Кіріспе
Ортағасырлық Англия корольдігі (/n//ɔr/'/θ//ʌ//m//b//r//i//ə/; Regnum Northanhymbrorum) – қазіргі Солтүстік Англия және Оңтүстік-Шығыс Шотландиядағы ерте ортағасырлық англосаксон мемлекеті. Атауы көне ағылшын тіліндегі "Хамбердің солтүстігіндегі халық немесе аймақ" деген мағына беретін "Нортанхимбр" сөзінен туындаған. Нортумбрия VII ғасырдың басында Дейра және Берниция екі бұрынғы негізгі аймақтары династиялық одақ құрған кезде біртұтас мемлекетке бірігуді бастады. Гүлденген шағында мемлекет оңтүстікте Хэмбер, Пик ауданы және Мерси өзенінен солтүстікте Форт шығанағына дейін созылды. Нортумбрия 10-шы ғасырдың ортасында Дейра даниялықтар тарапынан басылып алынып, Йорк Корольдігі құрылғаннан кейін тәуелсіздігін жойды. Бамбург графы Берницияны біршама уақытқа бақылауда ұстады; алайда, Твид өзенінің солтүстігіндегі аймақ ақырында ортағасырлық Шотландия Корольдігіне, ал Твид өзенінің оңтүстігіндегі бөлігі Англия Корольдігіне Нортумберленд графтығы және Дурхам графтығы Паллатин ретінде қосылды.
Northumbria (/n//ɔr/'/θ//ʌ//m//b//r//i//ə/; ; Regnum Northanhymbrorum) was an early medieval Anglo Saxon kingdom in what is now Northern England and south east Scotland. The name derives from the Old English Norþanhymbre meaning "the people or province north of the Humber", as opposed to the people south of the Humber Estuary. Northumbria started to consolidate into one kingdom in the early seventh century, when the two earlier core territories of Deira and Bernicia entered into a dynastic union. At its height, the kingdom extended from the Humber, Peak District and the River Mersey on the south to the Firth of Forth on the north. Northumbria ceased to be an independent kingdom in the mid tenth century when Deira was conquered by the Danes and formed into the Kingdom of York. The rump Earldom of Bamburgh maintained control of Bernicia for a period of time; however, the area north of the Tweed was eventually absorbed into the medieval Kingdom of Scotland while the portion south of the Tweed was absorbed into the Kingdom of England as the county of Northumberland and County Palatine of Durham.
Мүмкін келттік британдықтар
Нортумбрияның англосаксон патшалығы бастапқыда шамамен Тис өзені бойында екі патшалыққа бөлінген: Берниция өзеннің солтүстігінде, ал Дейра оңтүстігінде орналасқан. Бұл екі аймақ бұрынғы кельт британдық патшалықтардың негізінде құрылған болуы мүмкін, оларды кейін германдық қоныс аударушылар жаулап алған, бірақ британдық патшалықтардың инфрақұрылымы мен мәдениеті туралы мәліметтер өте аз. Олар туралы көптеген деректер англосаксондық емес, британдық текті аймақтық атаулардан алынған. Мысалы, Дейра және Берниция атаулары британдық шығу тегінен болуы мүмкін, бұл англосаксондықтардың Нортумбрияға қоныс аударуынан кейін де кейбір британдық жер атаулары қолданыста болғандығын көрсетеді. Берниция мен Дейрадан басқа, Нортумбрияның маңызды жерлері үшін тағы да бірнеше британдық жер атаулары тіркелген. Нортумбриялық ғалым Беда (шамамен 731 жыл) және Уэльс шежірешісі Ненний (IX ғасыр) билік орталықтарының британдық атауларын келтіреді. Мысалы, Ненний Бамбург қаласын Дин Гуаир деп атаған. Иеверинг англосаксондықтар солтүстікке қоныстанғаннан кейін де маңызды саяси орталық болып қала берді, себебі король Эдвин Иеверингте патша сарайын салған. Жалпы, Нортумбрия аймағында ағылшын тіліндегі жер атаулары басым, бұл VIII ғасырда Беда – англосаксон Англиясының ең көрнекті тарихшысы – жазған кезде англосаксондық элиталық мәдениеттің үстемдігін көрсетеді. Беданың сөзіне сүйенсек, Англдер германдық иммигранттардың басым бөлігін құрады, олар Хамбердің солтүстігіне қоныстанды және осы кезеңде саяси маңызға ие болды. Британдықтар Нортумбрияның саяси құрылымына жартылай сіңіп кеткен болса да, Беданың «Англия халқының шіркеу тарихы» сияқты замандас мәтіндік дереккөздер Нортумбриялықтар мен британдықтар арасындағы қарым-қатынасты шиеленісті деп сипаттайды.
