Кіріспе

Салиш теңізіндегі архипелаг, Вашингтон, АҚШ. Алясканың оңтүстік-шығысындағы кішігірім архипелаг.

Сан-Хуан аралдары – АҚШ-тың Тынық мұхитының солтүстік-батысында, Вашингтон штаты мен Канаданың Британдық Колумбиясы провинциясындағы Ванкувер аралы арасында орналасқан архипелаг. Сан-Хуан аралдары Вашингтон штатының құрамына кіреді және Сан-Хуан округінің орталық бөлігін құрайды. Архипелагтағы төрт аралға Вашингтон штатының паромдық жүйесі арқылы көлік және жаяу жолмен баруға болады. Сан-Хуан аралдары 1859 жылғы Шошқа соғысымен әйгілі.

Тарих

Георгия шығанағының мәдениет аймағы Сан-Хуан және шығанақ аралдарын қамтиды, олардың көптеген археологиялық ұқсастықтары бар. Бұл аралдарда әртүрлі жағалаулық Салиш халықтары мекендеген, оның ішінде Нуксак және Солтүстік жолдар тобы (Лумми, Клалам, Саанич, Самиш және Сонги диалектілерінен тұрады). Еуропалық зерттеулер 1770 жылдары аймаққа шешек ауруын әкелді. Испан саяхатшысы Франсиско де Элиза 1791 жылы, Мексиканың вице-королі Хуан Висенте де Гуэмес Падилла Хоркаситас и Агуайоның басшылығымен жүзіп келе жатқанда Сан-Хуан аралдарын Исла и Архипелаг де Сан-Хуан деп атады. Элиза вице-король құрметіне бірнеше жерге ат қойды, соның ішінде Оркас аралы ("Хоркаситас" сөзінің қысқартылған түрі) және Гумес аралы. Сан-Хуан аралын алғаш рет еуропалық Гонсало Лопес де Харо, Элизаның офицерінің бірі ашты, және осы офицердің құрметіне Харо бұғазы аталды. Испандықтар бұрын 1790 жылы Мануэль Квинпердің "Принцесса Реал" кемесімен жасаған саяхаты кезінде аралдарға тап болған, бірақ Элиза экспедициясына дейін олар аралдар ретінде танылмаған. Элизаның навигаторы Хосе Мария Нарваес 1791 жылы Сан-Хуан аралдарын зерттеуге көмектесті және Грузия бұғазын алғаш зерттеген еуропалық болды. Джордж Ванкувер басқарған Ванкувер экспедициясы 1792 жылы аймақты зерттеді, сонымен қатар Дионисио Алкала Галиано мен Каетано Вальдес и Флорес басқарған испан экспедициясы да зерттеу жүргізді. Британдық және испандық кемелер солтүстікке қарай саяхаттап, бірлесіп зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ванкувер басқа испандық кемелермен кездесіп, ақпарат алмасты, сондықтан ол испандық экспедиция берген аттарды білді және оларды сақтап қалды, бірақ кейбір географиялық нысандардың аттарын өзгертті, мысалы, Грузия бұғазының атын. Чарльз Уилкс басқарған АҚШ зерттеу экспедициясы 1841 жылы аймақты зерттеді. Уилкс көптеген жағалаулық нысандарға 1812 жылғы соғыстағы американдық батырлардың немесе оның экипажының мүшелерінің есімдерін берді, ол испандық аттар мен карталардың бар екенін білмеген болуы мүмкін. Генри Келлетт 1847 жылы британдық Әскери-теңіз министрлігі үшін аймақтың ресми карталарын қайта ұйымдастыру жобасын басқарды. Жоба тек британдық аумаққа қатысты, ол кезде Сан-Хуан аралдары кірген, бірақ Пьюджет Саунд кірмеді. Келлетт Уилкс берген көптеген аттарды алып тастап, британдық және испандық аттарды сақтап қалды, кейде испандық аттарды Уилкс берген аттардың орнына қойды. Нәтижесінде, Уилкстің аттары Пьюджет Саундта жиі кездеседі, ал испандық аттар сирек, ал Сан-Хуан және шығанақ аралдарында керісінше. Уилкс Сан-Хуан аралдарын Әскери-теңіз архипелагы деп атады және жеке аралдарға АҚШ Әскери-теңіз офицерлерінің есімдерін берді, мысалы, Сан-Хуан аралы үшін Роджерс аралы, Лопес аралы үшін "Чонси", ал Оркас аралы үшін Хулл аралы. Уилкстің кейбір аттары, мысалы, Шоу, Декатур, Джонс, Блейкли және Синклер, американдық Әскери-теңіз офицерлерінің есімдері Келлетт редакциялауынан аман қалды.

