Кіріспе

Неміс анатомы Франц Йозеф Галл (; 9 наурыз 1758 – 22 тамыз 1828) – невранатомист, физиолог және мидағы психикалық функциялардың локализациясын зерттеудегі пионер. Френология псевдонауқысының негізін қалаушы деп есептелетін Галл өз саласындағы ерте және маңызды зерттеуші болды. Оның нейропсихология саласына қосқан үлесі сол кезде әлеуметтік дау тудырды, ал қазір псевдонаука ретінде қарастырылады. Дегенмен, Галлдың френологияны зерттеуі психологияның қалыптасуына көмектесті, адамды зерттеуге натуралистік тәсілдің пайда болуына үлес қосты және эволюциялық теориялар, антропология мен социологияның дамуында маңызды рөл атқарды.

Ерте өмір

Галл Тифенбронн ауылында бай католик жүн саудагерінің отбасында дүниеге келді. Галлдар, бастапқыда Ломбардиядан шыққан ақсүйек әулет, осы аймақта бір ғасырдан астам уақыт бойы жетекші отбасы болып келді. Оның әкесі Тифенброннның мэрі болған және ол 12 баланың бірі еді, олардың тек 7-сі ересек жасқа жетті. Галлдың ғылыми ізденістері жастық шағында басталды. Бала кезінде ол өзінің, туыстарының және сыныптастарының арасындағы айырмашылықтарға қызығушылық танытты. Ол бір сыныптасының ерекше пішіндес бас сүйегі мен дамыған тілдік қабілеттері арасындағы байланысты байқағаннан кейін миға қызығушылық артты. Оның функционалдық локализация туралы алғашқы ойлары, жақсы жадқа ие сыныптастарының бет-пішіндерінде айқын ерекшеліктер бар екенін сезгеннен кейін туды. Ол өсімдіктер мен жануарларды жинауға және жіктеуге құштар болды. Сондай-ақ, ол кішкентай кезінде бақылаудың ғылыми техника ретінде маңызды екенін түсінді.

Білім және ерте мансап

Екінші ұлы ретінде оны дін қызметкері болуға дайындаған, бірақ ол оның орнына Страсбург университетінде медицинаны оқыды. Оқуын жоғары деңгейде жалғастырғанда, ол тағы да сыныптастарына назар аударды. Ол өте дарынды студенттердің көпшілігінде көзге түсетін көздері болғанын байқап, мұның кездейсоқтық емес екенін түйіндеді. Кейін ол Австрияның Вена қаласында білімін аяқтады. Медициналық институтта оқығанда Иоганн Герман мен Максимилиан Столлтан тәлім алды, олар оған табиғатты бақылаудың маңыздылығын сіңірді. Ол жұмысын ақыл-есті жоғалғандардың ауруханасында бастады, онда олардың мінез-құлқына қатысты байқаулар жасады. Содан кейін ол сәтті жеке практикасын ашты және оның үлкен сұранысқа ие болуына байланысты, көпшілікке дәрістер оқыды. Оған Австрия сарайының бас дәрігері лауазымы ұсынылды, бірақ ол жеке практикада және ғылыми зерттеулермен айналысуды жөн көрді.

Френологияға қосқан үлесі

Галл сыныптастарының бас сүйегінің мөлшері мен бет-әлпеттеріне жасаған алғашқы бақылаулары негізінде органология теориясын және кейіннен френология деп аталған краниоскопия әдісін жасады. Галлдың органология нұсқасында, сана – мидың ішінде орналасқан тәуелсіз ұғымдардың жиынтығы делінген. Краниоскопия – бас сүйегінің сыртқы пішініне сүйене отырып, жеке тұлғаның және ақыл-ой, моральдық қасиеттерінің деңгейін анықтау әдісі. Галл өмірі бойы өз гипотезаларын тексеру үшін 120-дан астам бас сүйекті жинап, зерттеді. Галл адамның бас сүйегіндегі дөңестер мен тегіс емес пішіндердің, мидың төменнен көрсететін қысымынан пайда болатынына сенді. Ол миды белгілі бір мінез-құлықтар мен қасиеттерге сәйкес келетін бөліктерге бөлді, оларды негізгі қабілеттер деп атады. Бұл функцияның локализациялануы деп аталады. Галл 27 негізгі қабілет бар деп санды, олардың ішінде: адамдарды есінде сақтау, механикалық дағды, поэзияға бейімділік, мүлікке құштарлық және тіпті кісі өлтіру инстинктісі болды. Галл адамның бас сүйегінің бетіне қарап, оның негізгі қабілеттері мен мінез-құлқы туралы болжамдар жасауға болатынына сенді. Галл Филипп Пинел мен Питер Кампердің «мидің үлкені – адамның интеллектуалдық күшінің артуын көрсетеді» деген пікірімен келіспеді. Алайда, көптеген анатомиялық зерттеулер мен бақылаулардан кейін, 14 дюймнан кем көлемдегі бас сүйегінің қалыпты жұмыс істей алмайтынын дәлелдеді.

Иоганн Сперцхайммен қарым-қатынасы

1800 жылы Иоганн Сперцхайм Галлдың қоғамдық дәрістерінің біріне қатысып, медициналық демонстрацияларға көмектесу үшін көмекші болып жұмысқа орналасты. 1804 жылы ол Галлдың толық уақытты ғылыми серігіне айналды. Олар бірнеше жыл бойы мидың локализациясы және функциясы туралы теорияларды дамыту үшін бірлесіп жұмыс істеді. 1813 жылы Сперцхайм Ұлыбританияда өзін таныстыру мақсатымен Галлдан бөлініп кетті. Кейін Галл Сперцхаймды плагиат жасауда және өз жұмысын бұрмалауда айыптады. Галлдың теорияларына «френология» деген атты Сперцхайм берді.

