Кіріспе
Сауда арбасы (американдық ағылшын), троллей (британдық ағылшын, австралиялық ағылшын) немесе көлік (оңтүстік американдық ағылшын, аппалач ағылшын) – дүкендерде, әсіресе супермаркеттерде клиенттерге тауар тасымалдау үшін берілетін дөңгелекті арба. Ол дүкен ішінде тауарларды таңдау кезінде қолданылады, кассаға, кассирлерге немесе есептеу кассаларына барар алдында қолдануға арналған. Сатып алушы арбаға салған тауар мөлшері арта түссе, олар бір сапарда сатып алатын тауар көлемі де артады, бұл дүкеннің пайдасын арттырады. Көп жағдайда клиенттер арбаны сатып алған тауарларын көліктеріне жеткізу үшін де пайдалана алады, бірақ кейбір арбалар магниттік құлыптар арқылы дүкеннен немесе белгіленген тұрақтан шығуына кедергі келтіреді. АҚШ, Канада және Ұлыбританияның көптеген аймақтарында клиенттер арбаларды тұрақ алаңындағы арнайы белгіленген жерлерге қалдыруға шақырылады, ал дүкен қызметкерлері арбаларды кіреберіске қайтарады. Кейбір жерлерде арбалар құлыпты механизмдермен біріктірілген, олар жеке арбаны босату үшін монета немесе төлемдік жетон енгізуді талап етеді. Арбаны белгіленген жерге қайтару клиентке монетаны қайтарады.
physical shopping carts
A shopping cart (American English), trolley (British English, Australian English), or buggy (Southern American English, Appalachian English), also known by a variety of other names, is a wheeled cart supplied by a shop or store, especially supermarkets, for use by customers inside the premises for transport of merchandise as they move around the premises, while shopping, prior to heading to the checkout counter, cashiers or tills. Increasing the amount of goods a shopper can collect increases the quantities they are likely to purchase in a single trip, boosting store profitability. In many cases customers can then also use the cart to transport their purchased goods to their vehicles, but some carts are designed to prevent them from leaving either the store or the designated parking area by magnetically locking the wheels. In many places in the United States, Canada and the United Kingdom, customers are encouraged to leave the carts in designated areas within the parking lot, and store employees will return the carts to the entrances. In some areas carts are connected by locking mechanisms that require the insertion of a coin or token to release an individual cart. Returning the cart to its designated area releases the coin to the customer.
Дизайн
Қазіргі заманғы сауда арбаларының көпшілігі металдан немесе металл мен пластик қоспасынан жасалған. Олар бір мезгілде көп тауар жинап, жылжытуды жеңілдету үшін, сондай-ақ сақтау орнын үнемдеу үшін бір-біріне тізбектеліп орналасуға ыңғайлы етіп жасалған. Арбалардың көлемі әртүрлі, үлкендері балаларды тасымалдауға жарамды. Екі балаға арналған арнайы арбалар да бар, сондай-ақ мүгедектерге арналған себеттері бар электрлік скутерлер де кездеседі. 2006 жылғы мәліметтерге сәйкес, АҚШ-та жыл сайын шамамен 24 000 бала сауда арбаларынан жарақат алады. Кейбір дүкендерде, АҚШ-та да, халықаралық деңгейде де балаларды тасымалдауға арналған арбалар бар, олар көлік немесе фургон сияқты болып келеді, бала отыра алатын орындық, руль және кейде дабылмен жабдықталған. Мұндай «көлік арбалары» баланы қоршап, құлаудан сақтап, ыңғайлылықты қамтамасыз етеді және көңіл көтереді. Сауда арбалары әдетте төрт дөңгелекпен жабдықталады, бірақ егер бір дөңгелек істемей қалса, арбаны басқару қиынға соғады. АҚШ-тағы көптеген арбалардың алдыңғы дөңгелектері бұрылатын, ал артқы дөңгелектері бекітілген, ал Еуропада төрт бұрылатын дөңгелек жиі кездеседі. Бұл дизайн айырмашылығы Еуропадағы сауда орындарының кішігірім болуымен байланысты. Арбаның алдыңғы бөлігі көбінесе ағартқыш, тазалау құралдары сияқты шаруашылық тауарларын орналастыру үшін бөлінген, осылайша олар жеуге жарамды өнімдермен араласпайды. Сауда арбасына балама ретінде қолмен ұсталатын кішкентай сауда себеті бар. Тұтынушы аз мөлшердегі тауарды себетке салуды қалауы мүмкін. Кішкентай дүкендер, онда арбалар ыңғайсыз, көбінесе тек себеттерді ұсынады немесе тұтынушыға таңдау жасау үшін арбаның каркасына енгізілген сауда себетін пайдаланатын кішкентай арбаны ұсына алады.
