Су көтергіш дөңгелек: Наура тарихы мен қолданысы

Кіріспе

Суды су құбырына көтеруге арналған машина.

Нория (ناعورة, nāūra, көпше түрі нواعير nawāʿīr, түбірі nāorā, сөзбе-сөз "құбылдағыш") – су қуатымен жұмыс істейтін, суды кішкентай су құбырына көтеруге қолданылатын дөңгелек. Ол суару мақсатында немесе қалалар мен ауылдарды сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады.

Этимология

"Нория" сөзі испан тілінен ("нория") араб тіліндегі nā‘ūra (ناعورة) сөзі арқылы алынған, ол араб тілінде "сықырлау" немесе "ыңырсу" деген мағына беретін етістіктен туындаған. Жануарлармен жұмыс істейтін құрылғылар үшін әдеттегі термин – сақия немесе сақия. Басқа ұқсас құрылғылар тізбекті сорғылар деп аталады. Дегенмен, Таяу Шығыс, Үндістан, Испания және басқа да аймақтарда қолданылатын дәстүрлі су көтеру құрылғыларының атаулары көбінесе шала-жарты және бірін-бірі тоғыстырып қолданылады немесе аймаққа қарай өзгереді. Мысалы, әл-Жазаридің механикалық құрылғылар туралы танымал кітабында сумен жұмыс істейтін дөңгелек және су көтеру құрылғыларының басқа түрлері жалпы термин – сақияға жатады. Испанияда, керісінше, "нория" термині жануарлармен немесе су ағысымен қозғалатын екі типті дөңгелектерге де қолданылады. Джон Питер Олесонның сөзіне сәйкес, бөлімделген дөңгелек және гидравликалық нория Мысырда б.з.д. 4 ғасырында пайда болған, ал сақия бір ғасырдан кейін осы жерде ойлап табылды. Бұл Файюмдағы археологиялық жағдайлармен расталады, онда су дөңгелегінің ең көне археологиялық дәлелі – б.з.д. 3 ғасырына жататын сақия түрінде табылды. Файюмда табылған б.з.д. 2 ғасырға жататын папируста суару үшін қолданылатын су дөңгелегі туралы айтылады, Александрияда табылған б.з.д. 2 ғасырына жататын фреска бөлімделген сақияны бейнелейді, ал Каликсена Родосскийдің жазбаларында Фараон Птолемей IV Филопатордың билігіндегі Птолемейлік Корольдықта сақия қолданылғаны айтылады. Судың астынан және үстінен жұмыс істейтін су дөңгелектері, жануарлармен немесе сумен қозғалатын, бөлімделген корпусы (латынша tympanum) немесе бөлімделген шеңбері бар, б.з.д. 3-2 ғасырлары аралығында эллинистік инженерлер қолданған. Б.з.д. 1 ғасырында римдік сәулетші Витрувий норияның жұмысын сипаттады. 300 жылға таяу уақытта римдіктер ағаш бөлімдерін жеке, бекітілген керамикалық ыдыстармен ауыстырды, олар ашық рамалы дөңгелектің сыртына байланды, осылайша нория құрылды. Исламның алтын ғасырында мұсылман инженерлері классикалық антикалық дәуірден норияны қабылдап, оны жетілдірді. 1206 жылы Исмаил әл-Жазари нория мен сақияда кривошипті (каранк) пайдалануды енгізді, сондай-ақ олардың тиімділігін арттыру үшін үзілісті азайту қағидасы ұсынылды. Мұсылман инженерлері норияларды суды қалалар мен егістікке жеткізетін акведуктерге құю үшін пайдаланды. 10 ғасырда Мұхаммед ибн Закария әл-Разидің "Әл-Хави" кітабында Ирактағы норияның сағатына 153 000 литр немесе минутына 2550 литр көтере алатыны туралы жазылған. Бұл Шығыс Азиядағы қазіргі заманғы нориялардың өнімділігімен салыстыруға болады, олар сағатына 288 000 литрге дейін немесе минутына 4800 литрге дейін көтере алады. 13 ғасырдың соңында Маринид сұлтаны Әбу Якуб Юсуф Фесте (Марокко) құрған үлкен Мосара бағына су беру үшін алып нория салды, оны кейде "Ұлы Нория" деп атайды. Оның құрылысы 1286 жылы басталды және келесі жылы аяқталды. Андалузиялық инженер Ибн әл-Хадж жобалаған норияның диаметрі 26 метр, ені 2 метр болды. Ең танымалдары – Кордобадағы Альболафия (көне, ішінара қайта құрылған), Гвадалкивир өзені бойында, және Толедодағы бұрынғы нория, Тагус өзені бойында. Нориялар мен ұқсас құрылғылар Испанияның кейбір аймақтарында ауыл шаруашылығы мақсатында кеңінен қолданылды. Валенсиядағы күріш плантацияларында 8000 нория болған, ал Майоркада 20 ғасырдың басына дейін қолданылған 4000-нан астам жануарлармен жұмыс істейтін сақиялар болды. Мурсияның жанындағы Алкантарилья Нория, 15 ғасырда испан христиандарының билігінде салынған нория, қазіргі күнге дейін сақталған ең танымал мысалдардың бірі.