Бернисия мен Дейраның бірігуі
654 жылы жартылай тұрақты бірігуге дейін англосаксондық Берниция және Дейра мемлекеттері жиі қақтығыстарда болды. Дейрадағы саяси билік Йоркширдің Шығыс бөлігінде шоғырланды, оған Йорк, Солтүстік Йорк Моорлары және Йорк аңғары кірді. Берницияның саяси орталықтары – Бамбург және Линдисфарн, Монквермут және Джарроу аймақтары, сондай-ақ Камбрияда, Пеннин тауларының батысында, Карлайл аймағында орналасқан. Осы екі мемлекет біріккеннен кейін пайда болған Нортумбрия деген атты Беда ойлап тапқан болуы мүмкін, және оны «Англия халқының шіркеу тарихы» еңбегі арқылы танымал еткен. Берниция және Дейраның ерте патшалық шежірелері туралы мәліметтер Беданың «Англия халқының шіркеу тарихы» және Уэльс шежірешісі Неннийдің «Historia Brittonum» еңбегінен алынған. Неннийдің сөзіне сәйкес, Берниция патшалығының әулеті Эоппаның ұлы Идадан басталады. Ида он екі жыл патшалық құрды (547 жылдан бастап) және Бамбургті Берницияға қосып алды. Неннийдің Дейра шежіресінде Соемил есімді патша Берниция мен Дейраны алғаш рет бөлген, бұл оның Дейра патшалығын түпкілікті британдықтардан тартып алғанын білдіруі мүмкін. Бұл бөлінудің нақты күні белгісіз. Беданың «Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum» еңбегінде алғаш рет айтылған Дейра патшасы – Эльль, ол бірінші христиан Нортумбрия патшасы Эдвиннің әкесі. Берниция патшасы, Иданың немересі Этельфрит, екі мемлекетті біріктірген алғашқы билеуші болды. Ол Дейралық Эдвинді екі патшалықты иелену үшін Шығыс Англия королі Редвальдтың сарайына жер аударды, бірақ Эдвин шамамен 616 жылы Редвальдтың көмегімен Нортумбрияны басып алды. Эдвин, шамамен 616-633 жылдар аралығында билік еткен, Дейра әулетінен Нортумбрияның барлық аймақтарын билеген соңғы патшалардың бірі болды; Бернициялық Освальд (шамамен 634-642 жж.) осы бірігуді толыққанды және тұрақты етуге қол жеткізді. Освальдтың інісі Освиу, Дейраның қайтадан бөлінуге жасаған әрекеттеріне қарамастан, Нортумбрия тағына мұрагер болды.
Нортумбрия және скандинавтық қоныстар
IX ғасырдағы викингтердің шапқыншылығы және Данелаудың құрылуы Нортумбрияны қайтадан екіге бөліп тастады. Көбінесе Англияның оңтүстік провинцияларында жазылған, англосаксондық жылнамалар (әсіресе D және E нұсқалары) Нортумбрияның VIII ғасырдың соңы мен IX ғасырдың басында викингтермен болған қақтығыстары туралы мағлұмат береді. Бұл жылнамаларға сәйкес, 793 жылы Линдсфарнға шабуыл жасаған топтан бастап Нортумбрияға викингтердің шапқыншылығы басталды. Осы алғашқы ауыр соққыдан кейін, IX ғасырдың басында Нортумбрияға викингтердің шапқыншылығы сиреп кетті немесе оның куәліктері жоғалып кетті. Дегенмен, 865 жылы «Ұлы Бутники әскері» Шығыс Англияға қонды және жаулау науқанын бастады. Ұлы әскер 866–867 жылдары Нортумбрияда соғысып, бір жылдың ішінде Йоркке екі рет шабуыл жасады. Алғашқы шабуылдан кейін норвегиялықтар солтүстікке кетіп, қаланы қайтарып алу үшін корольдер Элла мен Осбертты қалдырды. Англосаксондық жылнаманың E нұсқасы Нортумбрияның осы кезде әсіресе осал болғанын көрсетеді, себебі нортумбриялықтар тағы да бір-бірімен соғысып, Осбертті Элланың пайдасына тақтан түсірді. Екінші шабуылда викингтер қаланы қайта басып алғанда корольдер Элла мен Осбертті өлтірді. Бұл корольдік 920 жылдары Гиберно-норвегиялық отарлаушылардың билігіне өтіп, оңтүстіктен келген Батыс саксондық экспансионистермен