Кіріспе

Неміс психиатры (1856–1926)

Отбасы және ерте өмірі

Крейпелин 1856 жылы Германияның Мекленбург-Штрелиц Герцогтігіндегі Neustrelitz қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Карл Вильгельм бұрынғы опера әншісі, музыка мұғалімі және кейіннен танымал әңгімеші болған. Биология ғылымымен оны 10 жасқа үлкен ағасы Карл таныстырды, ол кейін Гамбург зоологиялық мұражайының директоры болды.

Білім және мансап

Крейпелин 1874 жылы Лейпциг университетінде медициналық білімін бастап, 1877-1878 жылдары Вюрцбург университетінде аяқтады. Лейпцигте ол Пауль Флехсигтің басшылығымен нейропатологияны және Вильгельм Вундтпен бірге эксперименталды психологияны оқыды. Крейпелин Вундттың шәкірті болды және оның теорияларына негізделген эксперименталды психологияға өмір бойы қызығушылық танытты. Ол онда «Ауыр сырқаттың психикалық аурулардың себебіне әсері» атты сыйлыққа ие болған эссе жазды. Лейпцигте ол абилитациялық диссертациясын қорғады; 1908 жылы ол Швеция Корольдік Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1912 жылы DVP (Deutscher Verein für Psychiatrie; Немец психиатриялық қауымдастығы) өтініші бойынша, ол 1906 жылдан 1920 жылға дейін басқарған, зерттеу орталығын құру жоспарларын бастады. Бұрын пациент болған еврей-неміс-американ банкирі Джеймс Лоебтен алған үлкен қаржылық көмек және «ғылымның қолдаушыларынан» күтілген қолдау арқасында 1917 жылы Мюнхенде Немец психиатриялық зерттеу институты құрылды. Бастапқыда аурухана ғимаратында орналасқан институт, Лоеб пен оның туыстарының қосымша қаржысымен ұсталып тұрды. 1924 жылы ол Кайзер Вильгельм ғылымын дамыту қоғамының басқаруына өтті. Немец-американдық Рокфеллер отбасының Рокфеллер қоры институт үшін Крейпелиннің нұсқауларымен жаңа ғимарат салуға мүмкіндік берген үлкен қаржылық көмек көрсетті, ол 1928 жылы ресми түрде ашылды. Ол психикалық аурудың себебі ретінде туа біткен немесе ерте жастағы сексуалдық қатынастарды қарастырған психоаналитикалық теорияларды және ғылыми емес философиялық болжамдарды қабылдамады. Ол клиникалық деректерді жинауға басымдық берді және әсіресе нейропатологияға (мысалы, зақымдалған тіндер) қызығушылық танытты. Карьерасының соңғы кезеңінде, әлеуметтік дарвинизмнің белсенді жақтаушысы ретінде, ол нәсілдік гигиена және евгеника саласындағы саясатты және зерттеулерді қолдады. Крейпелин 66 жасқа толғанда оқыту қызметінен зейнеткерлікке шықты және қалған өмірін институтты дамытуға арнады. Оның «Оқулық» кітабының тоғызыншы және соңғы басылымы 1927 жылы, оның қайтыс болуынан кейін жарық көрді. Ол төрт томдық болып, 1883 жылғы алғашқы басылымнан он есе үлкен болды.

