Кіріспе

Тарихының шолуы. Көптеген белгілі адамдар өздерін унитариандықтар, универсалистер деп санады, ал 1961 жылы АҚШ және Канадада осы діни ағымдардың бірігуінен кейін – унитариандық универсалистер. Сонымен қатар, жазбалары немесе беделіне байланысты унитариандық немесе универсалистік сенімдерді ұстанған адамдар да бар. Унитариандық (троицалық емес) сенімдерді ұстанған, бірақ унитариандық ұйымдарға қатысы жоқ адамдар көбінесе «кішкентай әрпімен унитариандар» деп аталады. Осы принципті жалпы құтқарылуға сенетін, бірақ универсалистік ұйымдарға мүше емес адамдарға да қолдануға болады. Сондықтан, бұл мақалада үлкен әрпімен жазылған «Унитариандықтар» және «Универсалистер» пен кішкентай әрпімен жазылған «унитариандықтар» және «универсалистер» арасындағы айырмашылыққа назар аудару қажет. Унитариандықтар мен универсалистер – унитариандық универсализмнің құрылуына дейін көп жылдар бойы болған топтар. Алғашқы унитариандықтар универсалистік сенімдерді ұстанбаған, ал алғашқы универсалистер унитариандық сенімдерді ұстанбаған. Бірақ 19 ғасырдан бастап екі топтың діни көзқарастары ұқсас бола бастады. Сонымен қатар, олардың Unitarian Universalist Association (UUA) ретінде бірігуі, әсіресе АҚШ-тан тыс жерлерде, унитариандық және универсалистік қауымдастықтарды жойған жоқ. Тіпті АҚШ-та да кейбір қауымдастықтар әлі де екі атаудың біреуін ғана сақтайды: «Унитариандық» немесе «Универсалистік». Дегенмен, бірнеше ерекше жағдайларды қоспағанда, барлығы UUA-ға жатады – тіпті екі мүшелікті сақтайтындар да (мысалы, унитариандықтар мен квакерлер). Трансцендентализм – заманауи американдық унитаризмінен бөлініп шыққан, бірақ кейінірек унитариандықтар мен унитариандық универсалистер қабылдаған қозғалыс. Солтүстік Ирландияда унитариандық шіркеулер ресми түрде «Жазылмаған пресвитериандық» деп аталады, бірақ бейресми түрде «Унитариандық» деп танылады және әлемнің қалған бөлігіндегі унитариандық шіркеулермен байланысты.

Z

Иоанн II Сигизмунд Заполя (1540–1570) – Венгрия королі, содан кейін Трансильвания князі.