үнемі қақтығысқа түсті, бірақ 954 жылға дейін сақталды, осы кезде соңғы скандинавиялық король Эрик, көбінесе Эрик Қанды қасқа деп танылатын, қуылды және ақырында өлтірілді. Алайда, Ұлы әскер Тиз өзенінің солтүстігіндегі аумақты жаулап алуда осылай сәттілікке жете алмады. Бұл аймаққа шабуылдар жасалды, бірақ скандинавиялықтардың тұрақты түрде қоныстануы туралы ешқандай мәлімет жоқ және Нортумбрияның солтүстік аймақтарында маңызды скандинавиялық қоныстарды көрсететін скандинавиялық жер аттары өте сирек. Нортумбрияны викингтер басып алған кезде Тизден солтүстікке қарайғы аймақтың саяси ландшафты Сент-Кутберт қауымдастығынан және ағылшын нортумбриялық элитасының қалдықтарынан тұрды. Қасиетті Кутберт діни қауымы 875 жылы Халфдан Рагнарсон олардың бастапқы мекені Линдсфарнға шабуыл жасағаннан кейін жүз жыл бойы «саяхаттап» жүрді. Қасиетті Кутберт тарихы олардың 875–883 жылдары Йорк викингтерінің королі Гутред берген жерге уақытша Честер-ле-стритте қоныстанғанын көрсетеді. XII ғасырлық «Historia Regum» есебіне сәйкес, Гутред оларға патша ретінде орнасу үшін осы жерді берді. Бұл жер Тизден Тайнға дейін созылып, солтүстіктен немесе оңтүстіктен қашып келгендерге отыз жеті күнге баспана берді, бұл Сент-Кутберт қауымының белгілі бір құқықтық тәуелсіздігі болғанын көрсетеді. Олардың орналасуы мен осы баспана құқығы негізінде бұл қауым, мүмкін, Оңтүстік Нортумбриядағы норвегиялықтар мен солтүстіктегі англосаксондықтар арасында буферлік аймақ ретінде әрекет еткен. Тайнның солтүстігінде нортумбриялықтар Бамбургте саяси бақылауды ішінара сақтап қалды. Бұл аймақта патшалардың билігі жалғасты, 867 жылы Эгберт I регент ретінде әрекет етті, одан кейін Риссиге және Эгберт II патшалар болды. XII ғасырлық тарихшы Симеон Дурхемнің айтуынша, Эгберт I норвегиялықтардың клиент патшасы болған. 872 жылы нортумбриялықтар оған қарсы көтеріліп, Риссиге пайдасына оны тақтан түсірді. А және Е нұсқаларында Хафдан Дейраны басып алып, Тайн өзенінің солтүстігіне шабуыл жасап, Берникияға билігін орнату үшін әскер жібергені айтылады. 877 жыл шамасында Хафдан қайтыс болғаннан кейін норвегиялықтар Солтүстік Берникиядағы аумақтарды ұстап тұруда қиындыққа тап болды. Риссиге мен оның ізбасары Эгберт Нортумбрияда ағылшынның болуын сақтай алды. Эгберт II билегеннен кейін, Бамбургті басқару үшін «Солтүстік саксондықтардың королі» Эдвульф (890–912 жж.) келді, бірақ Эдвульф қайтыс болғаннан кейін бұл аймақтың билігі корольдік нортумбриялық үйдің туыстары немесе тікелей ұрпақтары болған графтарға ауысты.
Этельфрит (шежіресі 593616)
Этельфрит – Дейра және Берниция тақтарын билеген алғашқы англосаксон басшысы, осылайша ол Хамбердің солтүстігіндегі барлық халықты биледі. Оның билеуі британдықтар мен гаэлдерге қарсы көптеген жеңістерімен ерекшеленді.
Эдвин (қалыпталған 616633)
Эдвин, Этельфрит сияқты, Дейра және Берникияның патшасы болды және оларды 616 жылдан 633 жылға дейін биледі. Оның билігі тұсында Ман аралы және Солтүстік Уэльстегі Гвинед жерлері Нортумбрия құрамына енді. 625 жылы Эдвин Кенттен келген христиан әйел Этельбурға үйленді. Ол екі жылдан кейін, көп ойланып, көптеген кеңесшілермен ақылдасып, христиан дініне көшті. Эдвин 633 жылы Гвинедтің Кадуаллонымен және Мерсияның бұтқа табынушы Пендасымен болған шайқаста қаза тапты. Ол өлімінен кейін қасиетті әулие және шейіт ретінде құрметке ие болды.
