Кіріспе

Эксперименталды әдісті психологиялық зерттеуге қолдану. Төрелік сараптамадан өткен журнал.

Эксперименталды психология – психологиялық зерттеулерге және оның негізгі процестеріне эксперименталды әдістерді қолданатын мамандардың жұмысы. Эксперименталды психологтар сезім, қабылдау, есте сақтау, таным, үйрену, мотивация, эмоция сияқты көптеген тақырыптарды, сондай-ақ даму процестері, әлеуметтік психология және олардың барлық нейрондық негіздерін зерттеу үшін адамдар мен жануарларды пайдаланады.

Вильгельм Вундт

Эксперименталды психология 19 ғасырда Вильгельм Вундт осы салада математикалық және эксперименталдық тәсілді енгізген кезде қазіргі заманғы академиялық ғылым ретінде пайда болды. Вундт Германияның Лейпциг қаласында алғашқы психологиялық зертхананы құрды. Герман Эббингауз және Эдвард Титченер сияқты басқа экспериментатор-психологтар өздерінің эксперименталдық әдістеріне ішкі сезімді зерделеуді (интроспекцияны) қосты.

Чарльз Белл

Чарльз Белл – британдық физиолог, оның медицина және ғылыми қауымдастыққа қосқан ең маңызды үлесі – жүйке жүйесін зерттеулері болды. Ол қоян үстінде жүргізген зерттеулерін қысқаша баяндайтын кітапша жазды. Оның зерттеулерінің нәтижесінде сезімдік жүйкелер омыртқа миының артқы (дорсальды) тамырлары арқылы кіреді, ал қозғалтқыш жүйкелер омыртқа миының алдыңғы (вентральды) тамырларынан шығады деген қорытындыға келді. Он бір жыл өткен соң француз физиологы Франсуа Магенди Беллдің зерттеулерінен хабарсыз, дәл осылайша бірдей нәтижелерді жариялады. Белл өзінің зерттеулерін жарияламағандықтан, бұл жаңалық екеуін де құрметтеу мақсатында Белл-Магенди заңы деп аталды. Беллдің ашқан жаңалығы нервтер дірілдерді немесе рухтарды тасымалдайды деген сенімді жоққа шығарды.

Эрнст Генрих Вебер

Неміс дәрігері Эрнст Генрих Вебер эксперименталды психологияның негізін қалаушылардың бірі саналады. Вебердің басты қызығушылықтары – жанасу сезімі және кинестезия. Оның эксперименталды психология саласына ең есте қаларлық үлесі – сезімдік айырмашылықтарды бағалау салыстырмалы, абсолютті емес деген пікір. Бұл салыстырмалылық "Вебер заңы" арқылы көрінеді, ол байқалатын ең кішкентай айырмашылық (jnd) – үздіксіз стимул деңгейінің тұрақты пропорциясы екенін көрсетеді. Вебер заңы теңдеу түрінде жазылады:

мұнда – стимулдің бастапқы қарқындылығы, – айырмашылықты сезіну үшін қажетті қосымша (jnd), ал k – тұрақты шама. Демек, k тұрақты болу үшін, I өскен сайын i де өсуі керек. Вебер заңы психология тарихындағы алғашқы сандық заң болып есептеледі.

Густав Фехнер

1860 жылы Фехнер эксперименталды психологияның алғашқы еңбегі деп саналатын "Психофизика элементтері" атты еңбегін жариялады. Кейбір тарихшылар эксперименталды психологияның басталуын осы "Психофизика элементтері" басылымымен байланыстырады. Эрнст Генрих Вебер психолог болмаған, бірақ Вебердің зерттеулерінің психология үшін маңызды екенін Фехнер түсінді. Вебер заңы мен Фехнер заңы Фехнердің "Психофизика элементтері" еңбегінде жарияланды, және Вебердің шәкірті Фехнер өзінің алғашқы заңын ұстазының құрметіне атады. Фехнер сана мен дене арақатынастарын ғылыми тұрғыдан зерттеуге аса қызығушылық танытты, бұл психофизика деп аталды. Фехнердің көптеген зерттеулері психофизикалық шекті өлшеуге және ең аз байқалатын айырмашылықтарды анықтауға бағытталған. Ол психофизикалық шектер әдісін, тұрақты стимулдар әдісін және түзету әдісін ойлап тапты, олардың барлығы бүгінге дейін қолданылып келеді.

