Жорж Ванкувер: Солтүстік Америка жағалауларын зерттеуші теңізші

Кіріспе

Ағылшын теңіз зерттеушісі (1757–1798)

Капитан Джордж Ванкувер (22 маусым 1757 – 10 мамыр 1798) – британдық Корольдік теңіз күштері офицері, ең белгілісі 1791–1795 жылдардағы экспедициясымен танымал. Бұл экспедиция Солтүстік Американың солтүстік-батыс Тынық мұхитының жағалау аймақтарын, соның ішінде қазіргі Канаданың Британ Колумбиясы провинциясы мен АҚШ-тың Аляска, Вашингтон, Орегон және Калифорния штаттарының жағалауларын зерттеп, картаға түсірді. Экспедиция Гавай аралдарын және Австралияның оңтүстік-батыс жағалауын да зерттеді. Ванкувер аралы, Британ Колумбиясындағы Ванкувер қаласы, Британ Колумбиясының Күн сәулесі жағалауындағы Ванкувер өзені, АҚШ-тағы Ванкувер, Вашингтон, Юкон мен Аляска арасындағы Канада-АҚШ шекарасындағы Ванкувер тауы және Жаңа Зеландияның төртінші ең биік тауы – Ванкувер тауы да оның құрметіне аталған.

Ерте өмір

Ванкувер 1757 жылдың 22 маусымында Англияның Норфолк графтығындағы Кингс-Линн теңіз порты қаласында, голланд туған кеден қызметкерінің орынбасары Джон Джаспер Ванкувер мен Бриджет Бернерстің алтыншы және ең кіші баласы ретінде дүниеге келді. Ванкувер фамилиясы Нидерландының Дренте провинциясындағы Коеворден қаласынан (голландтың төменгі саксон тілінде Коверн) шыққан.

Корольдік теңіз флоты

1771 жылы 13 жасында Ванкувер Корольдік теңіз флотына "жас джентльмен" ретінде, болашақта мічман болуға үміткер ретінде қабылданды. Ол формальды түрде білікті теңізші (AB) болғанмен, шындығында Джеймс Куктың екінші саяхатында (1772–1775 жж.) «Терра Австралис» іздеу кезінде мічман ретінде қызмет етті. Ол Куктың үшінші саяхатына (1776–1780 жж.) де қатысты, бұл жолы «Резолюция» кемесінің серігі болған кемеде, және Гавай аралдарының еуропалықтардың алғашқы көруі мен зерттелуіне куә болды. 1780 жылдың қазанында Ұлыбританияға оралғаннан кейін Ванкувер лейтенант қызметіне тағайындалды және бастапқыда Англия бұғазы мен Солтүстік теңізде күзет және патрульдік міндеттерді атқарды. Ол 1782 жылдың 11 ақпанында Плимуттен Батыс Үндістанға аттанған кемені сүйемелдеді. 1782 жылдың 7 мамырында ол 74 зеңбірекке ие «линейкалық» кеменің төртінші лейтенанты болып тағайындалды, ол сол кезде Британдық Вест-Индия флотының құрамында болды және француздық Ливард аралдарында патрульдеуге жіберілді. Ванкувер кейіннен Сент шайқасында (1782 жылдың сәуірінде) қатысып, өзін ерекше көзге түсірді. Ванкувер 1783 жылдың маусымында Англияға оралды.

Испания империясының қолдауымен жасалатын сапарлар

1780-ші жылдардың аяғында испан империясы Тынық мұхитының солтүстік-батысына экспедиция ұйымдастырды. 1789 жылы Нотка дағдарысы күшейді, Испания мен Ұлыбритания қазіргі Ванкувер аралындағы Нотка бұғазының иелігі үшін соғысқа жуықтап қалды, бірақ одан да маңыздысы – Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауын отарлау және қоныстандыру құқығы үшін. Генри Робертс жақында зерттеу кемесінің (Куктың саяхатындағы кеме құрметіне аталған жаңа кеме) басқаруын қолға алып, тағы бір әлемді аралау мүмкіндігіне ие болды, және Робертс Ванкуверді өзінің бірінші лейтенанты етіп тағайындады, алайда дағдарысқа байланысты екеуі де басқа соғыс кемелеріне жіберілді. Ванкувер Джозеф Уидбимен бірге 74 зеңбірекке ие желілік кемеге аттанды. 1790 жылы бірінші Нотка келісімі дағдарысты тоқтатқаннан кейін, Ванкуверге «Дискавери» кемесіне Нотка бұғазын иелену және жағалауларды зерттеу міндеті тапсырылды.

