Кіріспе

Академиялық атақ

Академиялық атақ – көптеген университеттердегі академиялық атақ, бірақ осы терминнің мағынасы елден елге шамалы өзгеше болуы мүмкін. Әдетте, бұл толық немесе жартылай штатпен сабақ беруге тағайындалған академиялық сарапшыны білдіреді. Олар сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізе алады.

Австралия

Австралияда "лектор" термині университетте немесе басқа жерде дәріс оқитын кез келген адамды білдіру үшін бейресми түрде қолданылуы мүмкін, бірақ ресми түрде нақты академиялық шенді көрсетеді. Австралиядағы академиялық шендер Ұлыбританиядағы шендерге ұқсас, онда британдық университеттердегі "associate professor" шені шамамен "reader" шеніне тең келеді. Австралиядағы академиялық деңгейлер (өсу ретімен): (A) ассистент-лектор, (B) лектор, (C) аға лектор, (D) доцент, және (E) профессор.

Үндістан

Үндістанда университет гранттары комиссиясы өткізген біліктілік сынағынан өткеннен кейін лектор лауазымына емтихан беруге болады. Бұл лауазым АҚШ жүйесіндегі ассистент профессор лауазымымен тең. Бұл термин барлық жерде біркелкі қолданылмайды, кейбір университеттер лектор/оқырман/профессор атауларын қалайды, ал басқалары ассистент профессор/доцент/профессор атауларын қолданады. Сондықтан көптеген лекторлардың лауазымы тұрақты болып саналады. Үндістанның көптеген штаттарында лектор немесе аспирантурадан кейінгі оқытушы (PGT) термині орта білім беру колледждерінің мұғалімдері үшін де қолданылады. Орта білім беру колледждері немесе жас колледждер жоғары мектептерге балама болып табылады. Мұндай лекторлар жоғары сыныптарда нақты бір пәнді оқыту үшін тағайындалған пән мамандары болып табылады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда «лектор» термині мағынасы кең және бірнеше академиялық шенді қамтиды. Басты айырмашылық – тұрақты/шешілмеген немесе уақытша/белгілі мерзімге дейінгі лекциялаушылық арасындағы ерекшелік. Ұлыбритания университеттеріндегі тұрақты лектор әдетте оқыту, зерттеу және әкімшілік жауапкершіліктерді қамтитын шешілмеген лауазымды иеленеді. Тұрақты лекциялаушылық – Солтүстік Америкада ассистент немесе доцент лауазымына баламалы тұрақты лауазым. Бірнеше жылдан кейін лектор өзінің зерттеу жұмысының нәтижелеріне сүйене отырып, аға лектор болып жоғарылатылуы мүмкін. Бұл лауазым оқырманнан (1992 жылдан кейінгі университеттерде бас лектор) және профессордан төмен. Ал, белгілі мерзімге дейінгі немесе уақытша лекторлар нақты, қысқа мерзімді оқыту қажеттіліктеріне сәйкес тағайындалады. Мұндай лауазымдар көбінесе жаңаланбайды және докторлық диссертациядан кейінгі тағайындама болып табылады. Солтүстік Америка терминологиясында, белгілі мерзімге дейінгі лектор, профессорлық-оқытушылық қызметке тұрақты тағайындалмаған (қонақ) ассистент профессорға тең дәрежеде болуы мүмкін. Әдетте, ұзақ мерзімді келісімшарттар жоғары тәжірибе немесе жоғары шенді білдіреді. Оқытушы-стипендиаттар кейде лекторлар деп те аталуы мүмкін. Мысалы, Эксетер университетіндегі осы топтың бір бөлігі білім беру және ғылыми-зерттеу лекторлары (E & S) деп аталды, бұл оқытуға қосқан үлесін мойындау және оқытушы-стипендиаттардың мәртебесін лекторлар деңгейіне көтеру мақсатында жасалды. Кейбір университеттерде сондай-ақ, кафедраның қажеттілігіне сәйкес уақытша оқытуды жүзеге асыратын аспиранттар немесе басқа да қызметкерлер «сессиялық лекторлар» деп аталады. Солтүстік Америкадағы қосымша профессорлар мен сессиялық лекторлар сияқты, бұл тұрақты емес оқытушылар көбінесе өте аз жалақы алады (2011-2012 жылдары жылына 6000 фунт стерлингке дейін). «Лектор» терминінің осы әртүрлі қолданылуы Ұлыбританиядан тыс академиялық қызметкерлер үшін шатастыру тудыруы мүмкін. Ұлыбританиядағы академиялық қызметкерлердің құрамында тұрақты лекциялаушылық лауазымдардың үлесі айтарлықтай төмендеді. Бұл тұрақты лекциялаушылық лауазымдарға көбінесе бірнеше жылдық докторантурадан кейінгі тәжірибеден кейін ғана қол жеткізілетінінің бір себебі. Жоғары білім беру статистикалық агенттігінің деректеріне сәйкес, 2013-2014 жылдары толық және жартылай штатты академиялық қызметкерлердің 36 пайызы белгілі мерзімге дейінгі келісімшарттар бойынша жұмыс істеді, бұл он жыл бұрынғы 45 пайызға қарағанда төмен көрсеткіш. Осы кезеңде тұрақты келісімшарттар бойынша жұмыс істейтін академиялық қызметкерлердің үлесі 55 пайыздан 64 пайызға дейін өсті. Ал қалғандары «стандартты емес» деп саналатын келісімшарттар бойынша жұмыс істеді.