Шекаралық дау

1843 жылы Гудзон шығанағы компаниясы Ванкувер аралында Форт-Викторияны құрды. 1846 жылғы Орегон келісімі Канада мен АҚШ арасындағы шекара ретінде 49-паралельді бекітті, Ванкувер аралы британдық болып қалды. Келісімде Грузия боғазы мен Хуан-де-Фука боғазы арасындағы шекара қай арнадан өтуі тиіс екені нақты көрсетілмегендіктен, шекаралық дау туды. 1852 жылы Орегон территориясы Сан-Хуан аралдарын қоса алғанда, Арал округін құрды. 1853 жылы Арал округі Вашингтон территориясының бір бөлігіне айналды, ол 1854 жылы Арал округінің бөліктерінен Ватком округін жасады. Сан-Хуан аралдары 1873 жылы қазіргі Сан-Хуан округіне бөлінді. 1855 жылы Вашингтон территориясы Сан-Хуан аралындағы Гудзон шығанағы компаниясының мүліктеріне мүлік салығын жүктеді, бірақ HBC төлеуден бас тартты. Бұл Ванкувер аралының колониясымен Сан-Хуан аралдарының иелігін анықтау бойынша дауға әкелді, АҚШ Харо боғазын шекара деп, ал Ұлыбритания Росарио боғазын талап етті. Соның салдарынан болған Шошқа соғысы мен Сан-Хуан дауы 1871 жылы шекара мәселесі Германия императоры Вильгельм I-ге арбитраж үшін жіберілгенге дейін дипломатиялық тұйыққа түсті. 1872 жылы Харо боғазы арқылы шекара белгіленді.

Шекарадан кейінгі дау

Қоршаған су алаптары, оның ішінде Пьюджет шығанағы және Джорджия мен Хуан-де-Фука бұғаздары, 2009 жылы АҚШ-та, ал 2010 жылы Канадада біртұтас Салиш теңізі ретінде мойындалды.