Теориялар мен сыныптау жүйелері

Крейпелин психикалық ауруларға қарауда жаңа тәсіл тапқанын жариялады, дәстүрлі көзқарасқа "симптомдық", ал өзінің көзқарасына "клиникалық" деп атады. Бұл 19 ғасырда жіктелінген жүздеген психикалық бұзылулардың оның тұжырымдамасын құруы болды, мұнда аурулар алдыңғыларындай негізгі симптомдардың қарапайым ұқсастығы емес, уақыт өте симптомдардың ортақ үлгілері бойынша жіктеліп топтастырылды. Крейпелин өзінің еңбегін оқулығының 5-ші басылымында "аңқаулыққа қатысты симптоматикалықтан клиникалық көзқарасқа жасалған шешуші қадам" деп сипаттады. Сыртқы клиникалық белгілердің маңызы жеке бұзылулардың пайда болуы, даму бағыты және нәтижесін қарастыруға бағындырылды. Осылайша, нозологиядан барлық таза симптоматикалық категориялар жоғалып кетті және деменция прекокс пайда болды. Ол ұзақ мерзімді зерттеулеріне сүйене отырып, және даму бағыты, нәтижесі және болжамының критерийлерін қолдана отырып, "жас кезінде пайда болатын ерекше қарапайым психикалық әлсіздік жағдайы" деп анықтаған деменция прекокс тұжырымдамасын жасады. Ол бұл тұжырымды алғаш рет 1893 жылы "Lehrbuch der Psychiatrie" еңбегінің төртінші неміс басылымында диагностикалық бірлік ретінде енгізгенде, оны дегенеративтік бұзылулардың қатарына қосты, бірақ кататония мен деменция параноидасынан бөлек. Ол кезде бұл тұжырым Эвальд Геккердің гебефрениясымен үлкен дәрежеде сәйкес келді. 1899 жылы "Lehrbuch" еңбегінің алтыншы басылымында осы үш клиникалық тип те деменция прекокс деген бір аурудың әртүрлі көрінісі ретінде қарастырылады. Оның әдісінің негізгі қағидаларының бірі – кез келген симптом осы бұзылыстардың кез келгенінде пайда болуы мүмкін екендігін мойындау болды; мысалы, деменция прекокс кезінде кездесетін дерлік ешбір симптом маниакалды депрессияда кездеспейді. Әрбір ауруды симптомдық тұрғыдан (оның негізінде жатқан патологиядан айырмашылығы) ерекшелейтін нәрсе – қандай да бір (патогномоникалық) симптом немесе симптомдар емес, симптомдардың нақты үлгісі. Әрбір ауру үшін тікелей физиологиялық немесе генетикалық тест немесе маркер болмағандықтан, оларды тек олардың ерекше симптомдары бойынша ғана ажыратуға болады. Осылайша, Крейпелин жүйесі – бұл жалпы симптомдар бойынша топтастыру емес, үлгілерді тану әдісі. Сондай-ақ, Крейпелин бұл аурулардың генетикасында және олардың даму бағыты мен нәтижесінде нақты үлгілерді көрсеткені де айтылды, бірақ нақты биомаркерлер әлі анықталған жоқ. Жалпы алғанда, шизофрениямен ауыратын науқастардың туыстары арасында шизофрениямен ауыратын адамдардың саны жалпы халыққа қарағанда көп, ал маниакалды депрессия маниакалды депрессиямен ауыратын адамдардың туыстарында жиі кездеседі. Әрине, бұл генетикалық байланысты көрсетпейді, себебі бұл әлеуметтік-орталық фактор болуы мүмкін. Ол сондай-ақ осы жағдайлардың даму бағыты мен нәтижесі туралы үлгі туралы хабарлады. Крейпелин шизофренияның нашарлап бара жатқанына сенді, онда ақыл-ой функциясы үнемі (бірақ бәлкім, кездейсоқ) төмендейді, ал маниакалды-депрессивті науқастар аурудың аралықпен қайталануын бастан кешірді, мұнда науқастар жіті эпизодтарды бөліп тұратын аралықтарда симптомсыз болады. Бұл Крейпелинге қазіргі шизофрения деп білетін деменция прекокс (деменция бөлігі қайтымсыз ақыл-ойдың төмендеуін білдіреді) деп атауға мүмкіндік берді. Кейіннен деменция прекокс міндетті түрде ақыл-ойдың төмендеуіне әкелмейтіні белгілі болды, сондықтан Евгений Блюлер Крейпелиннің қате атауын түзету үшін шизофрения деп атады. Сонымен қатар, 1920 жылы Крейпелин: "Біз бұл екі ауруды қанағаттанарлықтай ажырата алмайтынымыз айқын болып келеді", - деп мойындады; алайда ол: "Бір жағынан біз кері қайтарылмайтын деменция мен ауыр қабықшалық зақымданулар бар науқастарды табамыз. Екінші жағынан, мінез-құлқы әлі де сақталған науқастар" деді. Дегенмен, диагноздар мен неврологиялық аномалиялар (егер табылса) арасындағы қайталану жалғасып келеді, және іс жүзінде шизоаффективті бұзылу диагностикалық категориясы аралық жағдайларды қамту үшін енгізілді. Крейпелин өзінің екі үлкен ақылсыздықтың этиологиясы туралы болжамдарына өте аз беттерді арнады, деменция прекокс және маниакалды-депрессивтік ақылсыздық. Алайда, 1896 жылдан бастап 1926 жылы қайтыс болғанға дейін ол бұл ақылсыздықтар (әсіресе деменция прекокс) бір күні жүйелі немесе "бүкіл организмнің" ауру процесінен туындаған болуы мүмкін деген болжамдарды ұстады, мүмкін метаболизм, бұл организмдегі көптеген мүшелер мен жүйкелерге әсер етті, бірақ соңғы, шешуші каскадта миға әсер етті.

