Кіріспе

Америка Құрама Штаттарында Алғыс айту күнінен кейінгі жұма – Қара жұма. Бұл дәстүр бойынша Америка Құрама Штаттарында Рождестволық сауда маусымының басталуын көрсетеді. Көптеген дүкендер арзан бағамен, кеңінен жарнамаланатын сату акцияларын ұсынады және көбінесе ерте ашылады, кейде тіпті түнгі жартыда, ал саудагерлер оны және Кибер дүйсенбіні табысты мерекелік сауда күндері деп есептейді. Бұл концепция бүкіл әлемге тарады, әлемнің көптеген елдері АҚШ-тың бұл құбылысын қайталау үшін "Қара жұма" сатуларын қабылдап, жергілікті дәстүрлерді бейімдеді немесе ұқсас шаралар жасады. Онлайн сауданың дамуы және "Кибер дүйсенбі" сияқты шаралар Қара жұмаға тән бір күндік сауда азабын ұзартып, оны кеңірек мерекелік сауда маусымына айналдырып, экономикалық әсерін күшейтті.

Этимология

Ғасырлар бойы "қара" деген сөз апатқа ұшыраған күндерді атау үшін қолданылып келген. Көптеген оқиғалар "Қара жұма" деп сипатталған, бірақ Америка тарихындағы ең маңыздысы – 1869 жылғы үрей. Ол кезде қаржыгерлер Джей Гулд пен Джеймс Фиск алтын нарығын басып алуға тырысып, Грант әкімшілігімен байланыстарын пайдаланды. Президент Грант бұл манипуляцияны білген соң, қазынадан көп мөлшерде алтын шығаруға бұйрық берді. Бұл алтынға деген сұранысты тоқтатты және баға 18%-ға төмендеді. Бір күнде байлық тауып, жоғалтқандар болды, тіпті президенттің күйеу інісі Абель Корбин де мүлігінен айрылды. "Қара жұма" деген атауды алғаш рет 1951 жылғы қарашада және 1952 жылы "Factory Management and Maintenance" журналында кездестіруге болады. Мұнда ол алғыс айту күнінен кейін ауруға шалыққандықтан жұмыстан босағандардың көп болуы туралы айтылған, осылайша төрт күндік демалыс алуға тырысқан. Бірақ бұл әдет кеңінен таралған жоқ. Соған шамамен уақытта Филадельфия мен Рочестердегі полиция Рождестволық сауда маусымының басталуына байланысты туындаған көпшілік пен көлік қадауларын сипаттау үшін "Қара жұма" және "Қара сенбі" терминдерін қолданды. 1961 жылы Филадельфия қаласы мен саудагерлер жағдайды жақсартуға тырысты, ал қоғамдық қатынастар жөніндегі сарапшы күндерді "Үлкен жұма" және "Үлкен сенбі" деп қайта атауды ұсынды, бірақ бұл атаулар тез ұмытылды. Бұл тіркес баяу тарады және алғаш рет 1975 жылғы 29 қарашада "The New York Times" газетінде пайда болды, онда ол әлі де Филадельфиядағы "жылдың ең қарбалас сауда және көлік күніне" сілтеме жасады. Көп ұзамай ол кеңінен таралғанмен, 1985 жылы "Филадельфия инквайрер" газеті Цинциннати мен Лос-Анджелестегі саудагерлердің бұл терминге әлі де беймәлім екенін хабарлады. 1980 жылдардың басында бұл тіркес ұлттық назар аударуды қосқанда, жылдың ең маңызды сауда күндерінің бірін мазақтап сипаттауға қарсы болған саудагерлер баламалы түсіндірме ұсынды: бөлшек саудагерлер дәстүрлі түрде жылдың көп бөлігінде (қаңтардан қарашаға дейін) қаржылық шығынға жұмыс істейді және мерекелік маусымда, алғыс айту күнінен кейінгі күннен бастап пайда табады. Бұл түсіндірме алғаш рет 1981 жылғы 28 қарашада "Филадельфия Инквайрер" газетінде жарияланды. ХХІ ғасырдың басынан бері АҚШ-тағы бөлшек сауда компаниялары әлемнің басқа елдерінде де "Қара жұма" күнін өткізуге тырысып келеді. АҚШ-тан тыс бөлшек саудагерлер АҚШ-тағы онлайн-саудамен бәсекелесу үшін осы күнді насихаттауға тырысты. Соңғы онжылдықтарда әлемдік бөлшек саудагерлер өздерінің мерекелік сатылымдарын өткізу үшін бұл термин мен күнді қабылдады.

Тарих

Алғыс айту күнінің Рождестволық саудамен байланысы 1930 жылдары пікір қақтығысына әкелді. Бөлшек сауда дүкендері сауда маусымын ұзартқысы келді, бірақ ешбір дүкен дәстүрді бұзып, Алғыс айту күнінен бұрын жарнамалауды бастағысы келмеді. Осы себепті 1939 жылы президент Франклин Д. Рузвельт президенттік жарлық шығарып, Алғыс айту күнін қараша айының соңғы бейсенбісі емес, төртінші бейсенбісі деп белгіледі, яғни кейбір жылдары бір апта ертерек, Рождестволық сауда маусымын ұзарту үшін. Көптеген адамдар президенттің бұл өзгерісін қабылдады, ол кейіннен Конгресс актісімен бекітілді, бірақ көптеген адамдар Алғыс айту күнін дәстүрлі күні тойлауды жалғастырды. The NPD Group талдаушысы Маршалл Коэн 2020 жылы «Қара жұма» онлайн сауданың артықшылығына ие болып бара жатқанын және COVID-19 пандемиясы осы процесті жылдамдатқанын мәлімдеді. Пандемия сонымен қатар мерекелік акциялардың ұзақ мерзімге созылуына, тіпті қазан айының басында да ұсынылуына себеп болды. 2020 жылы «Қара жұма» күні жеке барып сауда жасаған адамдардың саны азайды, ал сауданың көп бөлігі онлайн режимінде жүзеге асты. Нарықты зерттеу компаниясы Numerator карантин кезінде қажетсіз деп саналатын киім, құрал-жабдықтар және басқа да тауарлардың сатушыларына басымдық берілмегенін, себебі өндіріс көлемінің төмендеуі сатуға қолжетімді тауарлардың азаюына әкелді деп хабарлады. Adobe Analytics мәліметінше, 2020 жылы онлайн сату 9 миллиард долларға жетті, бұл өткен жылмен салыстырғанда 22% көп. RetailNext компаниясының мәліметінше, 2020 жылы дүкендерге аяқпен келген адамдардың саны өткен жылмен салыстырғанда 48%-ға төмендеді, ал Sensormatic Solutions 52%-ға төмендегенін хабарлады.

