одан кейінгі бақылаулар оны растамады. Ғарыш журналисі және күмәнданушы Джеймс Оберг 1982 жылы жарық көрген кітабында догон мифологиясымен байланысты мәлімдемелерді жинады және мұндай жаңадан алынған болжамдардың "толыққанды жағдайға байланысты" екенін және құжатталған дәлелдерде негізі жоқ екенін мойындайды. Сонымен, Сириус жұмбағы оның атауынан көрініп тұрғандай, жұмбақ болып қалатын сияқты. Алдында астроном Питер Песх және оның әріптесі Роланд Песх, сондай-ақ Ян Ридпат догонның "жетілдірген" астрономиялық білімін комментаторлардың шамадан тыс интерпретациясына және мәдени ықпалға жатқызған болатын.

Көркем әдебиеттегі сілтемелер

Номмоны қоршаған сенімдер жүйесі, сондай-ақ Роберт Темплдің «Сириус құпиясы» атты псевдоархеологиялық кітабындағы қорытындылары Ларри Нивен мен Стивен Барнсқа «Калифорниялық вуду ойыны» ролдік ойынының тұғырлық қадағасын құруға пайда болды, бұл олардың «Арман саябағы» сериясының үшінші томы. Романшы Том Роббинс «Бақа пижамасында жартылай ұйықтаған» романында Номмо және Сириус құпияларын талқылайды. Номмо және догон тайпасы Филип К. Диктің «V. A. L. I. S.» романында кеңінен еске алынады. Номмо Иан Дугластың «Legacy Trilogy» (Battlespace) сериясының екінші кітабында да айтылады, онда теңізшілер Сириус жұлдыз жүйесінде Номмомен кездеседі. Грант Моррисонның «The Invisibles» комикс сериясында да Номмоға сілтемелер бар. Джесси Мойнханның «Forming» веб-комиксінің маңызды кейіпкері Номмодан (және оның атынан) шабыттандырылған. 2017 жылдан бері Африкалық болжамдық фантастика қоғамы африкалық континенттен шыққан немесе африкалық диаспорадан келген жазушылардың ғылыми фантастика және фантастика туындылары үшін «Номмо» сыйлығын табыстап келеді.