Освальд Кюльпе

Освальд Кюльпе – Германиядағы Вюрцбург мектебінің негізін қалаушы. Ол Вильгельм Вундттың шамамен он екі жыл шәкірті болды. Вундттан ерекшелігі, Кюльпе жоғары психикалық процестерді сынау үшін тәжірибелер жүргізуге болатынына сенді. 1883 жылы ол "Грундрис дер Психология" еңбегін жазды, онда қатаң ғылыми фактілер келтірілген, ал ой туралы ешқандай сөз қозгалмады. Оның кітабында ойдың болмауы таңғажайып, себебі Вюрцбург мектебі ақыл-ойға және бейнесіз ойлауға зор мән берді.

Вюрцбург мектебі

Вюрцбург мектебінің жұмысы эксперименталды психологияның дамуындағы маңызды кезең болды. Бұл мектеп Освальд Кюльпе басқаратын психологтар тобымен құрылды және Эдвард Титченер мен Вильгельм Вундттың структурализміне балама ұсынды. Мектептегі зерттеушілер негізінен ақыл-ой операцияларына, мысалы, ақыл-ой қалыптасуына (Einstellung) және бейнесіз ойлауға баса назар аударды. Ақыл-ой қалыптасуы адамның білуіне әсер етпей, қабылдау мен мәселелерді шешуге қатысты; оны нұсқаулар немесе тәжірибе тудыруы мүмкін. Кюльпеге сәйкес, бейнесіз ойлау – бұл ақыл-ой бейнелерін қамтымайтын таза ақыл-ой актілерінен тұрады. Уильям Брайан, американдық студент, Кюльпенің зертханасында жұмыс істей келе, ақыл-ой қалыптасуының мысалын келтірді. Брайан қатысушыларға әртүрлі түстермен жазылған, мағынасыз буыннан тұратын карточкаларды көрсетті. Қатысушылардан буындарға назар аудару сұралып, нәтижесінде олар мағынасыз буындардың түстерін есінде сақтамады. Мұндай нәтижелер адамдарды зерттеу құралы ретінде интроспекцияның дұрыстығына күдік тудырды, бұл еріктілік пен структурализмнің төмендеуіне алып келді. Вюрцбург мектебінің жұмысы кейіннен көптеген гештальт психологтарына, соның ішінде Макс Вертхаймерге әсер етті.

Джордж Трамбулл Ладд

Джордж Трумбулл Лэдд эксперименталды психологияны АҚШ-қа енгізді және 1879 жылы Йель университетінің психологиялық зертханасын құрды. 1887 жылы Лэдд эксперименталды психологияны егжей-тегжейлі талқылаған алғашқы американдық оқулық – "Физиологиялық психология элементтері" деген кітабын жариялады. Лэдд Йель зертханасын құрғаннан және оқулығын жариялағаннан кейін, АҚШ-тағы эксперименталды психологияның орталығы Джонс Хопкинс университетіне көшті, онда Джордж Холл мен Чарльз Сандерс Пирс Вундттың еңбектерін дамытып, толықтырды.

Чарльз Сандерс Пирс

Өзінің студенті Джозеф Джастроумен бірге Чарльз С. Пирс еріктілерді салмақты ажырату қабілетін бағалау үшін, көру қабілеті шектелген, қайталама өлшемдерге негіделген тәжірибелік жобаға кездейсоқ түрде тағайындады. Пирстің тәжірибесі психология және білім беру салаларындағы басқа зерттеушілерге ықпал етті, олар 1800 жылдары зертханаларда және арнайы оқулықтарда кездейсоқ тәжірибелер жүргізудің ғылыми дәстүрін қалыптастырды. Пирстің шәкірті Джозеф Джастроу тәжірибелік психологиядағы көрнекті мансабында кездейсоқ тәжірибелер жүргізуді жалғастырды, олардың көп бөлігі кейіннен когнитивтік психология деп танылды. Пирстің когнитивтік психологиядағы еңбектеріне қызығушылық қайта оянды. Пирстің тағы бір шәкірті Джон Дьюи өздерінің "эксперименталды логикасы" мен "қоғамдық философиясы" аясында, әсіресе мектептерде адамның танымдық қабілеттерін зерттеу үшін тәжірибелер жүргізді.