"Қара бейсенбі"

Көптеген жылдар бойы сауда орындары Қара жұма күні жұмыс уақытын күннен күнге ертерек күтіп, ақырында түн ортасына дейін, тіпті Алғыс айту күнінің кешінде де есіктерін ашты. Kmart 1991 жылы Алғыс айту күнінде дүкендерін ашты және көп жылдар бойы осы күні жұмыс істеді. 2009 жылы Kmart менеджері Фредди Мосс Алғыс айту күні сағат 19:00-де есік ашты, бұл сатып алушыларға Қара жұма күні жол ағлағынан аулақ болып, отбасымен кешкі асқа үлгеруге мүмкіндік берді. Екі жылдан кейін бірнеше сауда орындары сағат 20:00 немесе 21:00-де ашыла бастады, бұл уақыт "Қара бейсенбі" деп аңызға айналды. Келесі жылдары басқа дүкендер де осы үрдіске еліктеп, Алғыс айту күнін күннен күнге ертерек ашты немесе таңертеңгі сағаттардан бастап күні бойы жұмыс істеді. Кейбір сауда және БАҚ құралдары "Сұр бейсенбі" немесе "Қоңыр бейсенбі" терминдерін де қолданды. 2014 жылғы "Қара бейсенбі" акциялары көбінесе сәтсіздікке ұшырады, себебі мерекелік аптаның жалпы сатылымы өткен жылмен салыстырғанда 11%-ға төмендеді, Алғыс айту күні кешкісінде дүкендерде жол ағлағына қарамастан. Осыған жауап ретінде бірқатар сауда орындары 2015 жылы Алғыс айту күнін жабуға шешім қабылдады, ал Walmart, оның холдинг компаниясы мерекеде ашылып, сатуды өткізгенімен, үйде қалуды қалағандар үшін сол ұсыныстарды онлайн режимінде де ұсынуға уәде берді. Кейбір тұтынушылар Алғыс айту күнінде дүкендердің ашылуына қарсылық білдірді. Сатып алушылардың бейсенбіде дүкендердің ашылуына қарсылығының себебі – Алғыс айту күнінің коммерциялық сипатқа ие болуы, сауда қызметкерлерінің мерекеде жақындарымен бірге болу мүмкіндігінен айырылуы және бейсенбідегі арзан бағалы тауарларға акциялар тұтынушыларды отбасымен Алғыс айту күнін тойлаудан бас тартуға мәжбүр етуі, себебі олар Рождествоға дейін қайта қолжетімді болмайтын тауарларды жіберіп алудан қорқуда. Көптеген сауда орындары 2020 жылы Алғыс айту күнінде арзан бағалы тауарларға акциялар ұйымдастырудан бас тартты, себебі наурыз айынан бастап COVID-19 пандемиясына байланысты көпшілік жиналуға тыйым салынды, Walmart және Target сияқты ірі сауда орындары пандемияға жауап ретінде жұмыс уақытын қысқартып, тәулік бойы жұмыс істеуді тоқтатты, ал мерекеде ашылуымен танымал болған бірнеше сауда орындары (әсіресе әдетте стандартты жұмыс кестесімен жұмыс істейтін Kmart) тез құлдырады. Adobe Analytics мәліметтері бойынша, 2020 жылы Алғыс айту күні онлайн саудалар 5,1 миллиард доллар көлемінде рекордтық көрсеткішті құрады, бұл 2019 жылмен салыстырғанда 21,5%-ға жоғары.

Нигерия

Қара жұма акциялары алғаш рет 2014 жылы Нигерияда енгізілді.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада Қара жұма 2014 жылы енгізілді.

Үндістан

Үндістанда мерекелік сауда маусымы дәстүрлі түрде қазан немесе қараша айларында өтетін, Дивали сияқты ірі мерекелердің "мерекелік кезеңімен" байланысты болған. АҚШ-тағы Қара жұма сияқты сауда шараларына ұқсас, онлайн саудагерлер осы кезеңде бірнеше күндік акциялар ұйымдастыруды қабылдады, мысалы Amazon-ның "Great Indian Festival" және Flipkart-тың "Big Billion Days". Үндістанның тәуелсіздік күні (15 тамыз) де соңғы кезде осыған ұқсас шараларды қамтыды. Дегенмен, Қара жұма концепциясы халықаралық саудагерлер арқылы субконтинентке әкелінді, бұл кейбір үнді саудагерлерін де осы акцияны қабылдауға баулысты.

Иран

Батыс Азияның басқа елдеріндей, Қара жұма да өте танымал.

Ливан

Ливан 2014 жыл шамасында "Қара жұма" құбылысына тап болды.

Сауд Арабиясы

Сауд Арабиясында Қара жұма жергілікті электрондық сауда платформасы noon.com ұйымдастырған "Yellow Friday Sale" акциясы арқылы басталды, қазір бұл жыл сайынғы іс-шараға айналды.

Біріккен Араб Әмірліктері

Б.А.Э.-де Black Friday акциясы 2014 жылы White Friday кампаниясы ретінде басталды. 2018 жылы жергілікті электрондық коммерция платформасы noon.com Б.А.Э.-де Yellow Friday акциясын құрды. Yellow Friday саудасы қазір Б.А.Э.-де жыл сайын өткізіліп тұрады және бүкіл әлем бойынша Қара жұма күнімен шамалас уақытта өтеді.

Бельгия

Бельгияда "Қара жұма" күні 2016 жылдан бері бөлшек саудагерлермен белсенді түрде насихатталып келеді. Әсіресе онлайн-дүкендер соңғы "Қара жұма" акциясында рекордтық сатылымдар көрсетті, бұл Бельгияда "Қара жұма" күнінің танымалдығының одан әрі өсуіне жағдай жасады. 2016 жылдан кейін Бельгияда "Қара жұма" күні күрт өсті. 2017 жылы "Қара жұма" акциясына қатысқан дүкендердің саны жетпістен асты. 2018 жылғы "Қара жұма" кезінде Бельгияда барлығы 119 қатысушы дүкен тіркелді.

Дания

Данияда Қара жұма кеңінен таралған.

Финляндия

Қара жұма акциясы өте танымал.

