Кіріспе

Солтүстік Америкадағы құс түрлері

Үй қыран (Haemorhous mexicanus) – қырандар тұқымдасына жататын Солтүстік Америка құсы. Ол Мексика мен АҚШ-тың оңтүстік-батысының туа біткен жері, бірақ кейін Солтүстік Американың шығыс бөлігіне және Гавайи аралдарына әкелінген; қазір АҚШ-тың барлық аймақтарында және Мексиканың көп бөлігінде кездеседі, ал кейбіреулері Канада шекарасының жанында қоныстанған. Солтүстік Америкада 40 миллион үй қыран бар деген есеп бар, бұл оны американдық алтын қыраннан кейін екінші ең көп саны бар қыран етеді. Үй қыран және тағы екі американдық гүлқұс (rosefinch) Haemorhous туысына жатады.

Сипаттама

Үй қыраншасы - орташа мөлшерлі, ұзын құс, қанаттарының ұзындығы дене салмағы , орташа салмағы , стандартты өлшемдері бойынша қанат аккорды , құйрығы , тұмсығы және табан сүйегі бар. Ересектерінің ұзын, тік төртбұрышты қоңыр құйрығы және арқасы қоңыр немесе күңгірт қоңыр түсті, ал қанат қауырсындары терең сұр түске боялған. Кеуде және қарнындағы қауырсындары жолақты болуы мүмкін, бүйірлері көбінесе жолақты болады. Көп жағдайда ересек еркектердің басы, мойны және иықтары қызыл түсті болады. Бұл түс кейде қарнына және арқасының бойымен, қанаттардың арасына дейін таралады. Еркектердің түсі маусымға қарай өзгереді, бұл олардың жеген жидектері мен жемістеріне байланысты. Соның салдарынан, түстер ақшыл сабан түсінен аққызғылт сарыға дейін (екі түс те сирек кездеседі) және терең, қызыл түске дейін өзгереді. Ересек ұрғашыларының жоғарғы бөлігі қоңыр, ал төменгі бөлігі жолақты болады. Үй қыраншасының әндері әдетте жоғары перделі музыкалық дыбыстардан тұрады, олар ерекше жоғары нотамен аяқталады. Ұшып бара жатқанда шығаратын дауысы жұмсақ «чиит» немесе «бидай» тәрізді, ал қонғанда ұзақ созылған дыбыс шығарады.

Тамақтандыру

Үй құс тұяғы әдетте жерде немесе өсімдіктер арасында азықтанады. Олар негізінен дәнді дақылдар, тұқымдар және жидектермен қоректенеді, әсіресе қызылша мен балауса сияқты арамшөптердің тұқымдарын көп жейді; сондай-ақ, кейде апиын сияқты ұсақ жәндіктерді де жейді. Олар жыл бойы құс қоректендіру орындарына жиі келеді, әсіресе күнбағыс немесе қара бақ тұқымымен толтырылған болса, және олар ілмелі қара бақ тұқымына арналған қоректендірушілерге жиналады. Үй құс тұяғы жеміс бақтарындағы жемістерге зиян келтіруі және коммерциялық егілген дәнді жеуі мүмкін, бірақ көбінесе маңызды зиянкес емес, жай ғана көңіл көшіруге келмейтін құс саналады.

Өсіру

Ұялар ғимараттардағы ойыстар, ілінген өсімдіктер және басқа да сыртқы әшекейлер сияқты қуыстарда салынады. Кейде басқа құстар тастап кеткен ұялар қолданылады. Ұялар келесі балапандар үшін немесе келесі жылдары қайта пайдаланылуы мүмкін. Ұяны аналық құс салады, кейде екі күннің ішінде. Ал аталық – жас құстардың негізгі тамақтандырушысы (бастарындағы иық қауырсындары арқылы оларды аналықтардан ажыратуға болады). Әйелдер әдетте, басына қызыл түсті пігменті бар еркектерге көбірек қызығады, ал қызғылт немесе сары басты еркектерге олай емес. Аналық 12-14 күн бойы жұмыртқаларды жатыр. Ұядан шыққаннан кейін көп ұзамай ол бос жұмыртқа қабықтарын алып тастайды. Балапандар қызғылт түсті, көздері жабық және жұмсақ қауырсындарымен туылады. Аналық әрқашан жас балапандарды тамақтандырады. Аталық әдетте оған қосылады. Бастапқыда аналық нәжіс қаптарын ұядан шығарады, бірақ балапандар өскен сайын, ол оларды бәрін алып кетпейді, нәжіс ұя шетінде жиналуына мүмкіндік береді. Көптеген құстар, тіпті ересектерде шөпқоректі болып өскендер де, балапандарына қажетті ақуызды беру үшін жануарлармен тамақтандыруға бейім, бірақ үй құстары – жас құстарды тек өсімдіктермен тамақтандыратын сирек құстардың бірі.

Қауіптер

Үй қыраншасы бірнеше паразиттермен, соның ішінде Plasmodium relictum және Mycoplasma gallisepticum жұқтыруы мүмкін, бұл 1990 жылдары Солтүстік Американың шығысындағы үй қыраншаларының санының күрт төмендеуіне әкелді. Pellonyssus reedi кенесі көбінесе үй қыраншаларының балапандарының ұяларында, әсіресе маусым соңында кездеседі. Қоңырбас торғай, ұрық паразит, үй қыраншаларының ұяларына жұмыртқа салады, бірақ үй қыраншаларының балаларына беретін тағамы жас торғайлар үшін жеткіліксіз, сондықтан олар көбінесе тірі қалмайды. 2012 жылы Калифорния штатының Риверсайд округінің солтүстік-батысында Батыс Нил вирусы анықталған үй қыраншалары табылды.