20 ғасыр

ХХ ғасырдың ортасында мінез-құлық психологиясы, әсіресе АҚШ-та, басым парадигмаға айналды. Бұл тәжірибелік психологияда психикалық құбылыстарға назар аударуды азайтуға алып келді. Еуропада жағдай осылай болған жоқ, себебі еуропалық психологияға сэр Фредерик Бартлетт, Кеннет Крейк, В. Э. Хик және Дональд Бродбент сияқты психологтардың ықпалы болды, олар ойлау, есте сақтау және назар сияқты мәселелерді зерттеді. Бұл когнитивтік психологияның кейінгі дамуының негізін қалады. ХХ ғасырдың екінші жартысында психология ғылымының кеңеюі мен оның салаларының өсуіне байланысты "тәжірибелік психология" терминінің мағынасы өзгерді. Тәжірибелік психологтар әртүрлі әдістерді қолданады және ғылым философиясының дамуы эксперименттің эксклюзивті беделіне әсер еткендіктен, қатаң тәжірибелік тәсілмен шектемейді. Керісінше, бұрын тәжірибелік психологияның құрамына кірмеген даму және әлеуметтік психология сияқты салаларда тәжірибелік әдістер кеңінен қолданылады. Бұл терминді көптеген танымал және беделді ғылыми қоғамдар мен ғылыми журналдардың атауларында, сондай-ақ психология бойынша университет курстарында пайдалануда.

Институционалдық тексеру кеңесі (IRB)

1974 жылы Ұлттық зерттеулер заңы бірнеше даулы эксперименттерден кейін АҚШ-та институционалдық тексеру кеңесінің құрылғанын бекітті. Институционалдық тексеру кеңестері (IRB) психологиялық эксперименттердің жүргізілуін қадағалауда маңызды рөл атқарады. Психологиялық зерттеулер жүргізілетін университеттер сияқты мекемелерде олардың болуы заңмен міндетті. Олардың мақсаты – эксперименттер этикалық нормалар мен заң талаптарын бұзбайтынына көз жеткізу; осылайша адамдарға физикалық немесе психологиялық зиян келтірмейтінін қамтамасыз ету және жануарларға гуманды қарым-қатынас жасауды ұйымдастыру. IRB әрбір эксперименттің процедурасын эксперимент басталғанға дейін қарап шығуы керек. Сондай-ақ IRB адамдардың қатысушыларының алдын ала хабардар келісімін алуды қамтамасыз етеді; яғни қатысушыларға эксперименттің жалпы мазмұны мен олардан не күтілетіні туралы толық мәлімет беріледі. IRB үш түрлі тексеру жүргізе алады: босатылған, жеделдетілген және толық тексеру. Қосымша ақпаратты IRB-нің бас бетінен табуға болады.

Әдістеме

Дұрыс әдістеме күрделі мінез-құлық және психикалық процестерді зерттеу үшін өте маңызды, және бұл, әсіресе, тәжірибелік айнымалыларды мұқият анықтау және бақылауды қажет етеді. Эксперименталды психологияда қолданылатын зерттеу әдістемелері зерттеу техникаларын пайдаланып, жаңа білімді ашуға немесе қолданыстағы мәлімдемелерді тексеруге бағытталған. Әдетте, бұл үлгіні таңдау, осы үлгіден деректерді жинау және осы деректерді бағалау сияқты бірнеше кезеңді қамтиды. Зерттеушілер жобаны бастаған кездегі болжамдарынан бастап, қолданылатын өлшемдерге, зерттеу жоспарына және деректерді талдауға дейін, эксперименталды психологиядағы тиімді әдістеме бірнеше маңызды кезеңдерден тұрады.