Франция

Француздық бизнес нарыққа "Қара жұма" дәстүрін біртіндеп енгізе бастады. 2014 жылы Apple және Amazon сияқты ірі сауда компаниялары 85%-ға дейін жеңілдіктер ұсынды. Француздық FNAC және Auchan сияқты электроника сатушылары онлайн-жрнамалады, ал Darty да жылына бір рет өткізілетін осы ірі сатуға қатысты. Саудагерлер өз жарнамаларында "Vendredi noir" деп атаудың орнына, американдық "Black Friday" терминін пайдаланды. 2016 жылы, өткен жылдың қараша айында Парижде болған террористик шабуылдарға байланысты, кейбір сауда орындары "Қара жұма" орнына "Jour XXL" (XXL күн) деген атауды қолданды. 2018 жылы кейбір онлайн-бизнес өкілдері "Француз күндері" деп аталатын жаңа ұсыныс жасады, мақсаты – көктемгі маусымда (мамыр айының басында) "Қара жұма" сияқты акцияларды өткізу. 2020 жылдың 20 қарашасында Франция үкіметі Amazon және супермаркет желілері сияқты электрондық коммерция компанияларымен "Қара жұма" акцияларын бір аптаға кейінге жылдыру туралы келісімге келді. COVID-19 пандемиясы кезінде жабылып тұрған дүкендер қайта ашылғаннан кейін, жеңілдікпен сауда акциялары 4 желтоқсаннан басталуға тиіс еді.

Германия

Германияда "Қара жұма" сауда жарнамаларында "Қара апта" және "Қара сауда" деп ағылшын тілінде жазылады, сатулар бүкіл апта бойы (көптеген сауда орындары жабық болатын жексенбі күндерін қоспағанда) жалғасады. Сату кезеңінде дүкендер әдеттегі жұмыс уақытын сақтайды. Тауарлар жеңілдікпен ұсынылғанымен, бағалар әдеттегі апталық жеңілдіктерден айтарлықтай көп емес. Apple компаниясы 2006 жылы Германия нарығы үшін арнайы "Қара жұма" акциясын өткізген алғашқы компания болды. Apple Германияда "Қара жұма" деген атауды пайдаланған жоқ, тек "бір күндік сауда шарасын" насихаттады. Бастапқы жылдары интернет-дүкендер бұл шараны жаңа клиенттерді жеңілдіктермен тарту үшін пайдаланды, бірақ қазіргі кезде физикалық дүкендер де бейімделе бастады.

Грекия

Қара жұма акциясы 2016 жылы кеңінен танылды.

Ирландия

Қара жұма 2014 жылы енгізілді.

Италия

2014 жылы Италияда «Қара жұма» күні алғаш рет ұйымдастырылды.

Латвия

2017 жылы "Қара жұма" Латвияда кеңінен танымал болды. Сауда орталықтарында "Қара апта" және "Қара апта соңы" акциялары да өткізілді.

Лихтенштейн

Лихтенштейнде Қара жұма акциясы – жүздеген онлайн сатушының бірлескен сатылым жобасы. 2013 жылдың 28 қарашасындағы алғашқы 24 сағат ішінде сайтты 1,2 миллионнан астам адам қарады, бұл оны неміс тілді елдердегі ең ірі онлайн сауда шарасына айналдырды.

Нидерланды

Нидерландыда "Қара жұма" күні 2015 жылы кеңінен енгізілді. Осыған бірнеше жыл бұрын, кейбір ірі және шағын саудагерлер өздерінің маркетингтік кампанияларында "Қара жұманы" пайдалана бастаған. Алайда, 35 дүкеннің қатысуымен 2015 жыл Нидерландыда "Қара жұманың" басталуының күні деп есептелуі мүмкін, себебі ірі саудагерлердің қолдауы кеңейді. "Қара жұма" күні Нидерландыда жылдам танымал болды. 2017 жылғы "Қара жұма" кезеңінде қатысушы дүкендердің саны 125-тен асты. 2018 жылғы шараға Нидерландыдағы ең ірі "Қара жұма" платформасына 166 дүкен қосылды.

Норвегия

Норвегияда Қара жұма 2010 жылы Norwegian Outlet сауда орталығының сатылымын арттыру мақсатындағы жарнамалық кампания ретінде басталды. Осы уақыттан бері ол жыл сайын ел бойынша үлкейіп келе жатқан нарықта насипатталып келеді.

Польша

Польшада да "Қара жұма" күніне деген қызығушылық күшейіп келеді.

Румыния

Бұл концепцияны Румынияға eMAG және Flanco компаниялары 2011 жылы әкелді және жыл сайын кеңейіп келеді. Екі компания 2014 жылы ең көп сатылымды қара жұма күні тіркеді. eMAG шамамен 37 миллион евролық тауар сатты, ал Flanco-ның сатылымы 22 миллион евроны құрады. 2015 жылы жүздеген саудагерлер акцияға қатысатындарын жариялады. 2015 жылы 11 миллион румындық қара жұма туралы естігенін айтты, бұл 15 миллиондық мақсатты аудиторияның 73 пайызын құрайды. 6,7 миллион адам Румыниядағы жылдың ең ірі сауда шарасында бірдеңе сатып алуды жоспарлап отыр. Румынияда қара жұма АҚШ-тағы қара жұмадан екі апта бұрын өтеді.

Испания

2015 жылы Испания шағын саудагерлердің бірімен бірікті. Мереке жыл сайын көбірек танымал болды, ірі сауда желілері дамығанша.

Швеция

Швецияда Қара жұма кеңінен таралған.

Швейцария

2015 жылы швейцариялық «Manor» сауда желісі алғаш рет арнайы «Қара жұма» акциясын бастады. Келесі жылы көптеген швейцариялық саудагерлер «Қара жұма» апталығында арнайы ұсыныстар жасады. 2018 жылы тұтынушылар «Қара жұма» күні шамамен 400 миллион швейцариялық франк жұмсаған деп есептеледі. Соңғы жылдары «Жалғыздық күні» Швейцарияда маңыздырақ бола бастады. 2019 жылы бұл сауда күні Швейцариядағы ең маңызды сауда күні ретінде «Қара жұманы» ығыстыруы мүмкін.