Освальд (r. 634642)
Освальд Берниция патшасы болды, ол 634 жылы Кадуэллонды жеңгеннен кейін Дейра патшалығын қайтарып алды. Озвальд 642 жылы қайтыс болғанға дейін Нортумбрияны басқарды. Теңсел христиан Освальд өзінің дәстүрлі түрде пұтқа табынушылықты ұстанатын жерінде дінді тарату үшін тынымсыз еңбек етті. Оның билігі тұсында Линдисфарн монастыры құрылды. 642 жылы Освальд Мерсияның Пендасына қарсы Мазерфилд шайқасында қаза тапты, бірақ оның әсері сақталды, себебі Эдвин сияқты Освальд та өлімінен кейін қасиетті деп есептелді.
Осуиу (қазақша 642670)
Освиу Освальдтың ағасы болды және Мазерфилд шайқасында жеңілгеннен кейін оның орнын басты. Эдвин мен Освальдтың сәтсіздігіне жеткен Освиу, 655 жылы Винваэд шайқасында Пенданы өлтіріп, Мерсия патшалығын да басқаратын алғашқы Нортумбрия патшасы атанды. Ол билік құрған жылдары, Рим және кельт христиандығы арасындағы діни келіспеушіліктерді шешуге бағытталған Уитби синодына төрағалық етті, нәтижесінде Римді қолдады. Освиу 670 жылы аурудан қайтыс болды және Дейра мен Берникияны екі ұлына бөліп берді. Оның ұлы, Нортумбрияның Олдфритті, оның өлімінен кейін таққа отырды.
Эадберх (r. 738758)
Кейбір тарихшылар Нортумбрияның Эдбертын, Йорк архиепискобы Экгберттің бауырын, VII ғасырдағы Нортумбрияның империялық амбицияларына қайта оралу деп қарастырады және оның билеуі экономикалық гүлдену дәуірін білдіруі мүмкін. Ол бәсекелес әулеттерден ішкі қарсылыққа тап болды, және оның билеу кезеңінде кем дегенде екі нақты немесе болжамды қарсыласы өлтірілді. 758 жылы ол ұлы Освульфтің пайдасына тақтан бас тарды және Йорк қаласында монахқа айналды. Келесі жылы Освульф өлтіріліп, Нортумбрияның Этельвальд Молл таққа отырды, ол Альхред оны тақтан түсіргенге дейін жеті жыл билік етті. Этельвальдтың ұлы Нортумбрияның Этельред I 10 жыл бойы үзіліссіз билік құрды, 796 жылға дейін.
Хафдан Рагнарсон (жұмыс істеген жылы 876-877)
Хафдан Рагнарсон – 865 жылы Англияны басып алған Ұлы Мүшріктер Армиясының викинг басшысы. Ол әкесінің Нортумбрияның Элласынан қаза тапқанын естіп, Нортумбрияға кек қайтаруды көздеген. 876 жылы ол Нортумбрияны шамамен бір жыл тікелей басқарды және 867 жылдан 872 жылға дейін билік құрған Эггбертті марионеттік патша ретінде таққа отырғызды. 877 жылы Хафдан Ирландияда 875 жылдан бері билеген Дублин қаласын қайта бағындыруға тырысқанда қаза тапты. 883 жылы Гуттфрит билікке келгенге дейін Нортумбрияда тағы бір викинг патшасы болған жоқ.
Уэсекс патшасы Этельстан (т. 927-939)
Этельстан 924 жылдан 927 жылға дейін англосаксон корольі, ал 927 жылдан 939 жылға дейін ағылшын корольі болды. Оның лауазымының өзгеруі 927 жылы Этельстанның бұрын Нортумбрия Корольдігінің бір бөлігі болған Йорк викингтерінің Корольдігін бағындырғанын көрсетеді. Оның билеу кезеңі өте гүлденген және заң мен экономика сияқты көптеген салаларда үлкен қадамдар жасалды, бірақ сонымен қатар шотландтар мен викингтермен жиі қақтығыстарға толы болды.
Йорктік Эрик (947-948, 952-954)
ХХ ғасырдың басында тарихшылар Йорктің Эригін норвегиялық Эрик Қанжармен (Эрик Блудакспен) теңестірді, бірақ соңғы зерттеулер бұл байланысты күмәнді етіп көрсетті. Ол Нортумбрия королі ретінде екі рет қысқа мерзімге биледі: 947-948 және 952-954 жылдары. Оның билеуі туралы тарихи мәліметтер аз, бірақ Эрик 947 жылы Нортумбрияны бірлесіп билеген ағылшын викингтерін қуған болуы мүмкін, олар 948 немесе 949 жылы жерді қайтарып алды. Эрик 952 жылы таққа қайта келді, бірақ 954 жылы тағы да биліктен қуылды. Эрик Нортумбрияның соңғы викинг королі болды және оның билігі тек Йорк оңтүстік патшалығымен шектелді. 954 жылы ол өлтірілді, болжам бойынша, Солтүстік Нортумбрияның Бамбург аймағын билеген англосаксон Освульфтің ықпалымен.
