Ежелгі мұрағаттардағы аң бас мүсінді ыдыс

Кіріспе

Ішу мүйізі немесе кесе

Ритон (/ˈraɪtən/, /ˈraɪtɒn/, /ˈraɪtən/) (көпше түрі – ритондар немесе грекше көпше түріне сәйкес – риталар) – сұйықтық ішуге немесе құюға, әсіресе құрбандық шалу сияқты рәсімдерде немесе үстел басында қолданылатын, жалпы конус пішіндес ыдыс. Ритон көбінесе жануар басының пішінінде жасалады. Бұл заттар ежелгі Еуразияның кең аумағында, әсіресе Парсыдан Балқанға дейін жасалған. Көптеген ритондардың түбінде сұйықтық ағып шығатын тесік болады, ал кейбіреулерінде мұндай тесік болмайды және олар тек ішімдікке арналған кесе ретінде қолданылады. Олардың ерекшелігі – құйылған сұйықтықтарын төкпей, бетке қою мүмкін емес. "Ритон" сөзі ежелгі грек сөзі ῥυτόν (rhy̆tón немесе rhŭtón) сөзінен шыққан. Конус пішіндес ритон түрі Эгей аймағында қола дәуірінде, яғни б.з.д. 2 мың жылдығында белгілі болған. Алайда, ол тек осы аймаққа ғана шектелмеген. Ішу мүйізіне ұқсас және одан пайда болған болуы мүмкін, ол Еуразияда тарихқа дейінгі заманнан бері кеңінен таралған.

Атауы мен қызметі

Лидделл мен Скотт грекше rhein, "ағын" деген стандартты түсіндірме береді, бұл, Джулиус Покорнидің сөзінше, индоевропалық *sreu, "ағын" сөзінен шыққан. Rhutos "ағын" болғандықтан, оның нейтраль түрі – rhuton, құюмен байланысты бір түрлі затты білдіреді, бұл ағылшын тіліндегі "құйғышқа" тең. Көптеген ыдыстардың жоғарғы жағында кең ауыздық, ал төменгі жағында сұйықтық ағып шығатын конус тәрізді тартылыстан өткен тесік болған. Мұндағы идея – шарап немесе суды сақтау ыдысынан немесе осыған ұқсас көзден қалыптап алып, жоғары көтеріп, тесікті бас бармағымен ашып, сұйықтықты ауызға (немесе жерге құю үшін) ағызып жіберу. Бұл бүгінгі шарапты құмырадан ішуге ұқсас. Смит бұл қолданыс классикалық суреттерде көрсетілгенін және Афинейдің ἀπὸ τῆς ῥύσεως, "ағыннан" деген этимологиясын қабылдағанын айтады. Смит сондай-ақ бұл атауды классикалық дәуірде бұрын keras, "мүйіз" деп аталған ыдыстың жаңа түрі деп санайды, яғни ішуге арналған мүйіз. "Ритон" сөзі микендік грек тілінде, грек тілінің ең көне жазба түрінде (Линейлік В жазуында) кездеспейді. Дегенмен, бұқа басының ритоны, оның көптеген мысалдары сақталған, Кносстағы ыдыстар тізіміне енгізілген KN K 872 тақташасында ke ra a деп аталған; ол бұқаның идеограммасымен (*227VAS; сондай-ақ ритон деп те аталады) көрсетілген. Вентрис пен Чадвик сөзді *kera(h)a деп қайта жаңартып, микендік дауыстық аралық h әрпін қосты. Бұл дегеніміз, екі қол қажет: біреуі екінші тесікті жабып тұру үшін, ал екіншісі ритонды толтыру үшін. Осы себепті кейбір ғалымдар ритонды әдетте екі адамның көмегімен немесе тізбек немесе арқан арқылы толтырған деген пікірге келген, оны тұтқадан өткізеді. Жануарлардың пішінінде жасалған ритондар, ыдысты толтырған кезде жануар су ішіп отырғандай көрінуі үшін жасалған. Бұқа ритоны бос күйінде үш килограмм, ал толғанда алты килограммға дейін салмақтайтын. Жануарлар тақырыбындағы басқа ритондар шошқа, арыстан және арыстаншалардың (мысалы, арыстан басының мүйізі) пішінінде жасалған. Кейбір пішіндер, мысалы, арыстанша ритондарын, ыдыстың пішіні мен жүзу қабілетінің арқасында қарапайым суға батыру арқылы толтыруға болады. Арыстаншалардың пішінінде жасалған көлденең ритондарды сұйықтыққа түсіріп, қолдау арқылы толтыруға болады. Тік ритондар, мысалы шошқалардың пішінінде жасалғандарын, толтырған кезде сұйықтық төгілмеуі үшін негізгі тесікті жабу үшін қосымша қол қажет. Ритонды шарап, сыра және май сияқты сұйықтықтарды сүзу үшін жиі пайдаланған. Кейбір ритондар қандық рәсімдерде және мал құрбандығында қолданылған. Мұндай жағдайда қанды шараппен араластырып, сұйылту мүмкін. Кейбір ыдыстарды олардың ырым-жырымдық мақсаты үшін қолданылатын жануардың пішінінде жасаған, бірақ бұл әрқашан осылай болмаған.