Сильван Голдманның бірінші сауда арбасын жасау
1937 жылдың 4 маусымында алғашқы сауда арбаларының бірі енгізілді, оны Сильван Голдман ойлап тапты, ол Оклахома штатындағы «Хампти-Дампти» супермаркеттер желісінің иесі. 1936 жылы бір түні Голдман кеңсесінде отырып, клиенттер азық-түлік тауарларын қалай жылжытатынын ойлады. Ол бір бүгілетін ағаш орындық тауып, оның үстіне себет, ал аяқтарына дөңгелек орнатты. Голдман және оның қызметкері, механик Фред Янг бірге жұмыс істей бастады. Олардың алғашқы сауда арбасы екі сым себетті ұстайтын металл қаңқадан жасалды. Ол өз арбаларын «жұмбақты тасымалдаушылар» деп атады. Тағы бір механик, Артур Костед, сымды пішіндеп, дәнекерлеуге қабілетті құрастыру желісін ойлап тауып, арбаларды жаппай өндіру әдісін жасады. Арбаға 1940 жылдың 9 сәуірінде 2,196,914 нөмірімен патент берілді (тіркеу күні: 1938 жылдың 14 наурызы), «Өзін-өзі қызмет көрсететін дүкендер үшін бүгілетін себет тасымалы» деп аталды. Олар бұл өнертабысты жаңа «Себет тасымалдау қажет емес» жоспарының бөлігі ретінде жарнамалады. Голдман өзін-өзі қызмет көрсететін дүкендерді дамытқан және арбалар – өзін-өзі қызмет көрсететін сауданың маңызды бөлігі болды. Бұл өнертабыс бірден танымал болған жоқ. Ерлер оларды әйелдерге тән деп ойлады, ал әйелдер оларды балаға арналған арбаға ұқсатты. «Мен соңғы балама итердім», – деп ренжіді Голдманға бір әйел. Голдман жаңа өнертабысын дүкені бойынша итеру үшін бірнеше ер және әйел модельдерді жалдады, олардың тиімділігін көрсетті, сондай-ақ оның қолданылуын түсіндіру үшін қызметкерлерді орналастырды. Осыдан кейін сауда арбалары өте танымал болды және Голдман мультимиллионер атанды. Нью-Йорк сияқты қалаларда, онда азық-түліктерді дүкеннің тұрақ орнынан үйге тасымалдау көбінесе жаяу жүруді және/немесе қоғамдық көлікпен саяхаттауды қамтиды, Голдманның дизайнына ұқсас жеке арбалар әлі де танымал. Бұл арбалар азық-түлік дүкендерінен берілетін қағаз пакеттерді тасымалдауға арналған. Сауда арбасын жетілдірушілердің бірі – Орла Уотсон, ол 1946 жылы «ұялануға» мүмкіндік беретін артқы есікті ойлап тапты. Орла Уотсон өзінің бастапқы дизайнына өзгерістер енгізуді жалғастырды. Канзас-Ситидегі азық-түлік дүкенінің иесі Фред Тейлордың кеңесімен Голдман 1948 жылы, Уотсон патент алғаннан кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, «Nest Kart» деп атаған, екі қабатты емес, бір себеттен тұратын арбаның ұқсас нұсқасын патенттеді. «Nest Kart» Уотсонның сауда арбаларындағы ұялану механизмін пайдаланды, соның салдарынан Telescope Carts, Inc. компаниясы 1948 жылы патентті бұзғаны туралы шағымданып, тергеу жүргізді. Бұл балалар отыратын орын бар арбалар ойлап табылғанға дейін болды. Голдман 1947 жылы сауда арбаларына балалар отыратын орынды қосты. Бірақ, қандай себеп болмасын, сауда арбаларына арналған қауіпсіздік белбеулерін 1967 жылы Дэвид Аллен енгізді. Ол кезде бұл – жоғары технология еді, өйткені ол кері тартылатын белбеу болды.