Уэсекс Эдред (т. 946954)
Эдред король Этельстанның жарты әкесінен туған ағасы және Эдмундтың толық ағасы болды, олардың барлығы Еділ аға корольдің ұлдары еді. Эдред Нортумбрияны билеу құқығын мұрагерлік етті, бірақ Эдмунд сияқты, көп ұзамай оны жоғалтты. 954 жылы Эдред қайтадан бақылауды қолға алғаннан кейін, Освульфты бүкіл Нортумбрияның графы етіп тағайындады.
Саясат және соғыс
Біздің заманымыздың 737 және 806 жылдары аралығында Нортумбрияда он патша болды, олардың барлығы өлтірілді, тақтан түсірілді немесе жер аударылды, немесе монах болды. 654 жылы Нортумбрияның алғашқы патшасы Освиу мен 954 жылы Нортумбрияның соңғы патшасы Эрик Қанды аралығында қырық бес патша болды, яғни Нортумбрия тарихының барлық кезеңінде патшалықтың орташа ұзақтығы алты жарым жылды құрады. Нортумбрияның даниялық үкімшілігінен бұрынғы жиырма бес патшаның тек төртеуі ғана табиғи себептерден қайтыс болды. Ал, қасиетті өмірге ұмтылып тақтан бас тартпағандарының қалғаны өлтірілді, жер аударылды немесе тақтан түсірілді. Нортумбрияның даниялық үкімшілігі кезіндегі патшалар (Дания заңына қараңыз) көбінесе үлкен Солтүстік теңізінің немесе Дания империясының патшалары болды, немесе тағайындалған билеушілер еді. Нортумбриядағы мұрагерлік табиғи болды, бұл әкесі билікке келер алдында қайтыс болған ханзадаларды өлтіруге және билікті басып алуға осал етті. Бұл құбылыстың көрнекті мысалы – 705 жылы әкесі Олдфрит қайтыс болған Осред, ол билікті жас балаға қалдырды. Ол билік басында бір рет қастандықтан аман қалды, бірақ он тоғыз жасында тағы бір қаскөйдің құрбаны болды. Ол билік құрған кезінде Вильфрид атты қуатты епископ оны өсірді. Корольдік сарайдағы діни ықпал Нортумбрияда ерекше құбылыс емес еді және әдетте жас немесе тәжірибесіз патшаның билігі кезінде жақсы көрінетін. Сол сияқты, элдөрман, яғни патшаның кеңесшілері, Нортумбриядағы билікке кім келгеніне байланысты, өздерінің күшінің артуы мен азаю кезеңдерін бастан өткерді. Нортумбриядағы соғыстар негізінен солтүстіктегі пикттермен болған бәсекелестіктерден тұрды. Нортумбриялықтар пикттерге қарсы 685 жылғы Дан Нехтен шайқасына дейін сәтті күресті, бұл олардың солтүстікке қарай кеңеюіне тосқауыл қойып, екі мемлекет арасында шекара белгіледі. Даниялық кезеңдегі соғыстарда Нортумбриялықтар мен басқа ағылшын мемлекеттері арасындағы соғыстар басым болды.
Нортумбрияның алдормендері мен графтары
Уэссекс ағылшындары Тезден оңтүстікке қарай Дания билеген аумақтарды басып алғаннан кейін, шотландтардың шабуылдары Нортумбрияны Тайннан Твидке дейінгі графтыққа дейін кемітті. Аман қалған Нортумбрия графтығы, Тайн мен Тис арасындағы Халиверфолк халқымен бірге, Англия мен Шотландияның пайда болудағы мемлекеттері арасында даулы аймаққа айналды, графтық шамамен Твид өзені бойымен екіге бөлінді.
Римдік және Римнен кейінгі Британия
Римдіктер билігінде Хумбер өзенінің солтүстігіндегі кейбір британдықтар христиан дінін қабылдаған. Йорк қаласында 4 ғасырдың өзінде епископ болған. V ғасырдың басында римдіктер Британияны тастап кеткеннен кейін христиандық жойылған жоқ, бірақ кельттік дінмен және басқа да көптеген культтармен бірге болды. Аңглосаксондықтар осы жерге қоныстанғанда өздерінің германдық пұтқа табынушылық сенімдері мен дәстүрлерін әкелді. Бернициядағы Йеаверингтегі қазбалар пұтқа табынушылыққа арналған киелі орын, жануар құрбандығы және ритуалдық жерлеулердің іздерін көрсетті.