Эмпиризм

Ғылымның ең негізгі қағидасы – әлем туралы фактілік мәлімдемелер ақырында әлемді бақылауға негізделуі керек. Эмпиризмнің осы ұғымы гипотезалар мен теорияларды алдын алағы ойларға, сезімге немесе уахиға емес, табиғи дүниенің бақылауларымен салыстырып тексеруді қажет етеді.

Сынауға қабілеттілік

Эмпиризммен тығыз байланысты идея – ғылыми заң немесе теория пайдалы болу үшін қолданыстағы зерттеу әдістерімен тексерілуі керек. Егер теорияны ешқандай мүмкін жолмен тексеруге болмаса, көптеген ғалымдар оны мағынасыз деп санайды. Тексерілуге болатындық қабілеттілік – теорияның бұрыс екенін дәлелдей алатын байқаулар жиынтығы бар екенін білдіреді. Психологияда тексерілуге болатындыққа баса назар аударылады, себебі Фрейдтің теориялары сияқты әсерлі немесе белгілі теорияларды тексеру қиын болды.

Детерминизм

Эксперименталды психологтар, көптеген ғалымдар сияқты, детерминизм ұғымын қабылдайды. Бұл – кез келген нысанның немесе оқиғаның күйі бұрынғы күйлермен анықталады деген болжам. Яғни, мінез-құлықтық немесе психикалық құбылыстар көбінесе себеп-салдар байланысы тұрғысынан түсіндіріледі. Егер бір құбылыс жеткілікті деңгейде жалпылама болса және жиі расталса, оны «заң» деп атауға болады; психологиялық теориялар осы заңдарды ұйымдастыруға және біріктіруге арналған.

Ақшаға арналмау

Ғылымның тағы бір басшылық идеясы – үнемділік, қарапайымдылықты іздеу. Мысалы, көптеген ғалымдар егер екі теория бір жиын эмпирикалық деректерді бірдей жақсы түсіндірсе, біз қарапайымдау немесе үнемдірек теорияны таңдауымыз керек деп келіседі. Үнемділік принципін алғаш қозғаған ортағасырлық ағылшын философы Уильям Оккам болған, сондықтан бұл принцип көбінесе Оккамның қырғышы деп аталады.

Операциялық анықтама

Эдвард С. Толман және Кларк Халл сияқты белгілі мінез-құлықтанушылар операционизм, немесе операциялық анықтама идеясын танымал етті. Операциялық анықтама – түсініктерді нақты, байқалатын процедуралар арқылы анықтауды білдіреді. Эксперименталды психологтар қазіргі уақытта байқауға болмайтын құбылыстарды, мысалы, психикалық процестерді, оларды байқаулармен логикалық байланыстар арқылы қосыстыра отырып анықтауға тырысады.

Сенімділік

Сенімділік – өлшеудің тұрақтылығын немесе қайталанатындығын көрсетеді. Мысалы, сенімділікті бағалаудың бір жолы – "тест-ретест" әдісі, яғни қатысушылардың бір тобын бір рет өлшеп, содан кейін оларды екінші рет тексеру арқылы нәтижелердің сәйкес келіп-келмейтінін анықтау. Бірінші тесттің өзі екінші тесттің нәтижелерін өзгерте алатындықтан, көбінесе басқа әдістер қолданылады. Мысалы, "жартылай бөлу" өлшемінде қатысушылар тобы екі салыстырмалы кіші топқа кездейсоқ бөлінеді және осы топтардың тест нәтижелерін салыстыру арқылы сенімділік өлшенеді. Сенімді өлшемнің міндетті түрде дұрыс қорытындыға әкелетінін ескеру қажет емес.