Тарихи қолданысы

Ұлыбританияда тарихи тұрғыдан алғанда, жоғары дәрежелі оқытушылық лауазымына көтерілу зерттеулерге емес, оқыту немесе әкімшілік жұмысындағы шеберлікке байланысты болған, және бұл лауазым профессорлыққа тікелей жол ашпаған. Ал қазіргі таңда аға оқытушы лауазымына көтерілу зерттеу жетістіктеріне негізделеді (зерттеуге бағытталған университеттер үшін), және толық профессорлық лауазымға өту жолының маңызды бөлігі болып табылады. Толық профессорлыққа көтерілу үшін кейде Reader (немесе 1992 жылдан кейінгі университеттердегі бас оқытушы) лауазымына көтерілу қажет болады; алайда, кейбір университеттер енді Reader деңгейінде тағайындау жасамайды (мысалы, Лидс университеті мен Оксфорд университеті). Аға оқытушылар мен Reader-лар кейде бірдей жалақы шкаласында жалақы алады, бірақ Reader-лар жоғары дәрежелі деп есептеледі. Ұлыбританиядағы көптеген бекітілген оқытушылар докторлық дәрежесіне ие (2009-2010 жылдары 50,1%), және көбінесе докторантурадан кейінгі зерттеу тәжірибесі бар. Көптеген салаларда докторлық дәреже міндетті талап, бірақ бұрын олай болмаған. Кейбір академиялық лауазымдар жоғары білімі болмаса да, ғылыми еңбектерінің нәтижесі бойынша берілуі мүмкін еді.