Англосаксондықтардың христиан дінін қабылдауы
Нортумбрияның христиан дінін қабылдаған алғашқы патшасы Эдвин патша болды. Ол 627 жылы Паулинмен суға шомылдырылды. Ұзақ өтпей, оның халқының көп бөлігі жаңа дінге өтіп, Эдвин 633 жылы қаза тапқанда, бұрынғы нанымдарына қайта оралды. Паулин Йорк епископы болды, бірақ тек бір жыл ғана. Нортумбрияның толыққанды дінге өтуі ирланд дін қызметкері Эйданның басшылығымен болды. Ол 635 жылы Нортумбрия патшасы Освальдты дінге өткізіп, содан кейін Нортумбрия халқын дінге өткізу үшін жұмыс істеді. Освальд патша епископтықты Йорктан Линдисфарнға көшірді. Епископтық Линдисфарнға орналасты, ол Нортумбрияның діни орталығына айналды. Епископтық 664 жылға дейін Линдисфарннан Йоркқа қайтып оралмады. Ол да қасиетті кісі ретінде құрметке ие болды. Нортумбрияның христиан мәдениетіне континент пен Ирландия да әсер етті. Атап айтқанда, Уилфрид Римге сапар шегіп, кельт шіркеуінің дәстүрлерін римдік тәжірибелерімен ауыстырды. Англияға оралғаннан кейін 660 жылы Рипон жаңа монастырінің абаты болды. Уилфрид Уитби синодында Римнің билігін қабылдауды қолдады. Мониквермут-Жарроу екі монастырінің негізін 673 және 681 жылдары ақсүйек Бенедикт Бископ қалады. Бископ монастырьдың алғашқы абаты болды және кітапхана үшін кітаптар сатып алу үшін алты рет Римге барды. Оның ізбасары, абат Сеолфрит кітапхананы толықтыруды жалғастырды, бір есеп бойынша Монквермут-Жарроу кітапханасында екі жүзден астам том болды. VII ғасырдың басында Йоркте Паулин мектеп пен шіркеу ашты, бірақ монастырь емес. Йорк шіркеуінің мектебі Англиядағы ең көне мектептердің бірі болып саналады. VIII ғасырдың соңына қарай мектепте жүз томдық кітапхана болды. Алкуин 782 жылы Ұлы Карлдың сарайына кеткенге дейін Йоркта оқушы және мұғалім болды.
Уитби Синоды
664 жылы патша Освиу Римдік немесе Ирландиялық дәстүрлерді қабылдауды шешу үшін Уитби Синодын шақырды. Нортумбрия кельт дін қызметкерлері арқылы христиан дініне көшкендіктен, Пасха күнін анықтау және ирландтық шаш қыру (тонура) кельт дәстүрі бойынша жүргізілуін көптеген адамдар, әсіресе Линдисфарн аббаттығы қолдады. Римдік христиандықты Нортумбрияда Рипон аббаты Вильфрид таныстырды. 620 жылға қарай екі тарап та бір-бірінің Пасха тойлауын Пелагийлік ерестікпен байланыстыра бастады. Патша Уитбиде Римдік тәжірибені Нортумбрияның барлық аймағында қабылдауға шешім берді, осылайша Нортумбрияны Оңтүстік Англия және Батыс Еуропамен үйлестірді. Келісімге келмеген дін қызметкерлері, соның ішінде Линдисфарн епископы Колман, Айонаға қайтып оралды.