Басқа жетістіктер

Френологияға қосқан үлесінен басқа, Галл өзге де жетістіктерімен онша танымал емес. Функцияның локализациясы туралы теорияларын дамыта отырып, Галл диссекция ғылымын едәуір жетілдірді. Бұрынғы жылдардағыдай кездейсоқ кесудің орнына, Галлдың әдісі мидың құрылымын толыққанды, баяу зерттеуді және жеке талшықтарды бөліп қарастыруды қамтиды. Бұл әдістемелік өзгеріс ми туралы болашақ жаңалықтарға зор ықпал етті. Галл сондай-ақ тіл, коммуникация және ми салаларын зерттеп, теориялар жасаған. Ол пантомима, яғни ым-ишара туралы ғылымның барлық жануарлар мен адамдар үшін әмбебап тіл екенін айтты. Оның пікірінше, әр тірі жанда ым-ишараларды белгілі бір деңгейде түсіну қабілетімен туылады. 1823 жылы ол Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Ол "Мидың және оның әр бөлігінің функциялары туралы: инстинкттерді, бейімділіктерді және таланттарды анықтау мүмкіндігі туралы, сондай-ақ адамдар мен жануарлардың мінез-құлқы мен зиялық қабілеттерін анықтау туралы" атты кітап жариялады, онда мидың функциясы және локализациясы туралы жасаған ауқымды зерттеулерін баяндады. Бұл кітап 1835 жылы Льюис Уинслоу тарапынан ағылшын тіліне аударылды.

Қабылдау және дау-дамай

Галлдың мидың локализациясы туралы ұғымдары революциялық болды және көптеген діни көшбасшылар мен ғалымдарды оның теорияларына наразылық білдіруге мәжбүр етті. Католик шіркеуі оның теориясын католик доктринасының орнықты қағидаларына қайшы деп санады. Орнықты ғылым да оның теориясының ғылыми дәлелдемесінің болмауы үшін осы идеяларды айыптады. Тағы басқалары Галлдың беделін түсіруге тырысты, себебі олар оның оған ықпал еткен теориялар мен ғалымдарға тиісті құрмет көрсетпегеніне сенді. Француз ғалымы Этьен Жан Жорже Галлді 60 жыл бұрын Чарльз Бонне жазған мидың локализациясы туралы негізгі идеяны ұрлады деп айыптады. Оның идеялары император Иосиф II (Мария Антуанеттаның інісі) сарайында да қабылданбады. Австрия үкіметі Галлді материалист деп айыптады және оның идеяларын қоғамдық моральға төндіретін қауіптің болуына байланысты тыйым салды. Осы қарсылықтарға байланысты Галл Австриядағы лекциялық қызметін тастады. Ол Германияда оқытушылық лауазым іздеді және ақырында Парижге қоныс аударды. Революциялық Франция Галлдың теориялары үшін ең қолайлы орын болды. Дегенмен, биліктегі император Наполеон Бонапарт және Франция институты басшылығымен ғылыми қауым оның ғылымын жарамсыз деп жариялады. Осының бәріне қарамастан, Галл өзінің мамандығының арқасында жайлы өмір сүре алды. Ол париждік зиялылық салондарына қабылданғаннан кейін белгілі бір деңгейде танымал болды. Физиолог Жан-Пьер Флуренс Галлдың теориясын қатаң сынағандардың бірі болды, ол иттердің, қояндардың және құстардың миының бөліктерін алып тастау арқылы, қалған бөліктердің қалай жұмыс істейтінін зерттеді. Флуренс өзінің зерттеулерін екі жеке мақалада жариялады, мидың бөлек бөліктер ретінде емес, тұтас бірлік ретінде әрекет ететіні туралы Галлдың теориясын сынады. Қызықты әсер психиатрияға тиді, онда оңтүстік итальяндық психиатр Биажио Джоакино Миралья Галлдың френологиясында қалыптасқан ми функцияларына негізделген психикалық аурулардың жаңа жіктемесін ұсынды.

Мұра

Галл өз жұмысына байланысты көптеген проблемаларға қарамастан, нейрологиялық ғылым саласына маңызды үлес қосты. Ол 1828 жылғы 22 тамызда Парижде қайтыс болды. Үйленгенімен, баласы болмады. Оның бауырларының тікелей ұрпақтарының кейбіреуі 1949 жылға дейін Германияда өмір сүрді. Оның бас сүйектерінің жинағын Австрияның Баден-бей-Вена қаласындағы Ролетт мұражайында көруге болады, онда оның бірнеше туыстары қазір де тұрады. Бүгінде ғылыми қауым френологиятапсырмалық қателік деп санайды. Адамның мінезі бас сүйегінің пішінімен анықталады деген идея көп рет жалған екені дәлелденді. Бірақ сол кезде Галлдың аргументтері көндіретін және қызықты болды. Френология қазір дұрыс емес екені белгілі болғанымен, Галл мидың функционалдық локализациясы туралы идеяны тарату арқылы қазіргі заманғы нейроғылымның негізін қалады. Оның идеялары мен жұмысын кемсітушілікті ақтау үшін пайдалануды оның серіктестері, оның ішінде Иоганн Сперцхайм әдейі күшейтті. Кейіннен басқалар оның теориясын карактерология сияқты жүйелермен жетілдіруге тырысты. Галлдың теориялары итальян криминологы Чезаре Ломброзоға да, оның француздық қарсыласы Александр Лакассаньеге де әсер етті. Ол француз анатомы Пол Брокаға да ықпал етті.