Психопатиялық тұлғалар

Крейпелиннің психиатрия бойынша оқулықтарының біріншіден алтыншы басылымдарында моральдық ақылсыздық туралы бөлім болған. Бұл эмоциялардың немесе моральдық сезімнің түсініксіз бұзылысы, сонымен бірге ешқандай қате көрулер мен галлюцинацияларсыз, ал Крейпелин оны «эгоизмнің аяусыз қанағаттануына қарсы тұратын сезімдердің жетіспеушілігі немесе әлсіздігі» деп анықтаған. Ол мұны негізінен дегенерацияға байланысты деп есептеді. Бұл психиатриялық тұрғыдан Чезаре Ломброзоның «туған қылмыскер» теорияларының қайта қаралуы ретінде сипатталды, бұл «моральдық кемшілік» ретінде ұғымдалған, бірақ Крейпелин физикалық ерекшеліктері арқылы оларды анықтау мүмкін емес екенін атап өткен. Шындығында, 1904 жылдан бастап Крейпелин бөлімнің атауын «Туған қылмыскер» деп өзгертті, оны «Туа біткен әлсіз саналылықтан» жаңа «Психопатиялық тұлғалар» тарауына көшірді. Олар дегенерация теориясы бойынша емделді. Төрт түрге бөлінді: туған қылмыскерлер (туа біткен қылмыскерлер), патологиялық өтірікшілер, наразылық білдіретін адамдар және Трибменшендер (негізгі итергіш күшпен жетелемелі адамдар, оның ішінде саяқылар, ысырапшылар және дипсоманиямен ауыратындар). «Психопатиялық кемшіліктер» ұғымын Германияда Жюлиус Людвиг Август Кох танымал етті, ол туа біткен және жүре пайда болған типтерді ұсынды. Крейпелинде туа біткен себептерді көрсететін ешқандай дәлел немесе түсіндірме болған жоқ, сондықтан оның болжамы қарапайым «биологизм» болып көрінеді. Густав Ашафенбург сияқты басқалар себептердің әртүрлі комбинацияларын жақтады. Крейпелиннің моральдық ақаулыққа қатысты болжамы, қылмысқа итермелейтін оң күшке емес, сынға түсті, себебі ол моральдық сезімнің қандай да бір жолмен туа біткен және өзгермейтін екенін білдіреді, бірақ ол уақыт пен орынға байланысты өзгеретіні белгілі болды, ал Крейпелин моральдық сезімнің әртүрлі болуы мүмкін деген ойға келген жоқ. Курт Шнайдер Крейпелиннің нозологиясын, оның Haltlose сияқты тақырыптары, медициналық жағдайларға қарағанда, оның жағымсыз деп санайтын мінез-құлықтардың тізімі сияқты көрінетіні үшін сынады, бірақ Шнайдердің баламалы нұсқасы да осы негізде сынға ұшырады. Дегенмен, осы диагностикалық жүйелердің көптеген маңызды элементтері диагностикалық жүйелерге енгізілді және DSM 5 және ICD 10 арасында айтарлықтай ұқсастықтар сақталып қалды.

Альцгеймер ауруы

Крейпелин негізгі психикалық аурулардың әрқайсысының астында нақты ми немесе басқа биологиялық патология жатыр деп тұжырымдады. Алоис Альцгеймердің әріптесі болған ол Альцгеймер ауруын бірге ашты, ал оның зертханасы оның патологиялық негізін анықтады. Крейпелин болашақта негізгі психикалық аурулардың әрқайсысының патологиялық негізін анықтау мүмкін болатынына сенімді болды.

Эвгеника

1903 жылы Мюнхен университетінде клиникалық психиатрия профессоры болып тағайындалғаннан кейін, Крейпелин әлеуметтік саясат мәселелері туралы көбірек жазды. Ол евгеника мен нәсілдік гигиенаның белсенді және ықпалды жақтаушысы болды. Оның жарияланымдары алкоголизм, қылмыс, дегенерация және истерияға ерекше назар бөлді. Крейпелин білім беру жүйесі және әлеуметтік қамтамасыз ету сияқты институттар табиғи іріктеу процесін бұзуға ұмтылғандықтан, немістердің биологиялық "өмірге бейімделу күресіне" кедергі келтіреді деп сенді.