Скандинавиялық шабуылдардың, қоныстанудың және мәдениеттің әсері
793 жылы Линдисфарнға викингтердің шабуылы Нортумбрияның монастырларына жасалған көптеген шабуылдардың біріншісі болды. Линдисфарн Ізгі хабары сақталып қалды, бірақ Нортумбриядағы монастырлық мәдениет тоғызыншы ғасырдың басында төмендеу кезеңіне түсті. Викингтердің діни орталықтарға қайта-қайта шабуылдары қолжазбалардың және қауымдық монахтық мәдениеттің азаюының бір себебі болды. 867 жылдан кейін Нортумбрия скандинавиялық күштердің бақылауына өтті және скандинавиялық иммигранттардың көптеп келуі болды. Олардың діні – пұтқа табынушылық, және олардың бай мифологиясы болды. Йорк корольдігінде, шабуылдар мен соғыс аяқталғаннан кейін, скандинавиялық қоныс аударушылардың болуы христиандық амалдарға кедерес келтіргеніне ешқандай дәлел жоқ. Олар біртіндеп христиан дінін қабылдап, скандинавиялық мәдениеттерін жаңа діндерімен үйлестірген сияқты. Бұл Госфорт кресі сияқты оюлы тас ескерткіштерде және сақиналы кресттерде көрінеді. Тоғызыншы және оныншы ғасырларда шіркеулердің саны көбейді, олардың көпшілігінде скандинавиялық ою-өрнектермен безендірілген тас мүсіндер болды. Линдисфарндық Эадфрит Линдисфарн Ізгі хабарын аралдық стильде жасады. Ирландиялық монахтар өзімен бірге ежелгі кельттік сәндік дәстүрді – спиральдар, иректер және екі иілген сызықтардан тұратын қисық сызықтарды әкелді. Бұл стиль, жергілікті пұтқа табынушы англосаксондық металл өңдеу дәстүрінің абстрактілі безендірілуімен біріктірілді, ол жарқын түстерімен және жануарлар бейнесіндегі өрнектерімен ерекшеленеді. Символизмге және мағынаға толы аралдық өнер геометриялық дизайнға, табиғатқа ұқсамайтын бейнелеуден гөрі көбірек қызығушылық танытады, түстің кең аудандарына сүйінішпен қарайды және күрделі өрнектерді қолданады. Бұл элементтердің бәрі Линдисфарн Ізгі хабарында (VIII ғасырдың басында) кездеседі. Аралдық стиль ақырында Еуропа құрлығына жеткізіліп, Каролинг империясының өнеріне үлкен әсер етті. Аралдық стилді қолдану қолжазбалар мен металл бұйымдарын жасаумен ғана шектелмеді. Оны Рутвелл кресі және Бьюкасл кресі сияқты мүсіндерде де көруге болады. 793 жылы Линдисфарнға жасалған қирату шабуылы англосаксондық материалдық мәдениеттің өндірісі мен сақталуын қатты шектеген викингтердің ғасырлық шабуылдарының басталуын белгіледі. Бұл Нортумбрияның ықпал орталығы ретіндегі мәртебесінің аяқталуын білдірді, бірақ одан кейінгі жылдары Эсби кресі сияқты көрнекті жұмыстар жасала берді.
Скандинавиялықтар мен даниялық заң
800 жылдардан бастап Британ аралдарының жағалауында даниялықтардың шабуылдары жиі болды. 865 жылы шабуыл жасаудың орнына, даниялықтар Шығыс Англияға үлкен әскерді түсірді және 867 жылға қарай Нортумбрияны қоса алғанда, Данелау деп аталатын аумақты бағындырды. Алғашқыда скандинавиялықтар саяси тұрғыдан күшті болғанымен, мәдени тұрғыдан ағылшын халқынан өзгеше болды. Мысалы, көне ағылшын тіліне көбінесе әскери және техникалық мағынадағы бірнеше скандинавиялық сөз ғана енді. Алайда, 900 жылдардың басында адамдар мен жерлердің скандинавиялық стильдегі аттары, сондай-ақ скандинавиялық өрнектер, скандинавиялық мифологияның элементтері, жануарлар мен жауынгерлердің бейнелері бейнеленген өнер туындылары кеңінен танымал болды. Дегенмен, харталарда, жылнамаларда және заңдарда «даниялықтар» туралы сирек кездесетін сілтемелер Нортумбрия Корольдігінің өмір сүру кезеңінде Солтүстік-Шығыс Англияның көп бөлігінің өзін даниялық деп санамағанын және басқа англосакстардың оларды даниялықтар деп қарағанын көрсетеді. Данелаудағы англосаксондық және скандинавиялық, христиандық және пұтқа табынушылық көріністерінің синтезін тас мүсіндерді зерттеу арқылы көрсетуге болады. Алайда, пұтқа табынушылық және христиандық мотивтерді біріктіру дәстүрі Данелауға ғана тән емес, мұндай синтездің мысалдары бұрынғы туындыларда да кездеседі, мысалы, Франктардың сандығында. Нортумбрияда жасалған деп саналатын Франктардың сандығында германдық аңыздар мен Римнің және Рим шіркеуінің негізін қалау туралы әңгімелер бейнеленген. Он бірінші ғасырдың басына жататын Госфорт кресі мифтік аңдардың, скандинавиялық құдайлардың және христиандық символизмнің ою-өрнектерімен әшекейленген. Тас мүсіндеу скандинавиялықтардың туған мәдениетіне тән емес еді, ал Данелаудағы тас ескерткіштердің көбеюі викингтерге ағылшынның қандай әсер еткенін көрсетеді. Госфорт кресінің бір жағында айқышқа шегеленген Мәсіхтің бейнесі, ал екінші жағында Рагнарок көріністері бейнеленген. Бұл ерекше діни мәдениеттердің қосылуын Мария Магдалинаның валькирия ретінде бейнеленгенінде көруге болады – оның киімі ұзынға созылып, шашы өрілген. Иконографияны христиан дінінің пұтқа табынушылыққа қарсы жеңісі ретінде түсіндіруге болады, бірақ викингтер христиан дініне біртіндеп көшкен кезде христиан құдайларын пұтқа табынушылық құдайлардың кең пантеонына қосып қабылдаған болуы мүмкін. Көрнекі мәдениетке пұтқа табынушылық дәстүрлерін енгізу ерекше англо-скандинавиялық мәдениеттің қалыптасуын көрсетеді. Осыдан келіп, дінге көшу тек сенімді өзгертуді ғана емес, сонымен қатар оның ассимиляциялануын, интеграциялануын және қолданыстағы мәдени құрылымдарға бейімделуін қажет еткенін көруге болады.