Қазіргі қолданылулары

Жаңа университеттер (яғни 1992 жылға дейін политехникалық институттар деп аталатын университеттер) ескі университеттерден сәл өзгеше атау жүйесіне ие. 1992 жылға дейінгі көптеген университеттер мынадай дәрежелерді қолданады: оқытушы (А), оқытушы (В), аға оқытушы, оқырман, профессор. Ал 1992 жылдан кейінгі университеттердегі дәрежелер әдетте: оқытушы, аға оқытушы, басқаруға бағытталған негізгі оқытушы немесе зерттеуге бағытталған оқырман, профессор. "Аға оқытушы" атағының қолданылуында көптеген шатасулар туындайды. 1992 жылдан кейінгі университеттердегі аға оқытушы 1992 жылға дейінгі университеттердегі оқытушы (В) деңгейімен тең, ал 1992 жылға дейінгі университеттердегі аға оқытушы көбінесе 1992 жылдан кейінгі университеттердегі негізгі оқытушы деңгейімен тең келеді. Times Higher Education мәліметінше, 2006 жылы Уорвик университеті «ғасырлар бойы қалыптасқан академиялық дәстүрден бас тартып, оқытушыларды "профессордың көмекшісі", аға оқытушылар мен оқырмандарды "доцент" деп атады, профессор атағын бұрынғыша "профессор" деп атады. Бұл радикалды қадам "профессор" атағы академиялық элитаға ғана арналған болуы керек деп санайтындарды дүрліксітеді». Ноттингемде стандартты Ұлыбритания жүйесі мен Уорвик университетіндегі жүйе араласқан, оқытушылар мен профессордың көмекшілері бар. Редингтегі жұмыс жарнамалары мен академиялық қызметкерлердің веб-беттерінде доцент атағы қолданылады, бірақ университеттің жарғыларында бұл атақтар туралы ешқандай мәлімет жоқ. Олар тек Ұлыбританияның дәстүрлі академиялық дәрежелерін беру рәсімдеріне қатысты.