Украина

2016 жылы Украинада "Қара жұма" күні енгізілді.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда "Қара жұма" термині алғаш полиция және Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінде (NHS) Рождествоға дейінгі жұманы білдіру үшін қолданылды. Бұл күні жедел қызметтер Рождество алдындағы соңғы жұмада көп адамның ішімдік ішуге шығуына байланысты жұмыс жүктемесінің артуымен күресу үшін резервтік жоспарларын іске қосады. Резервтік шараларға қала орталығындағы түнгі клубтар маңында жылжымалы далалық госпитальдар құру кіруі мүмкін. Кейін бұл термин осы қызметтерден тыс жерлерде Рождествоға дейінгі жұма күнінің кешкі және түнгі уақытын білдіру үшін қабылданып, қазірде жедел қызметтердің жаргоны емес, жалпы қолданыстағы термин саналады. Дәстүр бойынша, Бөлек күні Ұлыбританиядағы ең ірі сауда күні болып есептелді. 2010 жылдары Amazon UK және Walmart-қа тиесілі Asda желісі сияқты бірнеше американдық саудагерлер АҚШ үлгісіндегі "Қара жұма" акцияларын өткізе бастады. 2014 жылы Argos, John Lewis және Very сияқты британдық саудагерлер де осы концепцияны қабылдады. Сол жылы полиция британиялық дүкендерге халықты бақылау, шабуылдар, қауіпті клиенттер және жол қозғалысы мәселелерін реттеу үшін шақырылды. "Теско" филиалдарындағы жағдайларға жауап ретінде, Үлкен Манчестер полициясының бас комиссарының орынбасары Иан Хопкинс сатып алушылардың "өте жаман" мінез-құлқына баға берді және дүкендерді клиенттердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жеткілікті қауіпсіздік шараларын қабылдамағаны үшін сынады. Осы оқиғалардан кейін кейбір саудагерлер акцияларын тоқтатуға немесе күрт өзгертуге көшті, ал Asda барлық сатуларын бір күндік акция ретінде өткізбейтінін мәлімдеді. 2016 жылы "Қара жұма" күні онлайн сауда платформаларына жұмсалған жалпы сома 1,23 миллиард фунт стерлингті құрады, бұл 2015 жылмен салыстырғанда 2,2% өсімді көрсетті. 2017 жылы Ұлыбританияда қарашадағы бөлшек сауда сатылымдары желтоқсанға қарағанда алғаш рет тез өсті. Уэльс тілінде "Қара жұма" күні "Dydd Gwener y Gwario Gwirion" ("Ақылсыз жұма") деп аталады.

Канада

Онтарио көлінде және Канаданың Төменгі жағалау аймағындағы ірі халық орталықтары әрдайым АҚШ-қа шекара арқылы сауда жасауға ынталандырып келді. Ал Қара жұма АҚШ-та танымал бола бастағанда, канадалықтар көбінесе төмен бағалары мен күшті канадалық доллардың арқасында шекараны кесіп өтетін. 2001 жылдан кейін көптеген адамдар арзандықтар үшін шекарадан сапар шеге бастады. 2008 және 2009 жылдары канадалық доллардың американдық доллармен шамалас болуына байланысты, бірнеше ірі канадалық саудагерлер сатып алушыларды Канададан кетуден қайтару үшін өздерінің Қара жұма акцияларын өткізді. 2012 жылы Канадада Қара жұманың ең ірісі тіркелді, себебі канадалық саудагерлер сатып алушыларды шекарадан сапар шегуден ұстау үшін оны қабылдады. Канадада Қара жұма пайда болғанға дейін, саудагерлерге тигізетін әсері және тұтынушылық тұрғысынан ең ұқсас мереке – Боксинг күні еді.

Мексика

Мексикада Қара жұма үкімет пен бөлшек сауда саласына жыл сайынғы жеңілдіктер мен кеңейтілген несие шарттарын ұсынатын, испан тілінде "жақсы демалыс" деген мағына беретін El Buen Fin апталығын құруға түрткі болды. El Buen Fin 2011 жылдан бері қолданылып келеді және қараша айында Мексика революциясы мерекесінің бастапқы күні 20 қарашадан ығыстырылып, сол күнді қамтитын дүйсенбіге дейінгі апта соңында өтеді. Мұның себебі, үкімет жұмысшылар мен студенттердің "ұзақ" демалыс жасауына жол бермеу үшін кейбір мерекелерді аптаның дүйсенбісіне жылдырды (мысалы, мерекелік бейсенбіден кейін жұма күні жұмыстан немесе оқудан қалу арқылы төрт күндік демалыс жасау). Осы апта күндері ірі сауда орталықтары жұмыс уақытын ұзартады және кеңейтілген несие шарттары мен бағалық жеңілдіктер сияқты арнайы акциялар ұсынады.