Экономика
Нортумбрия экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген, мал және жер жергілікті саудада бағалы бірліктер болып саналды. 800 жылдардың ортасына қарай, ашық егістік жүйесі ең басты егіншілік тәсілі болды. Шығыс Англияның көп бөлігі сияқты, Нортумбрия астық, күміс, тері және құлдарды экспорттады. 700 жылдары Франкиядан мұнай, сәнді заттар мен діни қызметке қажетті жабдықтар импортталды. 793 жылдан бастап, скандинавиялық шабуылдар, сыйлықтар мен сауда Солтүстік теңіз арқылы маңызды экономикалық байланыстардың құрылуына әкелді. 600 жылдардың соңында монеталар (айырбастаудан гөрі) қайтадан танымал болғанда, Нортумбрия монеталарында патшалардың есімдері бейнеленді, бұл корольдік валюта бақылауын көрсетеді. Корольдік валюта Ұлыбританияда ұзақ уақыт бойы бірегей болды. Король Алдфрит (685–705) Нортумбрияның ең алғашқы күміс монеталарын, мүмкін Йорк қаласында соқты. Кейінірекгі корольдік монеталарда король Эадберт (738–758) және оның інісі, Йорк архиепископы Экгберт есімдері болды. Бұл монеталар негізінен күміс скатталар болды, олар үлкен алтын франк немесе рим монеталарына қарағанда күнделікті кішігірім мәмілелерге арналған. Король Эанредтің тұсында монеталардағы күміс мөлшері азайды, содан кейін олар мыс қорытпасынан жасала бастады, бұл монеталар көбінесе стика деп аталады, бірақ бұл термин ежелгі заттарды зерттеушілердің ойлап тапқан атауы. Стикалар 860 жылдарға дейін және мүмкін одан кейін де қолданыста болды. Бедел қазынасынан табылған күміс құймалармен қатар, алтын мен күмістен жасалған қылыш әбзелдері мен әшекейлер де кездеседі.
Тіл
Беда заманында Британияда бес тіл болды: ағылшын, британ, ирланд, пикт және латын. Нортумбрия – көне ағылшын тілінің төрт диалектісінің бірі еді, Мерсия, Батыс Саксон және Кент тілдерімен бірге. Жазба мәтіндерді, брошкаларды, руналарды және басқа қолжетімді дереккөздерді талдау Нортумбрияның дауысты дыбыстарының айтылуы Батыс Саксоннан өзгеше екенін көрсетеді. Кельт тілдерінен, атап айтқанда, британдардың ортақ бритон тілінен және ирланд миссионерлерінің көне ирланд тілінен көне ағылшын тіліне алынған сөздердің саны көп болмаса да, Деира және Бернисия сияқты кейбір жер аттары кельт тайпаларының тегінен алынған. Беда заманында болған бес тілге тоғызыншы ғасырда ескі норвег тілі де қосылды. Бұл Англияның солтүстігі мен шығысындағы, Данелау деп аталған аймақта норвегтердің қоныстануының нәтижесінде болды. Бұл тіл Нортумбрия диалектісіне күшті әсер етті. Осы қоныс аударушылар аймаққа өз тілдерінен көптеген жер аттарын берді, сондай-ақ көне ағылшын тілінің сөздік қорына, синтаксисіне және грамматикасына үлес қосты. Көне ағылшын және ескі норвег тілдерінің негізгі сөздік қорындағы ұқсастық олардың әртүрлі жалғаулы аяқталуларының қысқаруына себеп болуы мүмкін. Стандартты ағылшын тілінде қарыз сөздердің саны консервативті бағалау бойынша тоғыз жүзге жуық, ал кейбір диалекттерде мыңдағанға жетеді.
Негізгі дереккөздер
(Латын мәтіні және ағылшын тіліндегі аудармасы, ағылшын тіліндегі түсіндірмелермен бірге).