Қосымша зерттеулер

Келесі жылы, 1793 жылы, ол Британдық Колумбияға оралып, одан әрі солтүстікке бет түзеді, бірақ тағдырдың тәлкегімен жерді зерттеуші Александр Маккензиден бар болғаны 48 күнге қалып қойды. Ол 56°30'N еніне жетті, Бёрк каналындағы Пойнт Мензистен бастап, Уэльс принці аралының солтүстік-батыс жағалауын зерттеді. Ол аталған аралдың төңірегін айналып өтіп, сондай-ақ Ревиллагигедо аралын толық айналып, Миткоф, Зарембо, Этолин, Врангелл, Куйу және Купреанов аралдарының жағалауларының бір бөлігін картаға түсірді. Ауа райы нашарлағандықтан, ол оңтүстікке қарай Алта-Калифорнияға жол тартты, Бодега и Квадраны тауып, өзінің аумақтық миссиясын орындауды үміттенеді, бірақ испандық ол жерде болған жоқ. Испания губернаторы шетелдік лауазым иесін ішкі аймаққа кіргізуден бас тартты. Ванкувердің сөзіне сүйенсек, аймақтың "шетелдік шабуылға қарсы жалғыз қорғанысы – бірнеше нашар зеңбіректер ғана". Ванкувер Англияға оралғанда қиындықтарға тап болды. Іскер және саяси байланыстары бар табиғат зерттеушісі Арчибальд Мензис кемедегі төтенше жағдай кезінде оның қызметшісін міндетті түрде жұмысқа алынғанына наразылық білдірді; кеме басқарушысы Джозеф Уидби экспедиция астрономы ретінде жалақы талап етті; ал Ванкувер көптеген тәртіпсіздіктер үшін жазалаған және ақырында ұятпен үйіне қайтарған Томас Питт, 2-ші Камелфорд бароны, оны ашық және жеке түрде мазалады. Питттің одақтастары, оның ішінде оның туысы, Премьер-министр Уильям Питт кіші, баспасөз арқылы Ванкуверге шабуыл жасады. Томас Питт тікелей әрекетке көшті; 1796 жылдың 29 тамызында ол Ванкуверге бұрынғы капитанына көптеген қорлықтарды жинап, оны дуэльге шақыратын хат жіберді. Ванкувер "өз жеке мәселесі бойынша мемлекеттік қызметін қорғай алмайтынын" айтып, орнына жоғары шенді офицерлердің ресми тексеруіне ұсыныс жасады. Питт Ванкуверді қуалай бастады және Лондон көшесінде оған шабуыл жасады. Олардың келесі заңдық дауының талаптары екі тараптың да бейбітшілікті сақтауын талап етті, бірақ Ванкувердің азаматтық бауыры Чарльзтың араласуына ешкім кедергі келтіре алмады, ол Питтке бірнеше соққы берді, көрермендер шабуылшыны тоқтатып алғанша. Баспасөзde айыптаулар мен қарсы айыптаулар тарады, бай Камелфорд фракциясы үлкен күшке ие болды, бірақ Ванкувер ұзақ жылғы теңіз қызметінен шаршап, қайтыс болды.