Liddell and Scott give a standard derivation from Greek rhein, "to flow", which, according to Julius Pokorny, is from Indo European *sreu , "flow". As rhutos is "stream", the neuter, rhuton, would be some sort of object associated with pouring, which is equivalent to English pourer. Many vessels considered rhytons featured a wide mouth at the top and a hole through a conical constriction at the bottom from which the fluid ran. The idea is that one scooped wine or water from a storage vessel or similar source, held it up, unstoppered the hole with one's thumb, and let the fluid run into the mouth (or onto the ground in libation) in the same way that wine is drunk from a wineskin today. Smith points out that this use is testified in classical paintings and accepts Athenaeus's etymology that it was named ἀπὸ τῆς ῥύσεως, "from the flowing". Smith also categorized the name as having been a recent form (in classical times) of a vessel formerly called the keras, "horn", in the sense of a drinking horn. The word rhyton is not present in what is known about Mycenaean Greek, the oldest form of Greek written in Linear B. However, the bull's head rhyton, of which many examples survive, is mentioned as ke ra a on tablet KN K 872, an inventory of vessels at Knossos; it is shown with the bull ideogram (*227VAS; also known as rhyton). Ventris and Chadwick restored the word as the adjective *kera(h)a, with a Mycenaean intervocalic h.

Rhyta shaped after bulls are filled through the large opening and emptied through the secondary, smaller one. This means that two hands are required: one to close the secondary opening and one to fill the rhyton. This has led some scholars to believe that rhytons were typically filled with the help of two people or with the help of a chain or a rope that would be passed through a handle. Rhytons modeled after animals were designed to make it look like the animal was drinking when the vessel was being filled. A bull rhyton weighed about three kilograms when empty and up to six kilograms when full. Other rhytons with animal themes were modeled after boars, lions, and lionesses (such as Lion head horn). Some shapes, such as lioness rhyta, could be filled through simple submersion, thanks to the vessel's shape and buoyancy. Horizontally designed rhyta, like those modeled after lionesses, could be filled by being lowered into a fluid and supported. Vertically designed rhyta, like those modeled after boars, required another hand to cover the primary opening and to prevent the liquid from spilling as the vessel was filled. Rhyta were often used to strain liquids such as wine, beer, and oil. Some rhyta were used in blood rituals and animal sacrifice. In these cases, the blood may have been thinned with wine. Some vessels were modeled after the animal with which they were intended to be used during ritual, but this was not always the case.

Кең тараған

Әрбір суару мүйізінің немесе су құю ыдысының түбі тесілгенін дәлелдеу мүмкін емес, әсіресе осы пішіннің тарихи алғашқы кезеңдерінде. Алдымен, олардың су жинауға арналған қызметі болған. Бірақ, тесіктер пайда болғаннан кейін, олар жануарлардың бас-бовидтер, жылқылар, бұғылар және тіпті иттің бас пішініндегі зооморфты бейнелеуге және пластикалық әшекейлеуге мүмкіндік берді, сұйық жануарлардың аузынан құйылатын. Риталар Таяу және Орталық Шығыста, Персия сияқты, әртүрлі тілдер мен тіл топтарында сөйлейтін өркениеттердің қалдықтарында, біздің заманымыздан бұрынғы екінші мыңжылдықтан бастап кездеседі. Олар көбінесе жануарлардың басы немесе мүйізінің пішінінде жасалған, өте әсем әшекейленген, бағалы металдар мен тастармен қапталған болуы мүмкін. Минойлық Критте шарап құюға арналған дөңгелек тесігі бар күміс және алтын бұқалардың бас пішіндері (шарап бұқалардың аузынан құйылатын) ерекше кең таралған, олардың бірнешеуі үлкен сарайлардан табылған (Гераклион археологиялық мұражайы). Біздің заманымыздан бұрынғы 3-мыңжылдыққа, Оңтүстік-Батыс Ирандағы Суза қаласында, протоэлам дәуірінде, жануар бейнесінің ұзын, жалпақ аяқталған конус пішіндес ыдысты қолында ұстағандығы туралы тұжырымдаманың ең көне мысалы – отырған әйелдің денесі бар сиырдың күміс мүсіні, ол ыдысты екі сиырдың қамыты арасында ұсынады. Ритондар ежелгі Персияда кең таралған, онда оларды такук (تکوک) деп атаған. Гректер Персияны жеңгеннен кейін, Афинаға көптеген күміс, алтын және басқа да сәнді заттар, соның ішінде көптеген ритон әкелді. Грек суретшілері персиялық ритонды дереу үлгі етті. Барлық ритон да құнды болған жоқ, көптегендері қарапайым керамикалық конус пішіндес кеселермен әшекейленген.

