Кіріспе
Бразилия президенті 1992-1995 жылдар аралығында Итамар Аугусто Каутиеро Франко (itaˈmaʁ awˈgustu kawtʃiˈeɾu ˈfɾɐ̃ku; 28 маусым 1930 – 2 шілде 2011) – бразилиялық саясаткер, 1992 жылдың 29 желтоқсанынан 1995 жылдың 1 қаңтарына дейін Бразилияның 33-ші президенті қызметін атқарды. Бұрын ол 1990 жылдан президент Фернандо Коллор де Мелло отставкаға кеткенге дейін Бразилияның 21-ші вице-президенті болды. Франко ұзақ саяси мансабында сенатор, қала әкімі, елші және облыс әкімі қызметтерін де атқарды. Ол қайтыс болған кезде 2010 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, Минас-Жерайс штатынан сенатор болған.
Itamar Augusto Cautiero Franco (itaˈmaʁ awˈgustu kawtʃiˈeɾu ˈfɾɐ̃ku; 28 June 19302 July 2011) was a Brazilian politician who served as the 33rd president of Brazil from 29 December 1992 to 1 January 1995. Previously, he was the 21st vice president of Brazil from 1990 until the resignation of President Fernando Collor de Mello. During his long political career Franco also served as Senator, Mayor, Ambassador and Governor. At the time of his death he was a senator from Minas Gerais, having won the seat in the 2010 election.
Балалық шағы және отбасылық тарихы
Франко Сальвадор мен Рио-де-Жанейро қалалары арасында саяхаттап жүрген кемеде, теңізде мерзімінен бұрын дүниеге келді және Сальвадорда тіркелді. Әкесінің жағынан ол жартылай неміс тегінен (Минас-Жерайс штатынан шыққан Стиблер әулеті), ал анасының жағынан итальян тегінен шыққан, оның анасының екі атасы да Италиядан Бразилияға көшіп келген. Оның анасының аты "Италия" еді, бұл португал тілінде "Италия" деген мағынаны білдіреді. Франконың әкесі оның тууына дейін қайтыс болды. Оның отбасы Минас-Жерайс штатының Жуис-де-Фора қаласынан шыққан, ол сол жерде өсіп, 1955 жылы азаматтық инженер мамандығын алып, Жуис-де-Фора инженерлік мектебін бітірді.
Вице-президенттік алдында
1950 жылдардың ортасында саясатқа қадам басқан Франко алдымен Жуис-де-Фора қаласының кеңесшісі және вице-мэрі болып қызмет етті, содан кейін мэр болып сайланды (1967-1971 жылдары және қайтадан 1973-1974 жылдары). 1974 жылы қала әкімі қызметінен кетіп, Минас-Жерайс штатынан Федералдық Сенатқа сайланды. Көп ұзамай ол 1964 жылдан 1985 жылға дейін Бразилияны басқарған әскери режимге ресми оппозиция болған Бразилия демократиялық қозғалысының (Movimento Democrático Brasileiro, MDB) ықпалды тұлғасына айналды. 1976 және 1977 жылдары партия жетекшісінің орынбасары болды. 1982 жылы сенатор болып қайта сайланған ол, 1986 жылы Либералдық партияның (PL) үміткері ретінде Минас-Жерайс штатының губернаторы болып сайлануға талпынды. Өзінің саяси қызметі барысында президенттік сайлауды дереу қалпына келтіруге бағытталған (бірақ сәтсіз аяқталған) бастаманың негізгі ұйымдастырушыларының бірі болды. Сенатта қызмет еткен кезеңінде Франко сол палатада PL партиясының басшысы болды. 1987 жылдың 1 ақпанында басталған Ұлттық Конституциялық Ассамблеяның мүшесі ретінде Франко Бразилия мен нәсілдік дискриминация саясатын жүргізетін елдер арасындағы қарым-қатынасты үзуге, мандатты ұжымдық түрде беру құқығын орнатуға, қырық сағаттық жұмыс аптасынан кейін еңбек ақыны 50%-ға арттыруға, абортты заңдастыруға, қызмет мерзіміне пропорционалды алты сағаттық ескертуді үздіксіз ауыстыруға, кәсіби одақтардың бірігуіне, халық егемендігіне, жер қойнауын мемлекеттік меншікке беруге, сыртқы қарыз жүктемесін шектеу үшін қаржы жүйесін мемлекеттендіруге және жер реформасын қолдау үшін қор құруға дауыс берді. Сонымен қатар, ол өлім жазасын қайта енгізу туралы ұсыныстарға қарсы дауыс берді, президенттік жүйені бекітті және президент Жозе Сарнидің өкілеттік мерзімін ұзартуды қолдады, оған ол қарсы болды және жемқорлыққа қатысқандығы үшін қызметтен шеттетуге шақырды. Франко президент болған кезде Сарни оның жақтастарының біріне айналды.