The next year, 1793, he returned to British Columbia and proceeded further north, unknowingly missing the overland explorer Alexander Mackenzie by only 48 days. He got to 56°30'N, having explored north from Point Menzies in Burke Channel to the northwest coast of Prince of Wales Island. He sailed around the latter island, as well as circumnavigating Revillagigedo Island and charting parts of the coasts of Mitkof, Zarembo, Etolin, Wrangell, Kuiu and Kupreanof Islands. With worsening weather, he sailed south to Alta California, hoping to find Bodega y Quadra and fulfil his territorial mission, but the Spaniard was not there. The Spanish governor refused to let a foreign official into the interior. Vancouver noted that the region's "only defenses against foreign attack are a few poor cannons". Vancouver faced difficulties when he returned home to England. The accomplished and politically well connected naturalist Archibald Menzies complained that his servant had been pressed into service during a shipboard emergency; sailing master Joseph Whidbey had a competing claim for pay as expedition astronomer; and Thomas Pitt, 2nd Baron Camelford, whom Vancouver had disciplined for numerous infractions and eventually sent home in disgrace, proceeded to harass him publicly and privately. Pitt's allies, including his cousin, Prime Minister William Pitt the Younger, attacked Vancouver in the press. Thomas Pitt took a more direct approach; on 29 August 1796 he sent Vancouver a letter heaping many insults on the head of his former captain, and challenging him to a duel. Vancouver gravely replied that he was unable "in a private capacity to answer for his public conduct in his official duty," and offered instead to submit to formal examination by flag officers. Pitt chose instead to stalk Vancouver, ultimately assaulting him on a London street corner. The terms of their subsequent legal dispute required both parties to keep the peace, but nothing stopped Vancouver's civilian brother Charles from interposing and giving Pitt blow after blow until onlookers restrained the attacker. Charges and counter charges flew in the press, with the wealthy Camelford faction having the greater firepower until Vancouver, ailing from his long naval service, died.

Өлім

Ванкувер, бір кезде Ұлыбританияның ең көрнекті зерттеушілері мен теңізшілерінің қатарында болған, өзінің саяхаттары мен экспедицияларын аяқтағаннан кейін үш жылдан да аз уақыт өткен соң, 1798 жылғы 10 мамырда 40 жасында беймәлім күйде қайтыс болды. Өлімінің ресми себебі жарияланбады, себебі Ванкуверге қатысты медициналық құжаттар жойылған; Джон Найш деген дәрігер Ванкувердің бүйрек жетіспеушілігінен қайтыс болғанын айтты, ал басқалары гипертиреоздық ауру деп санайды. Ванкувердің қабірі Англияның Ричмонд-на-Темзадағы Лондон қаласының Питершем ауданындағы Санкт-Петер шіркеуінің зиратында орналасқан. Хадсон шығанағы компаниясы 1841 жылы шіркеуге ескерткіш тақта орнатты. Оның 1960 жылдары жаңартылған Портленд тасынан жасалған қабірі, тарихи маңызы бар екендігіне байланысты, қазіргі таңда ІІ санатқа жатады.

Ванкувер Солтүстік-Батыс өткелінің ұзақ уақыт бойы айтылған ендіктерде жоқ екенін анықтады. Оның Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауындағы карталары өте дәл болғандықтан, олар бірнеше ұрпақ бойы жағалаудағы кеме қатынасының негізгі анықтамасы болды. Калгаридегі Маунт-Роял университетінің академик вице-президенті және Ванкувер туралы екі кітаптың авторы Робин Фишер былай дейді: Ол солтүстік-батыс жағалауды картаға түсірді. Ол солтүстік-батыс жағалаудың картасын 9-шы дәрежеге дейін дәлдікпен жасады, ол әлі күнге дейін навигациялық құрал ретінде қолданылып келеді. Бұл сол кездегі карта үшін ерекше жағдай. Алайда, Ванкувер Тынық мұхитының жағалауындағы ең үлкен және маңызды екі өзенді – Фрейзер және Колумбия өзендерін таба алмады. Ол сондай-ақ Британдық Колумбияның солтүстігіндегі Принс-Руперт маңындағы Скина өзенін де жіберіп алды. Ванкувер Колумбия өзені туралы ақпаратты 1788 жылы алғашқы сапарында оны көргеннен кейін, 11 мамыр 1792 жылы Колумбия өзенінің алғашқы еуропалық-американдық теңіз сапарын жасаған американдық сауда кемесінің капитаны Роберт Грейден білді. Бірақ Колумбия және Фрейзер өзендері Ванкувердің ешбір картасына енбеді. Стивен Р. Боун 1999 жылғы қараша-желтоқсан айларындағы «Меркаторс Ворлд» журналында былай деп жазды:

Vancouver determined that the Northwest Passage did not exist at the latitudes that had long been suggested. His charts of the North American northwest coast were so extremely accurate that they served as the key reference for coastal navigation for generations. Robin Fisher, the academic vice president of Mount Royal University in Calgary and author of two books on Vancouver, states:
He put the northwest coast on the map He drew up a map of the north west coast that was accurate to the 9th degree, to the point it was still being used into the modern day as a navigational aid. That's unusual for a map from that early a time. However, Vancouver failed to discover two of the largest and most important rivers on the Pacific coast, the Fraser River and the Columbia River. He also missed the Skeena River near Prince Rupert in northern British Columbia. Vancouver did eventually learn of the Columbia River before he finished his survey—from Robert Gray, captain of the American merchant ship that conducted the first Euroamerican sailing of the Columbia River on 11 May 1792, after first sighting it on an earlier voyage in 1788. However, neither the Columbia River nor the Fraser River were included on any of Vancouver's charts. Stephen R. Bown noted in Mercator's World magazine's November/December 1999 issue that:

How Vancouver could have missed these rivers while accurately charting hundreds of comparatively insignificant inlets, islands, and streams is hard to fathom. What is certain is that his failure to spot the Columbia had great implications for the future political development of the Pacific Northwest

While it is difficult to comprehend how Vancouver missed the Fraser River, much of this river's delta was subject to flooding and summer freshet which prevented the captain from spotting any of its great channels as he sailed the entire shoreline from Point Roberts, Washington, to Point Grey in 1792. The Spanish expeditions to the Pacific Northwest, with the 1791 Francisco de Eliza expedition preceding Vancouver by a year, had also missed the Fraser River although they knew from its muddy plume that there was a major river located nearby. Vancouver's journals exhibit a high degree of sensitivity to the indigenous populations he encountered. He wrote of meeting the Chumash people,

Ванкувердің жүздеген салыстырмалы түрде маңызсыз шығанақтарды, аралдар мен өзендерді дәл картаға түсіріп, осы үлкен өзендерді қалай жіберіп алғанын түсіну қиын. Оның Колумбия өзенін байқамауы Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы болашақ саяси дамуға үлкен әсер етті. Ванкувердің Фрейзер өзенін қалай жіберіп алғанын түсіну қиын болса да, осы өзеннің дельтасының көп бөлігі су тасқыны мен жазғы су көтерілісіне ұшырады, бұл капитанға оның негізгі арналарын анықтауға мүмкіндік бермеді. Тынық мұхитының солтүстік-батысына жасаған испандық экспедициялар, оның ішінде 1791 жылғы Франсиско де Элиза экспедициясы Ванкуверден бір жыл бұрын Фрейзер өзенін жіберіп алды, бірақ оның лайлы тоғанысынан жақын жерде үлкен өзен бар екенін білген. Ванкувердің күнделіктерінде ол кездескен жергілікті халықтарға жоғары сезімталдық танылған. Ол Чумаш халқымен кездескенін жазды.

