Кіріспе

Көлік құралы үшін лифт парадоксы. Статистикалық парадокс.

Лифт парадоксы – бұл парадоксты алғаш рет Марвин Стерн мен Джордж Гамов, көп қабатты ғимараттың әртүрлі қабаттарында кеңселерi бар физиктер байқаған. Ғимараттың төменгі қабатында кеңсесі бар Гамов өз қабатына тоқтаған алғашқы лифт көбінесе төмен қарай барып жатыр екенін байқады, ал жоғарғы қабатында кеңсесі бар Стерн өз қабатына тоқтаған алғашқы лифт көбінесе жоғары қарай барып жатыр екенін байқады. Бұл, бақылаушы қай қабатта тұрғанына байланысты, лифт кабиналарының бір бағытта екінші бағытқа қарағанда жиі жүретіні туралы жаңылыс ой тудырады.

Лифт проблемасын модельдеу

Бұл құбылыстың себебін талдау үшін бірнеше (Гамов пен Стерннен бастау алған) әрекеттер жасалды: негізгі талдау қарапайым, ал егжей-тегжейлі талдау бірінші көзқараспен салыстырғанда қиын. Қысқасы, егер адам ғимараттың ең жоғарғы қабатында болса, барлық лифттер төменнен келеді (жоғарыдан ешқайсысы келмейді), содан кейін төмен қарай кетеді. Ал егер адам ең жоғарғы қабаттан екінші қабатта болса, жоғары қабатқа баратын лифт алдымен жоғары қарай, содан кейін қысқа уақыттан соң төмен қарай өтеді. Осылайша, жоғары қарай кететін лифттер саны төмен қарай кететін лифттер санымен тең болғанымен, төмен қарай кететін лифттер көбінесе жоғары қарай кететін лифттерден кейін келеді (егер лифт жоғарғы қабатта тоқтап тұрмаса), сондықтан бірінші байқалған лифт көбінесе жоғары қарай келеді. Егер лифт жоғары қарай кеткеннен кейін қысқа уақыт өткен соң бақылауды бастаса, бірінші байқалған лифт төмен қарай келеді, ал қалған уақытта бірінші лифт жоғары қарай келеді. Бұл мәселенің толық түсіндірмесі мынадай: бір лифт уақытының көп бөлігін ғимараттың үлкен бөлігінде өткізеді, сондықтан лифт күтіп тұрған адам келгенде сол жақтан келу ықтималдығы жоғары. Егер бақылаушы лифт есіктерінің жанында сағаттаған немесе күндер бойы тұрып, әрбір лифтке назар салса, бірінші лифтке ғана емес, барлық лифттердің бағытын байқайды, онда әр бағыттағы лифттердің саны тең екенін көреді. Бұл жағдайда бақылаушы біркелкі емес интервалдағы мәліметтерді стохастикалық түрде таңдап алады. Бұл жағдайды түсіну үшін 30 қабаттан тұратын ғимаратты және вестибюльді қарастырайық, онда тек бір баяу лифт бар. Лифт өте баяу, себебі ол жоғары қарай әр қабатта, төмен қарай әр қабатта тоқтайды. Әр қабатқа баратын және жолаушыларды күтетін уақытқа бір минут кетеді. Келу кестесі мынадай: жоғарыда көрсетілгендей, ол үшбұрышты толқын тәрізді:

Қабат | Жоғары қарай уақыт | Төмен қарай уақыт
---|---|---
Вестибюль | 8:00, 9:00 | -
1-қабат | 8:01, 9:01 | 8:59, 9:59
2-қабат | 8:02, 9:02 | 8:58, 9:58
... | ... | ...
29-қабат | 8:29, 9:29 | 8:31, 9:31
30-қабат | - | 8:30, 9:30

Егер сіз бірінші қабатта тұрып, кездейсоқ лифтке барсаңыз, келесі лифт төмен қарай келуі мүмкін. Лифт сағат сайынғы алғашқы екі минутта ғана жоғары қарай келеді, мысалы, 9:00 және 9:01-де. Жоғары және төмен қарай тоқтайтын лифттердің саны бірдей, бірақ келесі лифт жоғары қарай келу ықтималдығы 60-тан 2-ні құрайды. Осыған ұқсас эффект теміржол станцияларында да байқалады, мұнда желінің соңына жақын станциядағы келесі пойыз желінің соңына қарай бағытталатын болады.

Бір лифтке қарағанда көп

Егер ғимаратта бір лифттен көп болса, бұрылыс азаяды, себебі жолаушының лифттер залына кем дегенде бір лифт одан төмен болған кезде келу ықтималдығы артады; лифттер саны шексіз болғанда, ықтималдықтар теңеседі. Жоғарыдағы мысалда, егер 30 қабат және 58 лифт болса, онда әр минут сайын әр қабатта 2 лифт болады, біреуі жоғары, біреуі төмен (жоғарғы және төменгі қабаттардан басқа), бұрылыс жойылады – әр минут сайын бір лифт жоғары, екіншісі төмен келеді. Бұл 30 лифт 2 минуттық аралықпен орналасқанда да орын алады – тақ қабаттарда лифттер кезекпен жоғары/төмен келеді, ал жұп қабаттарда олар әр екі минут сайын бірдей уақытта келеді.

Нақты жағдай

Нақты ғимаратта мынадай күрделі факторлар бар: лифтілердің көбінесе бірінші немесе төменгі қабатта қажет етілуі және бос тұрғанда сол қабатқа қайтуы; күн аясында барлығының төмен қабатқа түскімдеуінен туындайтын теңдесіз сұраныс; төменгі қабаттардағы адамдардың көбінесе баспалдақпен жүруге дайындығы; толық лифтілердің сыртқы қабаттардан келетін шақыруларды қабылдамауы. Бұл факторлар байқалатын келу жиілігін өзгертеді, бірақ парадоксты толығымен жоймайды. Атап айтқанда, ең жоғарғы қабатқа жақын тұратын адам парадоксты одан да күшті сезінеді, себебі лифтілер олардың қабатынан жоғары сирек келеді немесе қажеттілік туындамайды.