Орла Уотсонның ұя салу арбаларын жасау
1946 жылы Орла Уотсон жиналмалы ("ұялап") сауда арбасының жүйесін ойлап тапты, ол Голдманның арбасындай пайдалану алдында және кейін бөліктерін құрастыруды немесе ажыратуды қажет етпеді; Голдманның осыған дейінгі дизайны арбаны бүктелген орындық сияқты ашуды талап етті. Қарсылығында, Голдман бұрын берілген үш лицензияға қоса эксклюзивті лицензиялық құқық алды; Telescope Carts, Inc. "ұялау" дизайнын қолданған Голдман компаниясы өндірген әрбір арба үшін роялти алуын жалғастырды. Бұл оның артқы есігін пайдаланатын кез келген сауда арбасын, соның ішінде қазіргідей танымал бір себетті "ұялау" дизайнын қамтыды. Оның үлкен табысына байланысты көптеген өндірушілер артқы жағы ашылатын есікті сауда арбаларына енгізуге тырысты, бірақ Голдманға берілген эксклюзивті лицензияға байланысты оларға рұқсат берілмеді. 1950 жылы федералды үкімет Telescope Carts, Inc. компаниясына қарсы сотқа жүгінді, Голдманға берілген эксклюзивті лицензияның жарамсыз екенін мәлімдеді, және Telescope Carts, Inc. кез келген өндірушіге сол лицензияны ұсынуға келіскен келісімге келді. Орла Уотсон және Telescope Carts, Inc. компаниясы 1950 және 1960 жылдары патент мерзімі біткенге дейін бірнеше өндірушіге жиналмалы сауда арбасының дизайнын лицензиялады.
Жаңалықтар
2012 жылы Chaotic Moon Labs компаниясы жүргізушісіз сауда арбасын жасады. "Project Sk8" немесе "Smarter Cart" деп аталатын құрылғы негізінен Windows Kinect (кедергілерді анықтау үшін) және электрлік жетекпен жабдықталған, сондай-ақ Windows 8 планшетімен бірге қолданылды. Кішкентай дүкендерде дөңгелектері бар себеттерді үлкен себет ретінде немесе кішкентай арба ретінде пайдалануға болады. Бұл арбалар тек ішкі пайдалануға арналған. 2017 жылы Target дүкендеріндегі сауда арбаларына дүкен ішіндегі цифрлық сауда тәжірибесін қолдау үшін мобильді құрылғыларға арналған сөре қосылды. Бұл сөрені Target компаниясының бұрынғы қызметкері Ник Дайер ойлап тапты және жасады. 2019 жылы Pentland Firth Software GmbH компаниясының неміс сауда желісі EDEKA-мен серіктестігімен "EASY Shopper" енгізілуі сауда арбаларының дамуындағы келесі қадам болды. Планшет, штрих-код сканері және кассасыз төлем жүйесімен жабдықталған бұл ақылды сауда арбасы тұтынушыларға оңай және ыңғайлы сауда тәжірибесін ұсынуға бағытталған. Жүйе компьютерлік көруді пайдаланып, арбадағы тауарларды дәл қадағалайды, сондай-ақ сатып алушыларға сауда жасау кезінде тауарларын сканерлеп, төлем жасауға мүмкіндік береді, бұл кезекте тұру және төлемді күтуді азайтады.