Тұрақты оқытушылық қызмет

1988 жылы консерваторлардың білім беру реформасы туралы заңынан кейін Ұлыбританияда бұрынғы берік лауазымдық жағдай, одан бекем емес лауазымдық жағдайға ұшырады. Техникалық тұрғыдан алғанда, университет проректорлары жеке оқытушыларды нашар өнімділік көрсеткені үшін жұмыстан босатуға немесе факультеттерді қысқартуға құқылы, бірақ іс жүзінде мұндай жағдай сирек кездеседі. Бұл саясаттың ең айқын қолданылуы 2012 жылы Лондонның Queen Mary университетінде болды, онда тұрақты келісімшарттағы оқытушылар жұмыстан шығарылды. Қазіргі таңдағы оқу орындарында нашар жұмыс істейтін оқытушыларды жұмыстан босату және жаңа қызметкерлермен алмастыру саясаты қалыптасқан. Бұл саясат 2008 жылғы Болл мен Абердин трибуналының шешімімен күрделенді, оқыту және ғылыми-зерттеу қызметкерлері арасындағы шекаралар нашарлап, Ұлыбритания университеттерінде кімді және қандай шарттарда жұмыстан босатуға болатынына әсер етеді. Ұлыбританиядағы лауазымдық жағдайдың соңғы кездегі әлсіреуіне қарамастан, ол көптеген университеттерде әлі де сақталады. Тұрақты келісімшарттарда "зейнеткерлік жасына дейін қайта тағайындалған" оқытушылар үшін "лауазым" деген сөз қолданылады. Бұл АҚШ-тағы лауазым беру шешімімен тең келеді – әлемдік деңгейдегі ғалымдардан пікір сұралады және лауазым беру және жоғарылату комиссиялары "лауазым" мәселелерін қарастырады. Мұндай жағдайларда әдетте лауазымдық деңгей көтерілмейді – лауазым және атақ тәуелсіз ұғымдар.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тың әртүрлі академиялық мекемелері лектор терминін әртүрлі қолданғандықтан, кейде шатасу туындайды. Жалпы алғанда, бұл термин колледж деңгейіндегі профессорлық-оқытушылық қызметкерлерді білдіреді, олар тұрақты қызметке үміткер емес және ғылыми-зерттеу міндеттемелері жоқ. Зерттеуге бағытталмаған колледждерде бұл айырмашылық оқшаулана түседі, лекторлар мен басқа академиялық қызметкерлердің арасындағы негізгі айырмашылық тұрақты қызметтің болуы болып табылады. "Қосалқы" деген сөз (академиялық атақтарға қосымша және көбінесе жартыштап жұмыс істеуді білдіреді) сияқты, көптеген оқу орындарында лектор атағы толық жұмыс күні мен жартыштап жұмыс күні мәселесін қарастырмайды. Лекторлардың кем дегенде магистратура дипломына ие болуы міндетті, көбінесе докторлық дәрежесі де бар. (Мысалы, Нью-Йорктегі Колумбия университетінде лектор атағы докторлық немесе оған баламалы кәсіби біліктілікті талап етеді; олар бұл терминді "арнайы бағдарламалар бойынша оқытушылар" үшін де қолданады.) Кейде бұл атақ нұсқаушыға балама ретінде қолданылады, бірақ екі атақты да қолданатын оқу орындарында лекторларына көбірек даму мүмкіндігі беріледі (мысалы, бірнеше сатылы карьералық өсу, олардың кейбіреулері факультет дауыс беру құқығын немесе факультет комиссиясының жұмысына қатысуды қамтиды). "Нұсқаушы" термині кейбір профессорлық емес оқытушылық қызметтерді қамту үшін жеткілікті кең болуы мүмкін, мысалы, аспиранттар бакалаврларды оқыту. Ірі зерттеу университеттері көбінесе толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін лекторларды жұмысқа алады, олардың міндеттері негізінен бакалавриат деңгейіндегі білім беруге, әсіресе кіріспелік/шолу курстарына бағытталған. Жоғары дәрежедегі профессорлар жоғары деңгейдегі курстарды ұнататындықтан, бұл жағдайдың бір себебі шығындарды үнемдеу, себебі тұрақты емес қызметкерлердің жалақысы көбінесе төмен болады. Лектор жартыштап жұмыс істейтін болса, оның лауазымы профессор/нұсқаушы/т.б. лауазымынан айтарлықтай ерекшеленбейді, өйткені тұрақты емес барлық қызметкерлер анықтама бойынша тұрақты қызметке үміткер емес. Алайда, толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін лекторлар (немесе белгілі бір деңгейден жоғары жалақы алатындар, мысалы, жартыштап) үшін көптеген оқу орындарында бұл лауазымды ресми түрде енгізеді, оны орындауды бағалау, жоғарылату жолдары, әкімшілік қызмет міндеттері және факультеттік құқықтармен (мысалы, дауыс беру, ресурстарды пайдалану және т.б.) басқарады. Басқа университеттер бұл жағдайда "аға" терминін дәреже немесе жоғарылау ретінде қолданады. Қай жағдайда болса да, кез келген дәрежедегі лекторларды "профессорлар" деп атау АҚШ-тағы қалыпты практикаға сәйкес келеді, онда "профессор" сөзі кішкентай әріппен колледжде оқытатын кез келген адамды білдіретін жалпы зат есім ретінде де, лауазымдық атауды немесе дәрежесін көрсетпейтін (мысалы, "Джон Смит, X саласының қауымдасқан/толық профессоры") құрметті атау ретінде де қолданылады.