Экология

Аралдар он тоғызыншы ғасырда тығыз орманмен жабылған, бірақ қазір екінші өсімдік қабатында Даглас шыршасы (Pseudotsuga menziesii var. menziesii), Тынық мұхиты мадроны (Arbutus menziesii), қызыл терек (Alnus rubra) және үлкен жапырақты клен (Acer macrophyllum) орманды аймақтары кең таралған. Ескі Даглас шыршасы мен батыс қызыл кедрінің (Thuja plicata) шағын тоғайлары да бар, олар көбінесе ұзақ жылдар бойы жеке меншікте болған жерлерде орналасқан. Биік тауларда үлкен шырша (Abies grandis), батыс гемолока (Tsuga heterophylla) және басқа да субальпілік ағаштар өседі. Сан-Хуан аралдарында құрама Штаттардың материктік бөлігіндегі аққабақ бүркіттердің (Haliaeetus leucocephalus) ең көп шоғырланған жері орналасқан. Жағалау бойында үлкен көк жубан (Ardea herodias), қара балықшыл (Haematopus bachman) және көптеген жағалау құстары кездеседі. Қыс айларында аралдар кернейтін аққулардың (Cygnus buccinator), Канада қаздарының (Branta canadensis) және басқа да су құстарына пана болады. Бұл жерде саяхатшы соқыр (Falco peregrinus), солтүстік шұбар (Circus cyaneus), жолақты сұр соу (Strix varia) және басқа да жыртқыш құстарды кездестіруге болады. Сонымен қатар, суға сүңгіп кіретін құстар, мысалы, қараңғыңғыңғы бұғылар (Cerorhinca monocerata), көгершіндер (Cepphus columba) және жойылып бара жатқан мармурлы кайралар (Brachyramphus marmoratus) айналасындағы теңіздерде жиі кездеседі. 50 жыл бұрын аралдардан жойылған батыс көкқұстары (Sialia mexicana) жергілікті емес еуропалық штарлингтермен (Sturnus vulgaris) ұя салу орындары үшін бәсекелескендіктен, еріктілер мен табиғатты қорғау ұйымдарының күш-жігерінің арқасында жақында Сан-Хуан аралына қайта оралды. Аралдар тұрақты қасқырлар (Orcinus orca) тобымен әйгілі. Ласось жейтін үш тұрақты топ бар, сонымен қатар портындағы түлендерді (Phoca vitulina) аулауға келетін кейбір көшпенді қасқырлар да кездеседі. Басқа теңіз сүтқоректілеріне өзен саңырауқұлақтары (Lontra canadensis), Стеллер теңіз арыстандары (Eumetopias jubatus), жалпақ киттер (Balaenoptera acutorostrata), Далл дельфиндері (Phocoenoides dalli) және басқа да киттер жатады. Колумбиялық қара құйрықты бұғы (Odocoileus hemionus columbianus) - Сан-Хуан аралдарындағы ең ірі сүтқоректілер, олар 1860 жылдары жойылған қасқырларды (Canis lupus) есептемегенде, ірі жыртқыштардың тарихи болмауымен ерекшеленеді. Хирург және табиғатты зерттеуші доктор Калеб Б. Р. Кеннерли Лопес аралында қасқырдың бір үлгісін жинады, ол қазір Ұлттық табиғи тарих мұражайында сақталады, бұл 1857-1861 жылдар аралығындағы Солтүстік-батыс шекарасын зерттеу кезінде алынған болуы мүмкін. Сонымен қатар, Пьюгет-Саунд университетінің Слэйтер табиғи тарих мұражайында Орка аралынан жиналған мысықтың үлгісі бар, ал ескі тұрғындар Лопес және Орка аралдарында мысық мүйіздерін тауып алғандарын айтады. 1850 жылға дейін аралдардағы тұщы судың көп бөлігі бобёрлердің (Castor canadensis) тоғандарында сақталған, бірақ су сүтқоректілері Гудзон шығанағы компаниясының Форт Лэнгли мен Сан-Хуан аралдарындағы тері станцияларымен жойылған. Архипелаг бойында жүздеген бобёр бөгеттерінің қалдықтары сақталған. Қазір Орка және басқа аралдарда кемірілген ағаштар мен бобёрлердің іздері байқалады, ал осы маңызды түрдің қайтадан қоныстануы құстардың, қосмекенділердің, бауырымен жорғалаушылардың және өсімдіктердің санының артуына және әртүрлілігіне әкелуі мүмкін. 2011 жылдың көктемінде Оркас аралындағы Киллебрю көлінде бір жұп бобёр пайда болды, бірақ олар телефон компаниясының қосымша станциясын су басудан сақтау үшін өлтірілді. Бұл бобёрлар құрлықтан жүзіп келген болуы мүмкін және аралдарды қайтадан қоныстандырған болар. Солтүстік теңіз саңырауқұлағының (Enhydra lutis kenyoni) қалдықтары Сан-Хуан аралдары архипелагындағы Сусия аралында тіркелген. 1790 жылы испан зерттеушісі Мануэль Квинпер Дискавери шығанағында теңіз саңырауқұлағының терісіне мыс жақтарын, Хуан-де-Фука бұғазының солтүстігінде тұтқындалған тірі теңіз саңырауқұлақтарына айырбастады. Сан-Хуан аралдарындағы теңіз саңырауқұлақтары туралы тарихи деректер аз болса да, 1897 жылы Ұлттық табиғи тарих мұражайындағы "Фука бұғазында" жиналған теңіз саңырауқұлағының үлгісі бар. 1911 жылы теңіз саңырауқұлағы федералды қорғауға ие болғанда, Вашингтонның теңіз саңырауқұлағы жойылып кеткен болатын, және Британдық Колумбияда әлі де аздаған популяция болса да, ол тез арада өліп қалды. 1969 және 1970 жылдың жазында Аляскадағы Амчитка аралынан Вашингтон жағалауына 59 теңіз саңырауқұлағы әкелінді, олар жыл сайын 8% -ға өсті, негізінен Олимпиада түбегінің батыс және солтүстік-батыс жағалауында. Теңіз сүтқоректілері жөніндегі кәсіби биологтар 1996 жылдың қазан айында Сан-Хуан аралындағы Кэттл-Пойнт маңында бір ғана теңіз саңырауқұлағын байқады. 1890 жылдары Смит аралында үй қояндары босатылғаннан кейін, аралдарды шетелдік инвазивті түрлер - жергілікті емес еуропалық қояндар басып алды.