250 жылдық мерейтойлық мерекелер

Канада Посты Ванкувердің туғанына 250 жыл толуына орай 2007 жылдың 22 маусымында 1,55 долларлық пошта маркасын шығарды. Маркада Ванкувердің бедерленген бейнесі бар, ол таулы жағалауға қарай алға қарай қарайды. Бұл Канаданың тұңғыш маркасы болуы мүмкін, онда адамның беті көрсетілмеген. Канададағы Ванкувер қаласы 2007 жылдың маусым айында Ванкувердің теңіз мұражайында Ванкувердің туғанына 250 жыл толуына арналған мереке ұйымдастырды. Бір сағаттық мерекелік шараларға 63 х 114 сантиметрлік үлкен морковь торттың ұсынылуы, Канада Корольдік артиллериясының 15-ші далалық полкінің салют атуы және Ванкувер өрт сөндірушілерінің оркестрінің орындауы кірді. XVI ғасырда Коеворден аймағынан (және Нидерландының қалған бөлігінен) бірқатар кәсіпкерлер Англияға көшіп келді. Олардың кейбіреулері Ван Коверден деп аталды. Басқалары Оксфорд фамилиясын қабылдады, себебі «оксен фординг» (өзенді өткел) дегені ағылшын тіліндегі Coevorden сөзінің шамамен аудармасы. Алайда, бұл Ванкувердің асыл тегін мәлімдейтін тарих кітаптарында аталған асыл отбасының нақты аты емес: бұл Coeverden емес, Coevorden еді. 1970 жылдары Ванкуверде тұратын Нидерландының бұрынғы бас консулы Адриен Мансвелт тарихи және генеалогиялық журналдарда және «Ванкувер Сан» газетінде ақпарат жинағын жариялады. Мансвельт теориясы кейіннен Expo 86 Дүниежүзілік көрмесі кезінде тарихи факт ретінде ұсынылды. Кейін бұл ақпаратты тарихшы У. Кей Лэмб өзінің «Тынық мұхитының солтүстігіне және әлемді айналып шығу саяхаты» атты кітабында пайдаланды. W. Kaye Lamb, Мансвельттің 1973 жылғы зерттеуін қорытындылай отырып, Ұлыбританияның Ванкувер отбасы мен Нидерландының Ван Коверден отбасы арасындағы тығыз туыстық байланыстардың дәлелін, сондай-ақ Джордж Ванкувердің өзінің күнделіктеріндегі голландтық тегіне қатысты сөздерін байқады: text=Ванкувер есімінен көрініп тұрғанындай, Ванкуверлер голландтық текті. Олар Нидерландыдағы ең көне отбасылардың бірі – ван Ковердендер отбасының ұрпақтары. Он екінші ғасырда және одан кейін көптеген жылдар бойы Дренте провинциясындағы Коевордендегі олардың қамалы шығыс шекарадағы маңызды бекініс болды. Джордж Ванкувер бұны білген. 1794 жылдың шілдесінде ол Линн каналын «менің туған жерімнің атымен» және Коверден нүктесін (ол оны дұрыс жазбаған) «менің ата-бабаларымның орнының атымен» атады. Ванкувердің арғы атасы Рейнт Вольтер ван Куверден ағылшын тілінде байланыс орнатқан тұңғыш адам болуы мүмкін. Неміс соттарының бірінде сквайр болып қызмет еткенде, ол күтуші әйелдердің бірі болған Джоанна (Джейн) Лилингстонды кездестірді. Олар 1699 жылы үйленді. Олардың ұлы Лукас Хендрик ван Куверден Ванкувердің әжесі Сараға үйленді. Кейінгі жылдары ол өз атын ағылшыншалап алған және уақытының көп бөлігін Англияда өткізген. Он сегізінші ғасырда ван Кувердендердің иеліктері негізінен Оверйессель провинциясында болды, ал отбасы мүшелерінің кейбірі Зюдерзейдегі Воленховте тұрды. Ағылшын және голландтық тармақтары байланыста болды, ал 1798 жылы (Ванкувердің қайтыс болған күні) Джордж Ванкувердің ағасы Чарльз Волленховтан Луиза Жозефина ван Куверденге үйленді. Екеуі де Рейнт Вольтер ван Куверденнің шөберелері болды". 2006 жылы Вайкато университетінің кітапханашысы Джон Робсон Джордж Ванкувердің тегі туралы өз зерттеулерін жүргізді, ол оны Британдық Колумбия тарихы журналында жариялады. Робсон Ванкувердің ата-бабалары голландтық емес, фламандтық болуы мүмкін деп болжайды; Ванкувер Суффолктегі Ипсвич пен Эссектегі Колчестердегі Ванговер отбасынан тараған деп санайды. Бұл қалаларда 16-17 ғасырларда фламандтар көп болды. Джордж Ванкувер Солтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауын барлау кезінде қазіргі Куверден аралының оңтүстік нүктесін Куверден нүктесі деп атады, бұл оның отбасының туған қаласы Коверденнің құрметіне. Ол Алясканың оңтүстік-шығысындағы Линн каналына кіретін батыс нүктесінде орналасқан.