The English word noria is derived via Spanish noria from Arabic nā‘ūra (ناعورة), which comes from the Arabic verb meaning to "groan" or "grunt", in reference to the sound it made when turning. For devices powered by animals, the usual term is saqiyah or saqiya. Other types of similar devices are grouped under the name of chain pumps. However, the names of traditional water raising devices used in the Middle East, India, Spain and other areas are often used loosely and overlappingly, or vary depending on region. Al Jazari's famous book on mechanical devices, for example, groups the water driven wheel and several other types of water lifting devices under the general term saqiya. In Spain, by contrast, the term noria is used for both types of wheels, whether powered by animals or water current. According to John Peter Oleson, both the compartmented wheel and the hydraulic noria appeared in Egypt by the 4th century BC, with the saqiyah being invented there a century later. This is supported by archeological finds in the Faiyum, where the oldest archeological evidence of a water wheel has been found, in the form of a saqiyah dating back to the 3rd century BC. A papyrus dating to the 2nd century BC also found in the Faiyum mentions a water wheel used for irrigation, a 2nd century BC fresco found at Alexandria depicts a compartmented saqiyah, and the writings of Callixenus of Rhodes mention the use of a saqiyah in the Ptolemaic Kingdom during the reign of Pharaoh Ptolemy IV Philopator in the late 3rd century BC. The undershot water wheel and overshot water wheel, both animal and water driven, and with either a compartmented body (Latin tympanum) or a compartmented rim, were used by Hellenistic engineers between the 3rd and 2nd century BC. In 1st century BC, Roman architect Vitruvius described the function of the noria. Around 300, the Romans replaced the wooden compartments with separate, attached ceramic pots that were tied to the outside of an open framed wheel, thereby creating the noria. During the Islamic Golden Age, norias were adopted from classical antiquity by Muslim engineers, who made improvements to the noria. In 1206, Ismail al Jazari introduced the use of the carank in the noria and saqiya, and the concept of minimizing intermittency was implied for the purpose of maximising their efficiency. Muslim engineers used norias to discharge water into aqueducts which carried the water to towns and fields. In the 10th century, Muhammad ibn Zakariya al Razi's Al Hawi describes a noria in Iraq that could lift as much as 153,000 litres per hour, or 2550 litres per minute. This is comparable to the output of modern norias in East Asia, which can lift up to 288,000 litres per hour, or 4800 litres per minute. In the late 13th century the Marinid sultan Abu Yaqub Yusuf built an enormous noria, sometimes referred to as the "Grand Noria", in order to provide water for the vast Mosara Garden he created in Fez, Morocco. Its construction began in 1286 and was finished the next year. The noria, designed by an Andalusian engineer named Ibn al Hajj, measured 26 metres in diameter and 2 metres wide. The most famous are the Albolafia in Cordoba (of uncertain date, partly reconstructed today), along the Guadalquivir River, and a former noria in Toledo, along the Tagus River. Norias and similar devices were also used on vast scale in some parts of Spain for agricultural purposes. The rice plantations of Valencia were said to have 8000 norias, while Mallorca had over 4000 animal driven saqiyas which were in use up until the beginning of the 20th century. The Alcantarilla Noria near Murcia, a noria built in the 15th century under Spanish Christian rule, is one of the better known examples to have survived to the present day.