Кіріспе

Өсімдік түрі, Кариб теңізінің шығысындағы бірнеше аралдарда акки деп белгілі жеміс беретін ағаш. Ұзақ жылдар бойы улы және қауіпті деп есептелгенімен, піскен, дұрыс дайындалған және пісірілген жемісінің қабықшасы өте дәмді деп танылады.

Ботаника

Аки – 10 метрге дейін өсетін, қысқа сабағы және тығыз қалың жапырағы бар мәңгі жасыл ағаш. Жапырақтары 6–10 эллипстік немесе сопақша, былғары тәрізді жапырақшалардан тұрады. Әр жапырақшасы ұзындығы және ені болады. Гүлшоғырлары хош иісті, 20 см-ге дейін жетеді, жылы айларда гүлдейтін, екі жынысты гүлдерден тұрады. Әр гүлдің иісі бар, бес жасыл-ақ жапырақтары болады. Жемісі кеспе тәрізді және үш бөліктен (көбінесе екі-төрт бөліктен) тұрады. Піскен кезде жасыл түстен қызыл, сары-қызғылт түске өтеді және ашылып, ішінде үш үлкен, жылтыр қара тұқымды ашады, әрқайсысы жұмсақ, қаймақты немесе губка тәрізді, ақтан сарыға дейінгі етпен қоршалған – арилдің дәмі жәңешек сияқты, текстурасы жұмыртқаның құйрылған түсіне ұқсайды. Ірі қара сары түсті, тығыз, консервілеу өнеркәсібінде қолданылады. Майлы түрі терең сары түсті, нәзік және белгілі бір тағамдарға жақсы сәйкес келеді. Аки ямайкалық асүйінде кеңінен қолданылады. Аки – Ямайканың ұлттық жемісі.

Акині уыттылығын жою үшін жинаудан бұрын толық ашылуына рұқсат етіледі. Ол "ауыз ашқан" немесе "күлімсіреген" кезде тұқымдары тасталады, ал жаңа, серпімді арилдер тұздалған суға немесе сүтке салынып алдын ала қайнатылады, содан кейін сары майда қуырылып, тағам дайындалады. Шикі жеміс – С витаминінің бай көзі. The Beat тобының 1982 жылғы Special Beat Service альбомына "Ackee 1 2 3" әні енгізілген. "Солтфиш пен Аки" Джеймс Бонд романындағы "Доктор Но" романындағы Кваррелдің сүйікті таңғы асы.

Уыттылық

Піспеген арил және жемістің жеуге жарамсыз бөліктері гипоглицин токсиндерін қамтиды, оның ішінде гипоглицин А және гипоглицин В, бұл "сабынды токсиндер" деп белгілі. Гипоглицин А тұқымдарда да, арилдерде де табылады, ал гипоглицин В тек тұқымдарда ғана кездеседі. Піспеген жемісте, маусымға және күнге ұшырауға байланысты, концентрация 10-нан 100 есеге дейін артуы мүмкін, бұл олардың биожетімділігін төмендетіп, нәтижесінде май қышқылдарының бета-тотығуын тежейді. Глюкоза қоры салдарынан азайып, гипогликемияға және "Ямайкалық құсу ауруы" деп аталатын жағдайға әкеледі. Аки дәстүрлі тағамдарда кеңінен қолданылса да, оның гипоглицин уыттылығына қатысты зерттеулер жеткіліксіз және алдын ала жасалған, оның фармакологиясын, тағамдық қолданысын және залалсыздандыру әдістерін жақсырақ түсіну үшін мұқият жоспарланған клиникалық зерттеулер қажет. 2011 жылы жеміс піскен кезде тұқымдар гипоглицин А-ны арилдерден тұқымдарға гипоглицин В-ге айналдыратын "жинақтағыш" рөлін атқаратыны анықталды. Яғни, тұқымдар арилді залалсыздандыруға көмектеседі, гипоглицин А концентрациясын тұтынуға қауіпсіз деңгейге дейін төмендетеді.