Canada Post issued a $1.55 postage stamp to commemorate the 250th anniversary of Vancouver's birth, on 22 June 2007. The stamp has an embossed image of Vancouver seen from behind as he gazes forward towards a mountainous coastline. This may be the first Canadian stamp not to show the subject's face. The City of Vancouver in Canada organised a celebration to commemorate the 250th anniversary of Vancouver's birth, in June 2007 at the Vancouver Maritime Museum. The one hour festivities included the presentation of a massive 63 by 114 centimetre carrot cake, the firing of a gun salute by the Royal Canadian Artillery's 15th Field Regiment and a performance by the Vancouver Firefighter's Band. In the 16th century, a number of businessmen from the Coevorden area (and the rest of the Netherlands) moved to England. Some of them were known as Van Coeverden. Others adopted the surname Oxford, as in oxen fording (a river), which is approximately the English translation of Coevorden. However, it is not the exact name of the noble family mentioned in the history books that claim Vancouver's noble lineage: that name was Coeverden not Coevorden. In the 1970s, Adrien Mansvelt, a former consul general of the Netherlands based in Vancouver, published a collation of information in both historical and genealogical journals and in the Vancouver Sun newspaper. Mansvelt's theory was later presented by the city during the Expo 86 World's Fair, as historical fact. The information was then used by historian W. Kaye Lamb in his book A Voyage of Discovery to the North Pacific Ocean and Round the World, 1791–1795 (1984). W. Kaye Lamb, in summarising Mansvelt's 1973 research, observes evidence of close family ties between the Vancouver family of Britain and the Van Coeverden family of the Netherlands as well as George Vancouver's own words from his diaries in referring to his Dutch ancestry:

text=As the name Vancouver suggests, the Vancouvers were of Dutch origin. They were descended from the titled van Coeverden family, one of the oldest in the Netherlands. By the twelfth century, and for many years thereafter, their castle at Coevorden, in the Province of Drenthe, was an important fortress on the eastern frontier. George Vancouver was aware of this. In July 1794, he named the Lynn Canal "after the place of my nativity" and Point Couverden (which he spelt incorrectly) "after the seat of my ancestors". Vancouver's great grandfather, Reint Wolter van Couverden, was probably the first of the line to establish an English connection. While serving as a squire at one of the German courts he met Johanna (Jane) Lilingston, an English girl who was one of the ladies in waiting. They were married in 1699. Their son, Lucas Hendrik van Couverden, married Vancouver's grandmother, Sarah. In his later years he probably anglicized his name and spent most of his time in England. By the eighteenth century, the estates of the van Couverdens were mostly in the Province of Overijssel, and some of the family were living in Vollenhove, on the Zuider Zee. The English and Dutch branches kept in touch, and in 1798 (the date of Vancouver's death) George Vancouver's brother Charles would marry a kinswoman, Louise Josephine van Couverden, of Vollenhove. Both were great grandchildren of Reint Wolter van Couverden." In 2006 John Robson, a librarian at the University of Waikato, conducted his own research into George Vancouver's ancestry, which he published in an article in the British Columbia History journal. Robson theorises that Vancouver's forebears may have been Flemish rather than Dutch; he believes that Vancouver is descended from the Vangover family of Ipswich in Suffolk and Colchester in Essex. Those towns had a significant Flemish population in the 16th and 17th centuries. George Vancouver named the south point of what is now Couverden Island, Alaska, Point Couverden during his exploration of the North American Pacific coast, in honour of his family's hometown of Coevorden. It is located at the western point of entry to Lynn Canal in southeastern Alaska.