Қолданылу мерзімі

Дұрыстық – зерттеуден алынған қорытындылардың салыстырмалы дәлдігін немесе дұрыстығын бағалау шарасы. Өлшемнің дұрыстығын сандық тұрғыдан анықтау үшін оны белгілі бір критериймен салыстыру қажет. Жоғары ішкі дұрыстық зерттеудің эксперименталдық жоспары сыртқы факторлардың ықпалын жояды, соның салдарынан тәуелсіз айнымалының өзгеруі тәуелді айнымалыда байқалған өзгерістерге себеп болды деген сенімді қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

Құрастыру жарамдылығы

Құрылыс жарамдылығы – зерттеудегі тәуелсіз және тәуелді айнымалылардың қызығушылық тудыратын абстрактілі гипотетикалық айнымалыларды қаншалықты дәл бейнелейтінін көрсетеді. Яғни, зерттеуде манипуляцияланған және/немесе өлшенген айнымалылар зерттеушінің манипуляциялауды жоспарлаған айнымалыларды қаншалықты нақты көрсетеді деген сөз. Құрылыс жарамдылығы сонымен қатар операциялық анықтамалардың сапасын да көрсетеді. Егер зерттеуші абстрактілі ұғымды байқалатын нәрсеге айналдыру жұмысын жақсы атқарса, құрылыс жарамдылығы жоғары болады. Психологиялық эксперименттердің көбісі нәтижелердің сенімділігі мен жарамдылығын анықтау үшін қандай да бір өлшеуді қамтиды, ал нәтижелер сандық теориялармен байланысты болса, өлшеу аса маңызды. Объектінің немесе құбылыстың қасиеттеріне сандарды тағайындау ережесі "шкала" деп аталады. Психологиялық өлшеуде қолданылатын негізгі шкалалар төменде келтірілген. Бір жолды дизайн бір жолды, көп топты дизайнға ұзартылуы мүмкін. Мұнда бір тәуелсіз айнымалы үш немесе одан көп деңгейге ие болады. Бұл типтегі дизайн өте пайдалы, себебі ол тәуелсіз және тәуелді айнымалылар арасындағы функционалдық қатынасты анықтауға көмектеседі.

Факториалды үлгілер

Бір жолды жобалаудың шектеуі – зерттеушілерге бір уақытта тек бір тәуелсіз айнымалыны зерттеуге мүмкіндік беруі, ал көптеген қызығушылық тудыратын құбылыстар бірнеше айнымалыға байланысты болады. Осы себепті Р. А. Фишер факторлық жобалауды танымал етті. Факторлық жобалауда екі немесе одан көп тәуелсіз айнымалы толыққанды "қиылысады", яғни әрбір тәуелсіз айнымалының әр деңгейі басқа барлық тәуелсіз айнымалылардың барлық деңгейлерімен бірге келеді. Факторлық жобалауда тәуелсіз айнымалылардың саны мен жобадағы әрбір тәуелсіз айнымалының деңгейлерінің саны көрсетілген таңбалар болады. Мысалы, 2x3 факторлық жобада екі тәуелсіз айнымалы бар (өйткені сипаттамада екі сан бар), бірінші айнымалының екі деңгейі, ал екіншісінің үш деңгейі бар.

Негізгі әсерлері мен өзара әсерлері

Факторлық зерттеулердегі тәуелсіз айнымалылардың әсерлері, жеке-жеке қарастырылғанда, негізгі әсерлер деп аталады. Бұл басқа тәуелсіз айнымалылардың барлық деңгейлері бойынша орташа есептелген тәуелсіз айнымалының жалпы әсерін көрсетеді. Бір жолды зерттеуде анықталатын жалғыз әсер – негізгі әсер. Көбінесе негізгі әсерлерден маңыздырақ "өзара әсерлер" болып табылады, олар бір тәуелсіз айнымалының тәуелді айнымалыға әсері екінші тәуелсіз айнымалының деңгейіне байланысты болатын кезде пайда болады. Мысалы, допты ұстау қабілеті (тәуелді айнымалы) көру қабілетінің (тәуелсіз айнымалы #1) және ұсталатын доптың мөлшерінің (тәуелсіз айнымалы #2) өзара әрекеттесуіне байланысты болуы мүмкін. Жақсы көру қабілетіне ие адам кішкентай допты оңай ұстаса, нашар көру қабілетіне ие адам үлкен допты жақсы ұстауы мүмкін, сондықтан осы екі айнымалы өзара әрекеттеседі деуге болады.