Бөлшек дүкендердің қабылдауы
Бұрынғы зерттеулер көрсеткендей, Sears сияқты сауда арбаларын ұсынбаған сауда орындары, сауда арбаларын қолданғандарға қарағанда төмен сату көрсеткіштеріне ие болды. Sears дүкендерінде сауда арбалары мен орталықтандырылған кассалық аймақтар енгізілгеннен кейін компания сатудың айқын өскенін байқады. 2004 жылы британдық супермаркеттер желісі Tesco, денсаулық мәселелеріне назар аудару мақсатында, қолданушылар реттей алатын дөңгелек кедергісі, жүрек соғуын бақылау және калорияларды есептеу құрылғылары бар сауда арбаларын сынақтан өткізді. Арбаның таныстырылуы Tesco компаниясының Cancer Research UK ұйымдастырған Race for Life қайырымдалық марафонына демеушілік етуімен бірге жүрді. Сонымен қатар, 2004 жылы сауда арбалары патогендердің таралу ошағы ретінде анықталып, қоғамдық денсаулыққа қатысты маңызды мәселеге айналды. Бұл, негізінен, жапондық зерттеулердің сауда арбаларында бактериялардың көп мөлшерде табылуына байланысты болды. Бұл тұжырымдар 2007 жылы Аризона университетінің зерттеуімен расталды. 2009 жылы зерттеушілер планшеттік компьютерлерді қарапайым арбаларға қосып, жағдайды сезінетін компьютерлендірілген сауда арбаларының прототиптерін жасады. Алғашқы сынақтар көрсеткендей, прототиптің жағдайды сезіну мүмкіндігі сауда тәжірибесін жақсартуға және өзгертуге мүмкіндік береді. Кейбір сауда орындары, мысалы, Target, металлдан жасалған арбаларды толығымен қайта өңделген пластиктен жасалған арбаларға алмастыра бастады, олардың жалғыз металл бөлігі – дөңгелек осьтері болды. Target арбасы жақсартылған дөңгелектері, жөндеуді жеңілдететін алмастырылатын пластикалық бөліктері және маневрлеуді жақсартатын тұтқалары үшін дизайн жүлделерін жеңіп алды. Басқа арбалардың дизайнында да суық немесе ыстық сусындарға арналған стақан ұстағыш, гүл шоғыры сияқты қосымша мүмкіндіктер, сондай-ақ ұялы купондар мен жарнамаларды пайдалануға мүмкіндік беретін планшеттік компьютер немесе ұялы телефонды қоюға арналған қауіпсіз бөлімшелер қарастырылған. Висконсин штатындағы Festival Foods үшін жасалған және Whole Foods Market та қолданған Bemis Manufacturing Company өндірген толығымен пластикалық дизайн, сонымен қатар арбаның қабырғасында пластикалық қаптарды немесе сусындарды ұстауға арналған қосымша тіреулер бар. Кішкентай сауда сапарлары үшін кішкентай, жартылай өлшемді арбалар да кең таралған.