Америка Құрама Штаттары

Қара жұма күні АҚШ-та ресми мереке емес, бірақ Калифорния және басқа да штаттар «Алғыс айту күнінен кейінгі күнді» мемлекеттік қызметкерлердің мереке күні ретінде атап өтеді. Кейде ол Колумб күні сияқты басқа федералды мерекелердің орнына тойланады. Көптеген сауда емес қызметкерлер мен мектептерде Алғыс айту күні де, келесі жұма күні де демалыс болады. Келесі аптаның демалыс күндерімен бірге, бұл Қара жұма күнін төрт күндік демалысқа айналдырады, бұл әлеуетті сатып алушылардың санын арттырады. Солтүстік Каролина штатының Шарлотта қаласындағы Саутпарк аймағы – Қара жұма күні АҚШ-тағы ең көп трафик болатын жер. Қара жұма күні сауда жасауға бірнеше себеп бар. Рождество алдындағы соңғы үлкен мерекеден кейінгі бірінші күн ретінде ол Рождестволық сауда маусымының ресми емес басталуын білдіреді. Сонымен қатар, көптеген жұмыс берушілер қызметкерлеріне Алғыс айту күнінің демалыс аптасының бір бөлігі ретінде күнді демалысқа шығарады. Осы мүмкіндікті пайдаланып, елдегі барлық ірі және шағын сауда орындары сауданы қозғау үшін түрлі жеңілдіктер ұсынады, соның ішінде шектеулі сандағы «doorbuster» тауарлары бар. Көп жылдар бойы сауда орындары сағат 6-да ашылатын, бірақ 2000-шы жылдардың соңында көптегендері сағат 4-те немесе 5-те ашылатын. 2010-шы жылдардың басында саудагерлер бәсекелестікке жеңіліп қалмау үшін немесе одан озат болу үшін әдеттегі жұмыс уақытынан тыс жұмыс істеді. 2010 жылы «Toys "R" Us» Қара жұма күнгі сатуларын сағат 10-да бастады. және «Балалар күні» мерекесінде «Крайола» бояулары мен бояу кітаптарын қор жеткенше тегін ұсынды. Басқа саудагерлер, мысалы Sears, Express, MK, Victoria's Secret, Zumiez, Tillys, American Eagle Outfitters, Nike, Jordan, Puma, Aéropostale және Kmart, Қара жұма сатылымын Алғыс айту күні таңертең бастады және оларды жұма күні кешке сағат 11-ге дейін өткізді. Forever 21 кері бағытта қозғалып, жұма күні әдеттегі уақытта ашылып, сенбі күні таңертең сағат 2-ге дейін кешкі сатулар жасады. 2011 жылы бірнеше сауда орындары (соның ішінде Target, Kohl's, Macy's, Best Buy және Bealls) түн ортасында алғаш рет есіктерін ашты. 2012 жылы Walmart және басқа да бірнеше сауда орындары өз дүкендерінің көпшілігін Алғыс айту күні сағат 8-де ашатынын жариялады, бұл кейбір жұмыскерлердің жұмыстан шығуға шақыруына себеп болды. 2014 жылы JCPenney, Best Buy және Radio Shack сияқты дүкендер Алғыс айту күні сағат 6-да ашылды, ал Target, Walmart, Belk және Sears сияқты дүкендер Алғыс айту күні сағат 7-де ашылды. Үш штат – Род-Айленд, Мэн және Массачусетс штаттары үлкен супермаркеттерге, гипермаркеттерге және универмагтарға Алғыс айту күнінде есік ашуға тыйым салады, бұл көк заңдардың мұрасы ретінде қарастырылады. 2017 жылдың 8 шілдесінде дүкендерді Алғыс айту күніне дейін ашуға рұқсат беру туралы заң жобасы талқыланды. Тарихи тұрғыдан қара жұма күнгі сатулар келесі апта бойына созылған. Алайда, бұл практика соңғы жылдары көбінесе жойылды, мүмкін саудагерлердің шұғылдық сезімін күшейтуге тырысуының нәтижесінде. Ақпарат құралдары әдетте Қара жұма күнгі сауда туралы және олардың Рождестволық сауда маусымының коммерциялық табысына тигізетін әсері туралы хабарларға көп көңіл бөледі, бірақ Қара жұма күнгі сату мен толық мерекелік маусымдағы бөлшек сауда арасындағы байланыс өте әлсіз және тіпті теріс болуы мүмкін. 2014 жылы Қара жұма күніндегі сату көлемі 2008 жылғы дағдарыстан бері алғаш рет төмендеді. Қара жұма аптасының төрт күнінде 50,9 миллиард доллар жұмсалды, бұл өткен жылмен салыстырғанда 11% төмен. Алайда АҚШ экономикасы дағдарысқа ұшырамады. Рождествоға дайындалу Қара жұма күнінің маңыздылығының төмендеуіне себеп болды, өйткені көптеген саудагерлер өздерінің жарнамаларын қараша және желтоқсан айларына дейін таратады, оларды бір сауда күніне немесе демалыс күндеріне шоғырландырмайды. 2014 жылдың 23 сәуірінде ".blackfriday" ICANN жоғарғы деңгейлі домендерінің тізіміне қосылды (әдеттегідей .com, .net және .org). 2015 жылы Макмиллан Дулитл компаниясының Нейл Стерн «Қара жұма көп жағдайда мәнін жоғалтады», – деді, өйткені көптеген дүкендер Алғыс айту күні ашылды және көптеген сатулар одан да ерте басталды. Онлайн сауда да күнді маңызды емес етті. 2012 жылы Gallup сауалнамасы көрсеткендей, америкалық ересектердің тек 18% Қара жұма күні сауда жасауды жоспарлаған. 2020 жылы Ad Age журналында «Америкалық капиталистік дәстүр жылдар бойы онлайн сауданың танымалдылығы артып келе жатқандықтан төмендеп келеді» делінген, бірақ COVID-19 пандемиясы «сатып алу үлгілерін күрт өзгертті және көрінеу соңғы соққысын берді». 2021 жылға қарай мерекелік маусымдағы шығындар өсуі жалғасады деп күтілді, бірақ Қара жұма енді бір күн емес еді. Оның орнына ол саудагерлерге маусым бойына жақсы ұсыныстар жасау мүмкіндігі болды, өйткені онлайн сауда тұтынушылардың мінез-құлқын өзгерте берді. COVID-19 сатып алушылар мен саудагерлердің онлайн транзакцияларға қарай бет бұруын күшейтті. Жеткізілім тізбегіндегі қиындықтар тұтынушыларды қолда бар болғанда заттарды ертерек сатып алуға итерді.

Австралия

Австралияда бұл термин даулы. 2010 жылдары ғана Австралияда дүкендер мен онлайн саудагерлер оны сауда күні ретінде белсенді түрде насихаттады, бірақ тұтынушылар наразылық білдіріп, шатасу тудырды. 2011 жылы Online Shopping USA Twitter желісінде іс-шара ұйымдастырды. Twitter қолданушылары #osublackfriday хэштегін пайдаланып, дүкендердегі ең қолайлы ұсыныстар мен жеңілдіктер туралы жазды. 2013 жылы Apple компаниясы Black Friday акциясын Австралияға дейін кеңейтті. Онлайн сатып алу арқылы клиенттерге әрбір тауарға тегін жеткізілім және тегін iTunes сыйлық картасы ұсынылды. Бұл акциялар Apple сайтында «Apple Store – қара жұма күні, 29 қарашадағы бір күндік сауда шарасы» деп жарияланды. Australia Post компаниясының ShopMate посылка жеткізу қызметі австралиялық тұтынушыларға АҚШ-тан Black Friday акциялары арқылы тауар сатып алып, Австралияға жеткізуге мүмкіндік берді. ShopMate 2014 жылдан 2022 жылға дейін қызмет көрсетті. 2022 жылдың ақпан айында жеткізілім құнына байланысты туындаған дауларға байланысты қызмет тоқтатылды. Бұдан басқа, елдегі көптеген дүкендер бүкіл ел бойынша дүкендерде және онлайн режимінде Black Friday акцияларын өткізеді.

Жаңа Зеландия

Қара жұма күні Жаңа Зеландияда шамамен 2013 жылдан бастап қарқын ала бастады. 2015 жылы The Warehouse, Noel Leeming және Harvey Norman сияқты ірі сауда орталықтары Қара жұма акцияларын ұсынды, ал 2018 жылға қарай Farmers, JB Hi Fi, Briscoes және Rebel Sport та қосылды. Жаңа Зеландияның электрондық төлемдерінің 75% шамасын өңдейтін Paymark компаниясы 2017 жылғы Қара жұма күні 219 миллион NZD (151 миллион АҚШ доллары) сомасындағы төлемдерді тіркеді, бұл өткен жылғы көрсеткіштен 10%-дан астам жоғары.