Субъекттер ішіндегі және аралық дизайн

Зерттеу жобалаудың екі негізгі тәсілі – бір қатысушы дизайны және әртүрлі қатысушы дизайны. Бір қатысушы немесе қайталама өлшемдер дизайнында әрбір қатысушы зерттеудің бірнеше немесе барлық жағдайларында қатысады. Әртүрлі қатысушы дизайнында әрбір қатысушы эксперименттің тек бір жағдайында ғана қатысады. Бір қатысушы дизайнының, әсіресе көптеген жағдайлары бар күрделі факторлық дизайнға келгенде, әртүрлі қатысушы дизайнынан айқын артықшылықтары бар. Атап айтқанда, бір қатысушы дизайны жеке тұлғаға байланысты қиындықтарды жояды, яғни зерттеліп отырған құбылысқа қатысы жоқ қатысушылар арасындағы айырмашылықтардан туындаған әсерлерден құтылады. Дегенмен, бір қатысушы дизайнының ықтимал тізбектелген әсерлердің қаупі бар. Себебі әрбір қатысушы бірнеше жағдайда қатысқандықтан, уақыт өтуі немесе бұрынғы тапсырманың орындалуы келесі тапсырманың орындалуына әсер етуі мүмкін. Мысалы, қатысушы бірінші тапсырмадан екіншісіне әсер ететін бір нәрсе білуі мүмкін.

Эксперименттік құралдар

Эксперименталды психологияда қолданылатын құралдар техникалық прогресс пен эксперименттердің өзгеретін талаптарымен бірге дамыды. Ең алғашқы құралдар, мысалы, Хіпп хроноскопы мен кимограф, бастапқыда басқа мақсаттарда қолданылған. Төмендегі тізім жылдар бойы қолданылған әртүрлі құралдардың мысалдары келтіреді. Бұл – қазіргі зерттеулерде қолданылатын негізгі құралдардың бір бөлігі ғана.

Хипп хроноскопы / хронографы

Бұл аспапты 1850 жылы Маттеус Хипп ойлап тапқан. Ол тербелісті қамыс арқылы секундтың мыңнан бір бөлігін өлшейді. Бастапқыда физикалық тәжірибелер үшін жасалған, кейіннен оқтардың жылдамдығын зерттеуге бейімделген. Содан кейін физиология ғылымына енгізіліп, ақырында психологияда реакция уақытын және ой процестерінің ұзақтығын өлшеу үшін пайдаланылды.

Стереоскоп

Алғашқы стереоскопты 1838 жылы Уитстоун ойлап тапты. Ол бір мезгілде әр көзге екі түрлі, сәл өзгеше сурет көрсетеді. Әдетте, бұл суреттер – бір нысанның камерадан, көздердің басындағы орналасуын және арақашықтығын еліктейтін позициялардан түсірілген фотосуреттері болады. Стереоскоп арқылы қарағанда, фотосуреттер бірігіп, тереңдік және нақтылық сезімін беретін бір суретті құрайды.

Кимограф

Карл Людвиг 19 ғасырда жасаған кимограф – уақытқа қарай өлшемнің өзгеруін тіркеу үшін қозғалмалы жазу қаламы бар айналмалы барабан. Кимограф полиграфқа ұқсас, ол бір немесе бірнеше қалам астынан қағаз жолағын өткізеді. Кимограф алғашқыда қан қысымын өлшеу үшін қолданылса, кейін бұлшықеттердің қысқаруын және сөйлеу дыбыстарын өлшеуге пайдаланылды. Психологияда жауап беру уақытын тіркеу үшін жиі қолданылды.

Фотокимографтар

Бұл құрылғы фотосуреттерді жазатын құрал. Ол суреттерді жазу үшін айналар мен жарықтан пайдаланды. Кішкентай ойығы бар қораптың ішінде екі жетекші ролик және оларды қосатын пленка орналасқан. Жарық пленкаға жазу үшін ойық арқылы өтеді. Кейбір фотокимографтарда линза болады, осылайша пленка үшін қажетті жылдамдыққа қол жеткізуге болады.