Депозиттер
Көптеген елдерде клиенттер монета, жетон немесе карта арқылы шағын депозит төлейді, осы төлем клиент арбаны белгіленген тұраққа қайтарғанда қайтарылады. Жүйе арба тұтқасына орнатылған құлып арқылы жұмыс істейді, ол арбалар бір-біріне жақын тұрғанда алдыңғы арбадағы тізбекке немесе арба жиналатын орынға орнатылған тізбекке қосылады. Жетонды енгізу тізбекті ашады, ал тізбекті қайта енгізу оны бекітіп, пайдаланушыға қайтарып алу үшін жетонды шығарады. Депозит жүйесін енгізудің бір себебі – қызметкерлердің қайтарылмаған арбаларды жинауға жұмсалатын шығындарды азайту және қашып кеткен арбалардан болатын зақымды болдырмау. Тағы бір артықшылығы – арбаларды дүкен аумағынан алып, жақын маңайда тастап кету ықтималдығы төмендейді. Қайтарылмаған арбаларды жаяу өтушілер өз еркімен қайтара алады, онда депозит монетасы сыйлық ретінде беріледі. Бұл жүйе Еуропа мен Ұлыбританияда кең таралған, бірақ Канадада сирек кездеседі және АҚШ-та кеңінен қолданылмаған, тек ALDI сияқты кейбір дүкендерде 0,25 доллар депозит талап етіледі. АҚШ-та 0,25 долларлық депозит жүйесін алғаш рет қолданған дүкендердің бірі 1990 жылдардың басындағы Real Superstore (National Supermarkets еншілес компаниясы) болды. Costco және ShopRite сияқты басқа дүкендер де монеталық депозит жүйесін қолданады, бірақ бұл жүйе олардың барлық филиалдарында қолданылмайды. Австралияда депозит жүйесі кейбір жергілікті билік аймақтарында міндетті болып табылады, себебі ол жергілікті заңмен бекітілген. Әдетте, барлық ALDI дүкендері, сондай-ақ көптеген Coles және Woolworths дүкендері арбаларын ашу үшін 1 немесе 2 доллар монета талап ететін құлып механизмімен жабдықталған. Депозит мөлшері әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе 1 евро, 1 фунт немесе 1 доллар сияқты жоғары номиналды монеталар қолданылады. Депозит жүйелері әдетте белгілі бір өлшемдегі отандық монеталарды қабылдауға арналған, бірақ шетелдік монеталар, бұрынғы валюталар (мысалы, неміс D маркасы) немесе тіпті дұрыс бүктелген картон қағаздары да арбаны ашу үшін қолданылуы мүмкін. Арба жинаушылар арба қоймасынан құлыпты ашу және кілтті қайтару үшін арнайы кілтпен жабдықталады. Кейбір саудагерлер монеталардың орнына қайырымдылыққа бағышталған "жетон" сатады. Сондай-ақ, мерчандайзинг компаниялары брендтік тауарлық жетонды өнім ретінде ұсынады.
Ұрлық алдын алу
Сатып алу арбасын ұрлау, оларды пайдаланатын дүкендер үшін қымбатқа түсетін мәселе. Әдетте әрқайсысы 75-150 доллар тұратын, ал кейбір үлгілері 300-400 долларға жететін арбалар, түрлі мақсаттармен адамдар тарапынан ұрланып кетеді. Жылдық дүниежүзілік зиян 800 миллион долларға бағаланса, дүкендер осыған орай төменде сипатталатын түрлі қауіпсіздік жүйелерін қолданады.
Сауда арбасын қайтару қызметі
Солтүстік Америкадағы көптеген саудагерлер арбаларды қайтару қызметін пайдаланады, ол дүкен аумағынан тыс жерде табылған арбаларды жинап, белгілі бір ақы төлеп дүкенге қайтарады. Бұл жүйенің басты артықшылығы – жаяу жүргіншілерге сатып алғандарын үйлеріне алып кетуге мүмкіндік беруі және саудагерлерге тасталған арбаларды жаңа арбаның құнынан әлдеқайда арзанға дер кезінде қайтарып алуға көмектесуі. Бұл сонымен қатар саудагерлерге арба қорын қымбат капитал сала отырмай сақтауға мүмкіндік береді. Алайда, бұл әдістің кемшілігі – ол алдын алу шаралары емес, арбалардың дүкен аумағынан кетуіне жауап ретінде іске қосылады. Паркингтің периметрі бойынша жұқа сыммен жабылған бергіш орнатылады және арба белгіленген аймақтан шыққанда дөңгелектер құлыпталады. Дүкен қызметкерлері арбаны қайта қоймаға қайтару үшін қолмен басқарылатын құрылғымен құлыпты ашуға тиіс. Көбінесе, арба тоқтап қалатын жерді ескерту үшін, бергіш таралу аймағының алдына сызық салынады. Дегенмен, мұндай жүйелерді орнату өте қымбат, және олар көмектеседі десе де, қатесіз емес. Дөңгелектерді электрондық тосқауылдан көтеріп алып немесе құлыптарды бұзуға жеткілікті күшпен итеруге болады. Арбаны итеруші адам жүгіріп бара жатса немесе арба құлыпталмай жолға шығып кетсе, жолдың астындағы магниттік материалдарға байланысты құлыпталып қалуы мүмкін. Кейбір қалалар саудагерлерден сауда арбаларына дөңгелектерді құлыптау жүйесін орнатуды талап етеді. Кейбір жағдайларда электрондық жүйелер компаниялары осындай заңдарды қабылдауға ынталандырады, осылайша әлеуетті клиенттердің тұтқын аудиториясын құруға тырысады.