Боливия

2014 жылы Боливияда енгізілді.

Бразилия

Қара жұма Бразилиядағы дүкендерде 2010 жылдан бері кеңінен қабылданып келеді, бірақ оның бағаларының көтерілуі мен басқа да алаяқтықтардың көптеп кездесуіне қарамастан, әсіресе алғашқы жылдары "Қара алаяқ" немесе "Қара Фурадей" деген есімдермен белгілі болды. "Фурадей" сөзі "жаман жағдай" немесе қиындық, көбінесе ақшамен байланысты сленгтік сөзден шыққан. Бразилиялықтардың "Бразилиядағы Қара жұма күні бағалар "екі еселенген бағаның жартысы" болады" деп айтуы да жиі кездеседі.

Колумбия

Қара жұма 2014 жылы енгізілді.

Коста-Рика

Қара жұма күні Коста-Рикада Viernes Negro деп аталады.

Панама

Панамада "Қара жұма" күні алғаш рет 2012 жылы ел астанасына жергілікті туризмді тарту үшін үкімет тарапынан ұйымдастырылды. Үкіметтің көші-қон санағына сәйкес, алғашқы жылы шамамен 35 000 аймақтық турист келген деп есептеледі.

Зорлық-зомбылық

Көрермендерді бақылауға жиі жасалған әрекеттерге қарамастан, көпшілік арасында жеңіл жарақаттар жиі кездеседі, көбінесе адамдарды итеру немесе кішкентай қалыңдықтарда жерге құлату салдарынан. Көптеген жарақаттар жеңіл болғанымен, кейбір «Қара жұма» күндері ауыр жарақаттар және тіпті қасақана зорлық-зомбылық жағдайлары да болған.

2008 жыл

2008 жылы Нью-Йорк штатының Валли-Стрим қаласында шамамен 2000 адам Walmart дүкенінің сағат 05:00-де ашылуын күтіп тұрды. Есік ашылғанда, көпшілік алға ұмтылып, есікті сындырып, 34 жастағы Ждимытай Дамур деген қызметкерді қағып өлтірді. Сатып алушылардың көбі зардап шеккен адамның тағдырына немқұрайлы болғандай көрінді, басқа қызметкерлер араласып, жарақат алған қызметкерге көмектесуге тырысқанда, олардың шабуылын тоқтатудан бас тартты, сонымен қатар суықта көп уақыт күткендерін және енді күте алмайтындарын айтты. Сатып алушылар бұл дүкенге түнгі сағат 21:00-де жинала бастады. Полиция келгенімен және жарақат алған адамға көмек көрсетуге тырысқанда да, сатып алушылар дүкенге ағылып кіріп, полицейлерді итеріп, жолдарына кедергі келтірді. Тағы бірнеше адам жеңіл жарақат алды, оның ішінде жүкті әйел де болды, оны ауруханаға жеткізуге тура келді. Бұл оқиға "Қара жұма" акциялары кезінде болған алғашқы өлім жағдайы болуы мүмкін. Ұлттық бөлшек сауда федерациясының мәлімдемесінше, "Алғыс айту күнінен кейінгі күні жұмыс істеп қайтыс болған бөлшек сауда қызметкерінің басқа ешбір жағдайы белгілі емес".

2010 жыл

2010 жылы Қара жұма күні Висконсин штатының Мэдисон қаласында әйел Toys 'R' Us дүкенінің алдында кезекті кесіп өтіп, наразылық білдірген басқа сатып алушыларды атумен қорқытқандықтан тұтқындалды. Грузияда Toys for Tots еріктісі дүкен ұрысынан пышақталды. Индианаполистегі әйел Wal Mart дүкеніндегі басқа сатып алушылармен дауласып, тәртіпсіздік тудырғандықтан қамауға алынды. Оған дүкеннен шығып кетуді сұраған, бірақ ол бас тартқан. Флоридадағы Wal Mart дүкенінде есірткі және қару-жарақтары үшін бір ер адам тұтқындалды, себебі дүкен ашылуын күтіп тұрған басқа сатып алушылар оның қолында тапанша бар екенін байқап полицияға хабарлаған. Оның әрі екі пышақ және бұрышқы газ гранатасы бар екені анықталды. Нью-Йорк штатының Баффало қаласында Target дүкенінің есігі ашылғанда, көңілсіз сатып алушылардың ішінде қалып, аяқтап тастады. Бұл оқиға 2008 жылы Wal Mart дүкенінде болған қайғылы жағдайды еске түсірді.

2011 жыл

2011 жылы Қара жұма күні Портер Ранчодағы (Калифорния) Walmart дүкенінде бір әйел басқа сатып алушыларға бұрыш газын қолданды, нәтижесінде дүкен ашылуын сағаттап күткен 20-ға жуық адам жеңіл жарақат алды. Оқиға жаңадан арзандатылған Xbox 360 ойын консолі үшін кезекте тұрған адамдардың арасында басталды. Бір куәгердің айтуынша, екі баласымен келген әйел адамдардың кезекке тығысып кіруіне ашуланған. Куәгер ол бұрыш газ баллонын алып, кезекте тұрғандарға шашыратып жібергенін айтты. Тағы бір мәлімет бойынша: "Дүкен арзандатылған Xbox 360 ойын консольдері бар бір жәшік шығарған, содан кейін оларды алу үшін көпшілік жиналған. Полиция мәлімдемесіне сәйкес, әйел 'артықшылық алу үшін' адамдарға бұрыш газын шашыған. Сан-Леандродағы (Калифорния) Walmart дүкенінің сыртында болған оқиғада, таңғы сағат 1:45-те Қара жұма саудасынан кейін бір адам оқтан жараланды. 61 жастағы фармацевт құлап, көпшілік басып кеткеннен кейін өлі қалды деп есептелді. Ол жарақаттарынан көп ұзамай қайтыс болды.

2012 жыл

2012 жылы Қара жұма күні Флорида штатының Таллахасси қаласындағы Wal Mart дүкенінің сыртында тұрақ орыны үшін туындаған дау кезінде екі адам оққа ұшты.