Грек символикасы

Классикалық афиналық қыш ыдыстар, мысалы, қызыл фигуралы вазалар, көбінесе мифологиялық сюжеттермен суреттелген. Стандартты сюжеттердің бірі – рибальдизмді бейнелейтін сатирлер, олар риталар мен шарап қыптарымен бірге кескенделіп салынған. Мүйіз тәрізді риталар сатирлердің тік еркек мүшелерімен композициялық тұрғыдан ұштасқан, бірақ бұл ашық жыныстық және біршама әзіл-қалжыңға толы сюжет афиналық юморға сай, Аристофанның пьесаларында көрініп тұратындай, кейінірек пайда болған. Ежелгі ұлы өркениеттердің сәнді және құнды риталары рибальдизмге емес, сән-салтанатқа толы болған, бұл демократиялық ваза суреттеріне қосымша сатирикалық мән береді. Сатирлердің шарап және ритамен байланысы Ноннның “Дионисиака” дастанында көрсетілген. Онда Дионис шарап жасауды ойлап тапқан кезде жүзімді алғашқы рет таптаған сатирлер сипатталған: жемістен ақ көбікпен қызыл шырын ағып шықты. Олар оны кеселердің орнына, әлі көрінбеген, бұқа мүйіздерімен жинады, содан кейін аралас шарап кесесі осы құдайлық “Шарап мүйізі” атауын алды. Карло Кереньи осы үзіндіге сілтеме жасай келе: “Бұл бай мифтің ядросында, ақын тіпті ританы еске түсіреді, Криттік элементтерді Кіші Азиядан шыққандарынан ажырату қиын” дейді. Ол айтқан байланыс – ағылшын тіліндегі аудармада жоқ: шарап араластырылған (кераннименос), ол бұқа мүйізін (керас) қамтитын сияқты, ритонның ежелгі грек атауы. Миф бойынша, Олимптен құйылған ихор тастардың арасына түседі. Одан жүзім лозалары өседі. Бірі қарағайдың айналасында өсіп, жылан ағашқа оралып, жүзімді жейді. Дионис жыланды көріп, оны жартастағы ойыққа қуады. Крит тау құдайы Реяның болжамын тыңдаған Дионис ойықты қазып, жүзімді таптап, билеп, шулайды. Құдай, жартастар, жылан және би – Криттік тақырыптар. Дионис культі Анатолияға тән. Ең абстрактілі түрінде ритон – өмірдің мәнін сақтайтын ыдыс, жүзімді ырымдық бимен тойлау арқылы құрметтеледі.

Classical Athenian pottery, such as red figured vases, are typically painted with themes from mythology. One standard theme depicts satyrs, which symbolize ribaldry, with rhyta and wineskins. The horn shaped rhyta are carefully woven in composition with the erect male organs of the satyrs, but this blatantly sexual and somewhat humorous theme appears to be a late development, consistent with Athenian humor, as is expressed in the plays of Aristophanes. The ornate and precious rhyta of the great civilizations of earlier times are grandiose rather than ribald, which gives the democratic vase paintings an extra satirical dimension. The connection of satyrs with wine and rhyta is made in Nonnus's epic Dionysiaca. He describes the satyrs at the first trampling of the grapes during the invention of wine making by Dionysos:
the fruit bubbled out red juice with white foam. They scooped it up with oxhorns, instead of cups which had not yet been seen, so that ever after the cup of mixed wine took this divine name of 'Winehorn'. Károly Kerényi, in quoting this passage, remarks, "At the core of this richly elaborated myth, in which the poet even recalls the rhyta, it is not easy to separate the Cretan elements from those originating in Asia Minor." The connection to which he refers is a pun not present in English translation: the wine is mixed (kerannymenos), which appears to contain the bull's horn (keras), the ancient Greek name of the rhyton. In the myth, ichor from Olympus falls among rocks. From it grow grapevines. One grows around a pine tree, where a serpent, winding up the tree, eats the grapes. Dionysus, seeing the snake, pursues it into a hole in the rocks. Following an oracle of Rhea, the Cretan mountain goddess, Dionysus hollows out the hole and tramples grapes in it, dancing and shouting. The goddess, the rocks, the snake, and the dancing are Cretan themes. The cult of Dionysus was Anatolian. At its most abstract, the rhyton is the container of the substance of life, celebrated by the ritual dancing on the grapes.