Ықпал

Крейпелиннің шизофрения мен маниакалды депрессияны жіктеудегі зор үлесі көбінесе халыққа белгісіз, ал оның шығармалары Фрейдтің туындыларындай әдеби сапасымен де, парадигмалық күшімен де көзге түспегендіктен ғылыми ортадан тыс жерде сирек оқылады. Крейпелиннің еңбегінің өзі Фрейдтің этиологиялық теорияларының сәттілігіне байланысты 20-ғасырдың көп бөлігінде көлемі шектелді. Дегенмен, қазіргі таңда оның көзқарастары психиатриялық зерттеулердің және академиялық психиатрияның көптеген салаларында басымдыққа ие. Оның психикалық ауруларды диагностикалау жөніндегі негізгі теориялары бүгінгі күні қолданылатын маңызды диагностикалық жүйелердің – әсіресе Америкалық Психиатриялық Қауымдастығының DSM IV және Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау Ұйымының ICD жүйелерінің – негізін құрайды. Бұл жүйелер зерттеулік диагностикалық критерийлерге және бұрынғы Фейннер критерийлеріне негізделген, оларды «нео-Крейпелиндер» қолдады. Алайда Роберт Шпиццер және DSM комитеттері Крейпелин сияқты себеп-салдарлық байланыстар туралы болжамдарды енгізуге құлшынбады. Крейпелин «ғылыми менеджер» және саяси шешен ретінде танылды, ол кең ауқымды, клиникалық бағытталған эпидемиологиялық зерттеу бағдарламасын жасады. Ол бұл қызметінде көптеген көздер мен желілерден клиникалық ақпарат жинады. Өзі «жеке жағдайларды сараптау арқылы» ақпарат жинау үшін жоғары клиникалық стандарттарды жарияласа да, психиатрияда тәжірибесі жоқ лауазымды тұлғалардың бақылауларына да сүйенді. Оның оқулықтарының әртүрлі басылымдарында жеке адамдардың толыққанды жазбалары кездеспейді, бірақ белгілі бір диагноз қойылған науқастардың әдеттегі мәлімдемелері мен мінез-құлқының мозаикалық жинағы берілген. Крейпелиннің «knapp und klar» (қысқа және анық) стилі оның кітаптарын дәрігерлер үшін пайдалы құралға айналдырды. 1902 және 1907 жылдары жарық көрген оқулықтарының алтыншы және жетінші басылымдарының (сәйкесінше) Аллан Росс Дифендорф (1871–1943) жасаған қысқартылған және салмақты емес ағылшын тіліне аудармасы, Миддлтаундағы Коннектикут психиатриялық ауруханасының көмекші дәрігері, оның жазбаларының әдеби сапасын толыққанды жеткізе алмады, осы сапаның арқасында олар тәжірибелі мамандар үшін құнды болды. ХХ ғасырдың басында Алоис Альцгеймер мен Эмиль Крейпелиннің Мюнхенде оқытқан дәрігерлерінің арасында испан невропатологтары және нейропсихиатрлары Николас Ачукарро мен Гонсало Родригес Лафора болды, олар Сантьяго Рамон и Кахальдың екі көрнекті шәкірттері және испан неврологиялық мектебінің мүшелері еді.

Психиатрия үшін арман

Гейдельберг және Мюнхеннің алғашқы жылдарында ол "Psychologische Arbeiten" журналын, эксперименталды психологияға арналған журналды редакциялады. Оның осы журналға енгізген белгілі еңбектерінің бірі монография түрінде (105 бет) "Түстегі тіл бұзылулары туралы" (Über Sprachstörungen im Traume) деген атпен жарық көрді. Крейпелин, арман психозының аналогиясы негізінде, 20 жылдан астам бойы түстегі тіл бұзылуын зерттеу арқылы шизофазияны жанама түрде зерттеді. Крейпелин жинаған түстер көбінесе оның өзіне тиесілі. Оларда түс көрушінің кеңінен түсіндірмелері жоқ. Оларды зерттеу үшін қазіргі күні Крейпелин туралы барлық қолжетімді биографиялық мәліметтер қажет (мысалы, Burgmair және басқалар, I IX).

Жинақталған шығармалары

Burgmair, Wolfgang & Eric J. Engstrom & Matthias Weber және басқалар, ред. Эмиль Крейпелин. 9 томдық. Мюнхен: belleville, 2000–2019. I том: Жеке өмір, өзі туралы жазбалар (2000),
II том: Криминологиялық және сот жазбалары: Werke und Briefe (2001),
III том: Хаттар I, 1868–1886 (2002),
IV том: Крейпелин Дорпатта, 1886–1891 (2003),
V том: Крейпелин Гейдельбергте, 1891–1903 (2005),
VI том: Крейпелин Мюнхенде I: 1903–1914 (2006),
VII том: Крейпелин Мюнхенде II: 1914–1920 (2009),
VIII том: Крейпелин Мюнхенде III: 1921–1926 (2013),
IX том: Хаттар мен құжаттар II: 1876–1926 (2019).