2013 жыл

2013 жылы Қара жұма күні Лас-Вегаста бір адам Таңдау күні Target дүкенінен үлкен экранды телевизор алып бара жатқанда, оны қарумен тонаушы ұрлап кеткен. Телевизорды қайтарып алуға тырысқанда оған оқ аталды. Римвильде, Иллинойс штатында полиция қызметкері Коль дүкенінде дүкен ұрлығына күдікпен ұсталған адамды атып тастады, ол әріптес полиция қызметкерін көлікпен сүйреп бара жатқан. Күдікті мен сүйретілген офицердің иықтарына жарақат келді. Үш адам тұтқындалды. Тағы бір жағдайда, 29 жастағы сатып алушы Нью-Джерсидегі Walmart дүкенінде теледидар мәселесінде дүкен менеджерімен дауласып, полиция қызметкеріне шабуыл жасағандықтан тұтқындалды. Оған қоғамдық тәртіп бұзу, қасақана дене жарақаты келтіру және тұтқындалуға қарсылық көрсету айыптары тағылды.

2014 жыл

2014 жылы Калифорния штатының Тастин қаласындағы Kohl дүкенінде бес адамнан тұратын топ ұрысқаннан кейін үш сатып алушы ұсталды. Екі әйел адамның беттеріне жарақаттар келген, біреуі жеңіл жарақаттармен ауруханаға жеткізілді, ал екіншісі оқиға орнында босатылды. Ресми өкілдердің мәліметінше, тағы үш әйел адам шабуылға қатысқан деп күдіктеніп, қамауға алынды. Индианаполистің солтүстік-батысындағы сауда орталығында Қара жұма күні болған төбелес салдарынан екі адам ұсталды. Лос-Анджелесте екі әйел Калифорнияның Норвок қаласындағы Walmart дүкенінде Алғыс айту күні кешкісінде Барби қуыршағы үшін ұрысты.

2015 жыл

Бірнеше адам Кентукки штатының Флоренция қаласындағы сауда орталығында Air Jordan буткісінің бір жұбы үшін төбелесіп жатыр. Оқиға болған жылы, смартфондардың жылдам бейнежазбаға түсіру мүмкіндігіне байланысты, "тарихтағы ең қорқынышты Қара жұма төбелесі" деп аталды.

2016 жыл

2016 жылы 21 жасар Демонд Котман Нью-Джерсидегі Macy дүкенінің сыртында, жұма күні таңғы сағат 01:00 шамасында атылып өлтірілді. Шабуыл жасаған адам бірнеше рет оқ атқан, нәтижесінде SUV көлігі оқ тесіктерімен жабылған, бірақ оқиғаның себебі әлі анықталған жоқ. Котманның 26 жасар бауыры да жарақат алды. Теннесси штатының Мемфис қаласындағы Wolfchase Galleria сауда орталығындағы атыста бір адам жарақаттанды. 19 жасар Деррик Блэкберн кейін қару-жарақ заңсыз сақтағаны үшін тұтқындалды. Ванкуверде көйлексіз ер адам белбеуін қамшыдай пайдаланып, бірнеше адамға шабуыл жасады. Оқиға Adidas дүкенінің алдында болды, онда көпшілік сирек кездесетін аяқ киімнің сатылуын күтіп отырған.

2018 жыл

Алабама штатының Хувер қаласындағы Риверчейз галереясында Эмантик Фицджеральд Брэдфорд-младший күзетші тарапынан атылып өлтірілді, бұған дейін екі адам атыстан жараланған еді. Сенбі күні полиция атыс жасаған адам Брэдфорд емес екенін хабарлады, бірақ ол атысқа қатысқан деген күдік бар екенін мәлімдеді.

2019 жыл

Сиракуза, Нью-Йорк штатындағы "Destiny USA" сауда орталығының тамақ алаңында төбелес атысқа ұласты. Сауда орталығы кешкі сағат 8:00-ге дейін жабық күйде болды, содан кейін сатып алушылар мен қызметкерлер босатылып, барлық сауда-саттық тоқтатылды.

2023 жыл

Калгаридегі Market Mall сауда орталығында екі топ арасындағы төбелес кезінде үш адам пышақталды. Төрт адам ұсталды. Бірнеше сағаттан кейін Калгаридегі CrossIron Mills тағы бір сауда орталығында үш адам пышақтан жарақат алды.

Бөлшек саудагерлердің алдында тұрған қиындықтар

Кейбір интернет-дүкендер көбірек сатуды және өз дүкендеріне трафикті тарту үшін жарнамалық кампанияларға көп ақша жұмсайды. Алайда, олар сайттарының қаншалықты үлкен жүктемеге дайындалу керектігін жиі ұмытады. Retail Gazette басылымының мәліметінше, "2017 жылы Қара жұма күні трафиктің күрт өсуіне төтеп бере алмағандықтан бірқатар ірі саудагерлердің веб-сайттары істен шықты. Бұл кейбір саудагерлердің Қара жұмаға дайындық үшін қажетті шараларды қабылдамағанын көрсетеді. Жоғары жүктемеге дайындықсыздық сайттың нашар жұмыс істеуіне, істен тоқтауына және нәтижесінде саудагерлердің кірісін жоғалтуына әкелуі мүмкін". Мұндай бейжайлық үлкен репутациялық зиян келтіреді. Сонымен қатар, 2017 жылғы Оңтүстік Африкадағы Veeam қолжетімділік есебінде "Жоспарланбаған істен шығу ұйымдарға әлем бойынша жыл сайын орташа есеппен 270 миллион ранд шығынға түсіреді, бұл өткен жылғы 210 миллионнан асып түседі" делінген.