География

АҚШ Геологиялық қызметі (USGS) Сан-Хуан аралдарын Хуан-де-Фука бұғазының солтүстігіндегі архипелаг, Росарио бұғазының батысында, Харо бұғазының шығысында және Боундерли асуының оңтүстігінде жатқан аралдар деп анықтайды. Солтүстікте Грузия бұғазының ашық сулары орналасқан. Бұл сулардың барлығы Салиш теңізінің құрамында. USGS-тің Сан-Хуан архипелагы туралы берген анықтамасы Сан-Хуан округімен толық сәйкес келеді. USGS мәліметінше, Сан-Хуан округіне кірмейтін аралдар Сан-Хуан аралдарының құрамына жатпайды. NOAA, Сан-Хуан аралдары мен Канаданың шығанақ аралдары геосаяси тұрғыдан бөлінгендігіне қарамастан, геологиялық тұрғыдан үлкен шығанақ архипелагының бір бөлігін құрайтынын атап көрсетеді. Орташа ең жоғары толқын кезінде Сан-Хуан аралдары 400-ден астам аралдар мен жартастарды қамтиды, олардың 128-і аттарымен белгіленген, ал жағалау сызығының ұзындығы 478 миль (769 км) құрайды. Сан-Хуан аралдарының көп бөлігі төбелі, арасында жазық жерлер мен құнарлы аңғарлар кездеседі. Ең биік нүктесі – Оркас аралындағы Конституция тауы, оның биіктігі 2407 фут (734 м). Жағалауы құмды және тасты жағалаулардың, жасыл сулы шығанақтар мен терең порстардың, тыныш ковтар мен рифтерге толы шығанақтардың қосындысынан тұрады. Жағалаудың көп бөлігін бұдыраңдалған, қызыл-қоңыр түсті мадрона ағаштары (Arbutus) әсемдейді, ал ішкі аймақтарды мәңгі жасыл шырша және қарағай ормандары жабады. Сан-Хуан аралдары Олимпиада тауларының оңтүстік-батыс жағындағы жаңбыр көлеңкесінде орналасқандықтан, оңтүстікке қарай 105 км жердегі Сиэтлге қарағанда айтарлықтай аз жауын-шашын алады. Жазғы маусымдағы ең жоғары температура шамалы, ал қысқы маусымдағы орташа ең төменгі температура 30-40 градус Фаренгейт (шамамен 5 градус Цельсий) аралығында болады. Қыста қар жиі жаумайды, тек биік жерлерде ғана, бірақ аралдар кейде күшті желге ұшырайды; солтүстік-шығыстан соққан желдер кейде қысқа мерзімге аяз әкеледі.

Қазіргі

Қазіргі уақытта Сан-Хуан аралдары маңызды туристік орын болып табылады, мұнда теңіз каягингісі және касаткаларды (құбыжық киттерді) қарау (кемемен немесе әуе саяхаттары арқылы) ең басты тартымдылықтардың екеуі болып табылады. Сан-Хуан аралындағы Лайм-Килн-Пойнт мемлекеттік паркі – киттерді қарауға арналған ең үздік орын, онда көбінесе білікті түсіндірушілер кездеседі. Саяси тұрғыдан алғанда, Сан-Хуан аралдары Вашингтон штатының Сан-Хуан округін құрайды. Аралдарда негізделген және/немесе аралдарға қатысты ақпарат құралдарына Сан-Хуан аралдары журналы және Аралдардың дыбысы кіреді. Жалпы айтқанда, Сан-Хуан округінің тұрғындары жақсы білім алған. 2016-2020 жылдар аралығында 25 жасқа толған тұрғындардың 51,7 пайызы бакалавр дәрежесін немесе одан жоғары білім деңгейін алған. Штат бойынша ересектердің 36,7 пайызы бакалавр немесе одан жоғары білімді.

Көлік

Сан-Хуан аралдарына көпірлер жоқ, демек, құрлықтан барлық саяхат су арқылы немесе әуе арқылы жасалады.

Су

Сан-Хуан аралдарына төрт паром жүйесі қызмет көрсетеді. Washington State Ferries компаниясы Лопез аралы, Шоу аралы, Оркас аралы және Сан-Хуан аралына Вашингтон штатының Анакортс қаласы мен Британдық Колумбияның Сидни қалаларындағы терминалдардан қызмет көрсетеді. Тағы да көп аралдарға тек жолаушылар паромдары қатынайды. Тек жолаушылар тасымалы қызметі көбінесе маусымдық болады және жеке кәсіпкерлікпен ұсынылады. San Juan Cruises компаниясы Элиза аралына, Синклер аралына, Блейкли аралына, Оркас аралына, Лопез аралына чартерлік қызмет көрсетеді, сондай-ақ Вашингтон штатының Беллингхэм қаласындағы Беллингхэм круиздік терминалынан Сан-Хуан аралына күнделікті маусымдық қызмет көрсетеді. North Shore Charters барлық негізгі Сан-Хуан аралдарына жоғары жылдамдықты су такси қызметін ұсынады.