Вице-президенттік (1990-1992)
1989 жылы Франко ПЛ-дан шығып, кішкентай PRN (Ұлттық қайта құру партиясына) қосылды, содан кейін президенттікке үміткер Фернандо Коллор де Меллоның кандидат болып сайланды. Франконың таңдалуының басты себебі – ол ірі штаттардың бірін (Коллордың кішкентай Алагоас штатынан ерекшеленетінін ескере отырып) білдіргені және президент Хосе Сарниге қарсы жемқорлыққа қатысты импичмент талабы кезінде танымал болғаны еді. Коллор мен Франко кейіннен президент (2003–2010 жылдары) Луис Инасио Лула да Силваға қарсы өте тартысты сайлауда жеңіске жетті. Франко билікке келгеннен кейін Коллормен арасы суытылып, бірнеше рет отставкаға кетумен қауіптендірді, себебі ол президенттің кейбір саясатына, әсіресе жекешелендіруге қатысты келіспеді және қарсылығын ашық білдірді. 1992 жылдың 29 қыркүйегінде Коллор жемқорлықпен айыпталды және Конгресс оны импичментке тартты. Бразилия Конституциясына сәйкес, импичментке ұшыраған президенттің өкілеттігі 180 күнге тоқтатылады. Осылайша, Франко 1992 жылдың 2 қазанында президент міндетін атқарушы болды. Коллор 29 желтоқсанда Сенат оны кінәлі деп тауып, қызметтен шеттетуі анық болғанда, Франко ресми түрде президенттік лауазымға кірісті. Ол үш жылға жуық вице-президент болғанмен, президент міндетін атқарушы болған кезде сауалнамалар көрсеткендей, халықтың көп бөлігі оны танымады. Республикалық және президенттік жүйелер сәйкесінше үлкен көпшілік дауысымен басымдық танытты. Франко парламенттік үкіметті әрқашан артық көрді. 1993 жылы Франко түрлі әскери және азаматтық лауазымдардан Конгрессті тарату туралы талаптарға қарсы тұрды (кейбір дереккөздер бұл оқиғаны «төңкеріс әрекеті» деп сипаттады). Оның басшылығымен үкіметте адалдық пен тұрақтылық қайта орнатылды, әсіресе Коллордың қиын президенттігінен кейін. Президент өзінің адалдығын сақтап, оның жеке стилі «императорлық және салтанатты президенттік рөлді» атқарған Коллордан мүлдем өзгеше болды. Алайда, Франконың жеке мінез-құлқы кейде шаршағыш және ерекше деп сипатталды. 1993 жылдың соңында Франко ертерек сайлау өткізу үшін отставкаға кетуді ұсынды, бірақ Конгресс оның өтінішін қабылдамады. Қызмет мерзімінің соңында Франконың жұмысына қанағаттанғандардың көрсеткіші 80-90 пайызға жетті. 2016 жылдың мамырына дейін Франко Бразилияның сайланбаған соңғы президенті болып қала берді.
Сыртқы саясат
Кейде "дипломатиялық қабілеті шектеулі адам" деп сипатталғанына қарамастан, Франко бүкіл Оңтүстік Американы қамтитын еркін сауда аймағы идеясын ұсынған, оны АҚШ президенті Билл Клинтон сияқты көшбасшылар жоғары бағалаған. Ол өзі қайтадан сайлауға түсуден бас тартса да. 76 жасында 2006 жылы ПМДБ партиясының президенттік тізіміне іліге алмады, бірақ 2010 жылы президенттікке кандидат ретінде тағы қарастырылғанына қарамастан, Лулаға қарсы Геральдо Алкминді қолдады. Франко Минас штатынан сенатор болуға кандидаттыққа түсіп, Невеспен бірге сайлауда жеңіске жетті.
Жеке өмір
Франко 1978 жылы ажырасып, екі қызы болды. Президенттік лауазымына дейін де, оның кезінде де ол әйелдерге құштар адам ретінде танымал болды, және оның жеке өмірі көпшіліктің қызығушылығын тудырды. Ол ядролық энергия тақырыбындағы талқылаулардан бастап, қысқа әңгімелерге дейін барлығы 19 жарияланған еңбек жазды.
Өлім
Франкоға лейкемия диагнозы қойылып, 2011 жылдың 21 мамырында Сан-Паулудағы Альберт Эйнштейн ауруханасына жатқызылды. 28 маусымда, 81 жасқа толған күні, оның жағдайы нашарлап, ауыр пневмонияға шалдығып, жансақтау бөліміне (ЖСБ) түсті және жасанды тыныс алу аппаратына қосылды. 2011 жылдың 2 шілдесі күні таңда инсульттан көз жұмды. Президент Дилма Русеф жеті күндік аза тұтуды жариялады. Оның денесі Хуис-де-Фора қаласында, оның саяси базасында, және Минас-Жерайс штатының астанасы Бело-Оризонтеде қоштасу рәсімінен өткен соң, 2011 жылдың 4 шілдесінде сол штаттың астаналық аймағындағы Контагем қаласында кремацияланды.