Жарнамалық кеңес сайттары

Кейбір сайттар Алғыс айту күнінен кейінгі арнайы ұсыныстар туралы ақпаратты бір айға дейін бұрын ұсынады. Тауарлар мен бағалардың тізімдері әдетте нақты жарнама парақтарының суреттерімен бірге келеді. Бұл ақпарат ішкі тұлғалармен немесе ірі саудагерлердің қасақана жариялауы арқылы тұтынушыларға түсінік беру және жоспарлауға уақыт беру үшін таратылады. Соңғы жылдары Walmart, Target, OfficeMax, Big Lots және Staples сияқты кейбір саудагерлер Black Friday алдында жіберген жарнамалары мен оларда көрсетілген бағалар авторлық құқықпен қорғалған және коммерциялық құпия болып табылады деп мәлімдеді. Осы саудагерлердің кейбіреулері Digital Millennium Copyright Act жүйесін пайдаланып, бұзық баға тізімдерін жоюға тырысты. DMCA негізінде интернет-сайттарға сот процесімен қорқытудың тиімділігі күмәнді болып шықты. Кейбір сайттар талаптарды орындаса, ал басқалары қорқытуды елемей немесе ақпаратты ұқсас атауы бар ойдан шығарылған саудагердің атынан жариялауды жалғастырды. Дегенмен, уақытты дұрыс таңдау алып тастау туралы хабарламаның күшін азайтуға көмектеседі. 2003 жылы бір интернет-провайдер Best Buy, Kohl's және Target Corporation компанияларына қарсы сотқа жүгінді, DMCA-ның алып тастау ережелері конституцияға қайшы екенін алға тартты. Сот істі қараусыз қалдырып, жарнаманы жариялаған үшінші тараптар ғана саудагерлерді сотқа шақыруға құқылы екенін шешті. Black Friday жарнамалық кеңес сайттарын пайдалану және тікелей сатып алу АҚШ штаттарында әртүрлі, бұл көбінесе тасымалдау құнының айырмашылығына және штаттың сату салығының болуына байланысты. Алайда, соңғы жылдары онлайн-сауданың ыңғайлылығы АҚШ-тан тыс, әсіресе Канададан арзан баға іздеушілердің санын арттырды. Statistics Canada мәліметтері бойынша, 2002 жылдан бері канадалықтардың шекарадан тыс онлайн-саудалары жылына шамамен 300 миллион долларға өсті. Салықтар, баждар және брокерлік комиссиясы сияқты қосымша төлемдердің күрделілігі шекарадан тыс Black Friday ұсыныстарының соңғы құнын есептеуді қиындатады. Мұндай мәселені шешу үшін әртүрлі шығындарды бағалау арқылы шешімдер бар. 2019 жылы Adobe сауда деректері бойынша, сауданың 39% смартфондар арқылы жасалған. 2022 жылы онлайн-сатудың 48% смартфондар арқылы жүзеге асырылды, бұл 2021 жылғы 44% көрсеткіштен жоғары. Сонымен қатар, тұтынушылар осы жылы Black Friday күні онлайн-саудаға рекордтық 9,12 миллиард доллар жұмсады.

Кибер дүйсенбі

Кибер дүйсенбі термині 2005 жылы Ұлттық бөлшек сауда федерациясының Shop.org бөлімшесі тарапынан жасалған жаңа сөз. Бұл термин Қара жұмадан кейінгі дүйсенбіні білдіреді және 2003 және 2004 жылдары бөлшек саудагерлер арасында байқалған үрдіске негізделген. Саудагерлер алғыс айту күнінің демалысында немесе одан кейін іздегеніне таппаған көптеген тұтынушылар сол дүйсенбі күні үйде немесе жұмында онлайн арқылы арзан бағалы тауарлар іздегенін байқады. 2010 жылы Hitwise компаниясы хабарлағандай:

Алғыс айту күні демалысы жақсы бастама болды, әсіресе Қара жұма сатуларының танымалдылығы артып келеді. Екінші жыл қатарынан Қара жұма мерекелік маусымда сауда қозғалысы ең жоғары болған күн болды, одан кейін Алғыс айту күні және Кибер дүйсенбі келді. Кибер дүйсенбі және Қара жұма күндерінде жылдық ең жоғары өсімдер тіркелді, олар тиісінше 16% және 13% өсті. 2013 жылы Кибер дүйсенбідегі онлайн сатулар өткен жылмен салыстырғанда 18% өсіп, рекордтық 1,73 миллиард долларға жетті, ал орташа тапсырыс құны 128 долларды құрады. 2014 жылы Кибер дүйсенбі жылдың ең қарбалас күні болды, десктоп арқылы онлайн саудадағы сату көлемі 2 миллиард доллардан асып, өткен жылмен салыстырғанда 17% жоғары болды.

Кибер апталық

Forbes журналының 2013 жылғы 3 желтоқсандағы «Кәсіпкерлер» бағанасында хабарланғандай: «Қара жұманың онлайн әріптесі – Кибер дүйсенбі күні бұрын-соңды болмаған үлкен танымалдыққа ие болды, тіпті кибер сатулар апта бойы жалғасуда». CBS News телеарнасының саяхат редакторы Питер Гринберг одан әрі кеңес береді: «Егер сіз Қара жұма күні шынайы арзан бағамен бірдеңе алуды қаласаңыз, сауда орталықтарынан аулақ болыңыз. Қара жұма және Кибер дүйсенбі – бұл Кибер аптаның бір бөлігі».

Бөлшек саудаға әсері

Ұлттық бөлшек сауда федерациясы Әскерлер күнінің әр аптасы бойынша сатылым туралы деректерді жариялайды. Федерацияның "Қара жұма аптасы" деген анықтамасына бейсенбі, жұма, сенбі және жексенбі күндері күтілетін шығындар кіреді. Сауалнамада сатушылардың саны емес, сатып алушылардың саны бағаланады. Сауда маусымының ұзақтығы жылдар бойынша өзгереді: Қара жұма күні 23-29 қараша аралығында, ал Рождество алдындағы кеш 24 желтоқсанда белгіленеді.

Жыл Күн Сауалнама жарияланды Сатып алушы (млн) Орташа жұмсаған сома Жалпы жұмсаған сома Сауалнамаға қатысқан тұтынушылар Қателік шегі
2021 26 қараша 30 қараша 180 $301.27 $54.2 млрд 5,759 ± 1.3%
2020 27 қараша 1 желтоқсан 186 $311.75 $58.1 млрд 6,615 ± 1.2%
2019 29 қараша 3 желтоқсан 190 $361.90 $68.8 млрд 6,746 ± 1.2%
2018 23 қараша 27 қараша 165 $313.29 $51.7 млрд 3,058 ± 1.8%
2017 24 қараша 28 қараша 174 $335.47 $58.3 млрд 3,242 ± 1.7%
2016 25 қараша
2015 27 қараша
2014 28 қараша 30 қараша 233 $380.95 $50.9 млрд 4,631 ± 1.5%
2013 29 қараша 1 желтоқсан 249 $407.02 $57.4 млрд 4,864 ± 1.7%
2012 23 қараша 25 қараша 247 $423.66 $59.1 млрд 4,005 ± 1.6%
2011 25 қараша 27 қараша 226 $398.62 $52.5 млрд 3,826 ± 1.6%
2010 26 қараша 28 қараша 212 $365.34 $45.0 млрд 4,306 ± 1.5%
2009 27 қараша 29 қараша 195 $343.31 $41.2 млрд 4,985 ± 1.4%
2008 28 қараша 30 қараша 172 $372.57 $41.0 млрд 3,370 ± 1.7%
2007 23 қараша 25 қараша 147 $347.55 $34.6 млрд 2,395 ± 1.5%
2006 24 қараша 26 қараша 140 $360.15 $34.4 млрд 3,090 ± 1.5%
2005 25 қараша 27 қараша 132 $301.81 $26.8 млрд