Гальванометр

Гальванометр – электр тогының күшін өлшеуге қолданылған алғашқы құрал. Герман фон Гельмгольц оны нерв импульстарының тудыратын электр сигналдарын анықтау үшін, сондай-ақ импульстардың нервтің екі нүктесі арасындағы қозғалу уақытын өлшеу үшін пайдаланды.

Аудиометр

Бұл аппарат әр түрлі интенсивтілік деңгейінде бірнеше белгілі жиіліктерді жасау үшін жобаланған. Ол дыбысты тыңдаушының құлағына жіберуге немесе дыбыс толқындарын тікелей бас сүйегіне таратуға мүмкіндік береді. Зерттеуші әдетте тыңдаушының есту шегін анықтау үшін аудиометрді пайдаланады. Аудиометрден алынған мәліметтер аудиограмма деп аталады.

Түс өлшегіштер

Олар түстің құрамын үш түстің қасиеттерін өлшеу арқылы немесе түстің үлгісімен салыстыру арқылы анықтайды. Мұндай құрылғылар көру эксперименттерінде қолданылады. Радиалды қол лабиринті орталық нүктеден шағылысатын көптеген қолдардан тұрады. Әр қолдың соңында шағын дәмдік сыйлық орналасқан. Моррис су лабиринті кеңістіктік жаттауды тексеруге арналған. Ол көзбен көрінуі қиын, үлкен дөңгелек су бассейнан пайдаланады. Егеуқұйрық судың бетінен жасырылған қашқыш платформаны тапқанша, айналып жүзуі керек.

Электроэнцефалограф (ЭЭГ)

ЭЭГ – мидағы нейрондық жасушалар тобының жиынтық электрлік белсенділігін көрсете алатын құрал. Ол бастапқыда медициналық диагнозды жақсарту мақсатымен қолданылды. Кейін психологтарға мидың қызметін зерттеуде маңызды құралға айналды және бүгінгі күнге дейін осы саладағы негізгі құрал болып табылады.

Функционалдық магниттік резонанс бейнелеу (fMRI)

ФМРИ – уақыт өте қандағы оттегі деңгейінің өзгеруін анықтайтын құрал. Қандағы оттегі деңгейінің артуы мида қандай белсенділік жүріп жатқанын көрсетеді. Бұл көлемді әрі қымбат құралдар, көбінесе ауруханаларда кездеседі. Олар ең көп танымдық зерттеулерде қолданылады.

Позитрондармен эмиссиялық томография (ПЭТ)

ПЭТ мидың қызметін зерттеу үшін де қолданылады. Ол мидағы нейротрансмиттерлердің рецепторларына дәрілердің байланысуын анықтай алады. ПЭТ-тің кемшілігі – мидың қызметін картаға түсіру үшін радиоизотоптарды денеге енгізу қажеттігі. Радиоизотоптар жылдам ыдырайды, сондықтан денеде жиналмайды.

Көзді бақылау

Көзді қадағалау құрылғылары адамның қайда қарап тұрғанын немесе көзінің басқа қатысты қозғалысын өлшеу үшін қолданылады. Көзді қадағалау құрылғылары көру қабылдауын зерттеуде және – адамдар көздерімен қараған жерге әдетте назарын аударатындықтан – назарды тікелей байқауға мүмкіндік береді.

Франкфурт мектебі

Эксперименталды психологияға қарсы тұрған бір мектеп Франкфурт мектебімен байланысты, олар өз идеяларын "Сыни теория" деп атайды. Сыни психологтар эксперименталды психологияның адамдарды олар өмір сүретін мәдени, экономикалық және тарихи контекстен тыс, тәуелсіз бірліктер ретінде қарастыратынын мәлімдейді. Сыни психологтар, мысалы Герберт Маркузе, адамның психикалық процестері мен мінез-құлқының осы контекстеріне назар берілмейтінін айтады. Осылайша, эксперименталды психологтар адам табиғатының бұрмаланған бейнесін жасайды және Теодор Адорно және Юрген Хабермас сияқты сыни теоретиктердің (неміс социологиясындағы позитивизм туралы пікірсайыстардағы мақалаларында) пікірінше, басым әлеуметтік тәртіпке жасырын қолдау көрсетеді.