Басқа елдер

Басқа елдерде қолданылуы әртүрлі. Израильде бұл терминнің академиялық ортада Ұлыбританиядағы сияқты мағынасы бар. Францияда maître de conférences ("лекция шебері") атағы – ғылыми-зерттеу және оқыту (әдетте әкімшілік жауапкершіліктерді) қамтитын тұрақты лауазым. Ол екі тұрақты факультеттік дәрежелердің төменгісі (екіншісі – professeur des universités немесе "университет профессоры"). Lecteur атағы зерттеу жұмысына қатысы жоқ шет тілдерінің мұғалімдеріне қолданылады. Неміс тілінде сөйлейтін елдерде лектор термині тарихи түрде профессордан төмен оқытушылық лауазымды білдірген, ол негізінен дәрістерді өткізуге және ұйымдастыруға жауапты болған. Қазіргі кезде лектор термині негізінен филология немесе қазіргі заманғы тілдер кафедраларындағы неміс тілді университеттерде, шет тілін оқытумен байланысты лауазымдар үшін қолданылады. Неміс университет жүйесіндегі баламалы дәрежелер: Juniorprofessor, Dozent, Hochschuldozent, Juniordozent, Akademischer Rat немесе Oberrat, Lehrkraft für besondere Aufgaben және т.б. Польшада тек оқытушылық лауазымға қатысты wykładowca термині қолданылады. Ресейде лектор академиялық атақ немесе лауазым емес, тек белгілі бір курстан дәріс беретін педагогтың сипаттамасы. Атаққа оқыту немесе зерттеу бойынша ешқандай міндеттеме қосылмайды, ол жай ғана техникалық сипаттама. Лекторлар көбінесе жоғары білікті педагогтар (мысалы, профессорлар немесе доценттер) болғанымен, факультеттің кез келген мүшесі дәріс бере алады. Норвегияда лектор, Университет лекторы және Университет колледжі лекторы – Норвегиядағы университеттер мен университет колледждеріндегі академиялық дәрежелер. Мұндай лауазымға қойылатын талаптар: магистр деңгейіндегі тиісті диплом (бес жылдық магистр немесе бакалавр және екі жылдық магистр) немесе одан жоғары, ғылыми тәжірибе, оқыту тәжірибесі және педагогикалық білім мен оқыту. Бұл дәреже Ұлыбританиядағы лектор дәрежесіне ұқсас. Бұл атақ сонымен қатар академиялық атақ болып табылады, ол мұғалімге Ungdomsskole (негізгі мектеп) мамандандырылған салалары бойынша және Videregående skole (жоғары мектеп) деңгейінде дәріс беруге мүмкіндік береді. Норвегиядағы барлық мұғалім студенттері жоғары оқу орындарында және университеттерде оқыту үшін магистр дәрежесін алуға міндетті. Швеция мен Данияда лектор немесе universitetslektor – Ұлыбританиядағы аға оқытушы, АҚШ-тағы доцент дәрежесіне ұқсас академиялық дәреже. Лектор профессордан төмен лауазымды иеленеді. Эстонияда лектор (lecturer) – АҚШ-тағы доцент, Ұлыбританиядағы аға оқытушы дәрежесіне тең академиялық дәреже. Эстониядағы лекторлар әдетте докторлық дәрежесін алады және оқыту мен зерттеумен айналысады. Сингапурда Сингапур Ұлттық университетінің лекторы – толық уақытты және жаңартылатын лауазым, ол ғылыми-зерттеуді қаржыландыру және оқытушы жолында доцент болу мүмкіндіктерін қамтиды. Бұл АҚШ университетіндегі ассистент профессор дәрежесіне тең. Оңтүстік Кореяда гангса термині "жартылай штаттан оқытушы" деген сөзбе-сөз мағынаны береді. Гангса көбінесе жартылай штаттан жұмыс істейді және сабақ сағатына төленеді. Зерттеу немесе әкімшілік міндеттемелер жоқ. Көптеген пәндерде гангса академиялық мансаптың алғашқы қадамы ретінде қарастырылады. Кореяда тұрақты лауазым "толық уақытты оқытушыдан" басталады. Оңтүстік Кореядағы тұрақты лауазымдар: "толық уақытты оқытушы (JunImGangSa)", "профессордың көмекшісі (JoKyoSu)", "доцент (BuKyosu)" және "профессор (KyoSu)". Сондықтан "толық уақытты оқытушы" басқа елдерде, соның ішінде АҚШ-та "ассистент профессор" лауазымымен бірдей. Нидерландыда "лектор" бұрын университеттегі доцент дәрежесіне тең болды. Қазіргі таңда ол қолданбалы ғылымдар университеттеріндегі ең жоғары академиялық дәреже. Әдеттегі университеттерде бұл дәреже енді жоқ.