Мүгедектер үшін
Көптеген сауда орындары қарттар мен мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған арнайы электронды сауда арбаларын ұсынады. Бұл, негізінен, себеті бар электрлік орындықтар. Олар клиенттерге дүкен ішінде еркін қозғалып, қажетті заттарды жинауға көмектеседі. Мүгедектерге арналған қолмен итермелі арбалар да бар, олар арнайы олар үшін жасалған. Мүмкіндігі шектеулі адамдарға көмек ретінде әлі іске асырылмаған жаңалық – төрт дөңгелекті арбаның айналу центріне бағыттаушы дөңгелек орнату. Арбаларды біріктіруге кедергі келтірмеу үшін, бұл бағыттаушы дөңгелек арбаның салмағымен иіліп тұратын серіппелі болатпен арбаның алдыңғы бөлігіне бекітіледі.
Көркем өнер, дизайн және тұтынушылықта сатып алу арбасының тұжырымдамалық бұрылулары
Caddie, Wanzl немесе Brüder Siegel сияқты сауда арбаларын өндірушілер, сауда арбасын нарыққа шығарғаннан бері Charles Eames, Harry Bertoia немесе Verner Panton сияқты суретшілермен, графикалық дизайнерлермен, өнеркәсіптік және жиһаз дизайнерлерімен қарқынды тікелей және жанама іскерлік қарым-қатынастарды сақтап келді. Бұл қарым-қатынастар тек өздерінің сауда арбалары мен сым себет тауарларын жаңадан дамыту және жетілдіру үшін ғана емес, сонымен қатар жарнамалық және PR мақсаттары үшін де болды. Olivier Mourgue, Otl Aicher, Stiletto және басқа да суретшілер мен дизайнерлер сауда арбаларын өндірушілердің жасауымен сымнан жасалған жиһаз немесе көркем туындыларға ие болды. Өнердегі сауда арбасының ең танымал бейнелеуінің бірі – 1970 жылғы американдық поп-артист Duane Hanson-ның "Супермаркет әйелі" мүсіні, ол тұтынушылыққа сын көзбен қарады. 1983 жылы неоисттік "бір адамдық суретшілер тобы" Stiletto Studios, Eames пен Bertoia-ның сым жиһаздары Америка Құрама Штаттарында пайда болған сауда арбаларының эстетикалық бейімделулері болғанын, және олар архитектура мен дизайндағы Халықаралық стильдің тұтынушылық революциялық контекстінің қайталануы екенін атап өтті. Дегенмен, қайтарылмаған және өз орнынан тыс қалған ең көп ұрланған сауда арбаларын, кездейсоқ пайдаланушылар, ешқандай көркемдік немесе мәдени сындық мағынасы жоқ, алдын ала жасалған шешімдер ретінде қолданады – мысалы, импровизацияланған жиһаз (кір жуу себеттері сияқты), немесе үйсіздердің тұрмыстық заттары үшін көшпелі жиһаз, немесе сым беттерінің мырыш және пластик жабындары қыздырылғанда денсаулыққа зиян екенін ескермей, арнайы барбекю грильдері ретінде пайдаланады.