Жозеф Шенье: Француз ақыны, драматургі және саяхатшысы

Кіріспе

Француз ақыны, драматург және саясаткер (1764–1811)

Мари Жозеф Блез де Шение (1764 жылдың 11 ақпаны – 1811 жылдың 10 қаңтары) – француз және грек тегінен таралған француз ақыны, драматург және саясаткер.

Өмірбаян

Андре Шениедің кіші інісі Жозеф Шение Константинопольде дүниеге келді, бірақ Каркассонда өсті. Париждегі Наварр колледжінде білім алды. Он жеті жасында әскерге түсіп, екі жылдан кейін оны тастап кетті. Он тоғыз жасында ол екі актілік драма – «Аземир» (1786 жылы) және комедия – «Эдгар» (1785 жылы) шығарды, екеуі де сәтсіз аяқталды. Оның «Карл IX» пьесасын цензорге шамамен екі жылға дейін кешіктірді. Шение цензураға қарсы үш памфлет жариялады, ал осы дау-дамай пьесаға қызығушылықты арттырды. 1789 жылдың 4 қарашасында қойылған пьеса үлкен жетістікке ие болды, бұл оның саяси мазмұнымен және Франсуа Жозеф Талманың Франция королі Карл IX рөлін керемет сомдауымен байланысты болды. Камиль Десмуленс бұл пьеса француз революциясы үшін қазан айларынан да артық қызмет еткенін айтты, ал замандас мемуарист, маркиз де Феррире, көрермендердің «қанды кештің ызасы мен азабынан мас болған» («ivre de vengeance et du tourment d'un soir de sang») күйде кеткенін жазды. Бұл қойылым «Француз комедиясы» актерлері арасында жарылысқа себеп болды, ал одан шығып кеткендер құрған Король сарайындағы жаңа театр 1791 жылы «VIII Генрих» пьесасымен ашылды, ол Шениенің шедеврі деп танылды; сол жылы «Жан Калас, немесе судьялар мектебі» («Jean Calas, ou l'école des juges») пьесасы да қойылды. 1792 жылы ол «Кай Гракх» пьесасын жариялады, ол бұрынғы туындыларынан да революциялық болды. Дегенмен, келесі жылы Монтаньяр депутат Альбитте өтінішімен, антианархиялық гемистих «Заңдар, қан емес» («Des lois et non du sang») үшін пьесаға тыйым салынды; «Фенелон» (1793) бірнеше қойылымнан кейін тоқтатылды; ал 1794 жылы Этьен Мехулдың музыкасына қойылған «Тимолеон» да тыйым салынды. Бұл пьеса Террор билігінен кейін қойылды, бірақ Тимолеонның бауырын өлтіруі Жозеф Шение ағасы Андренің сот арқылы өлтірілуіне үнсіздік таныту арқылы қатысқан деген күдік тудырды, оны Жозефтің жауы Әбіл деп атады. Шындығында, ағасын құтқаруға жасаған сәтсіз әрекеттерден кейін, биографтарының әртүрлі баяндамалары бойынша, Жозеф Андренің қауіпсіздігі үшін биліктің оны ұмытуында екенін және дұрыс емес араласу оның аяғын тездетуі мүмкін екенін түсінді. Жозеф Шение Ұлттық конвенцияның мүшесі болды және Людовик XVI-ның өліміне дауыс берді; ол жалпы қауіпсіздік және қоғамдық қауіпсіздік комитеттеріне кірді. Дегенмен, ол орташа көзқарастарға ие деген күдік туды, және Террор аяқталуына дейін көзге түсетін адамға айналды. Ол бес жүздік кеңесте және трибунатта орын алды. 1801 жылы ол Сена департаменті бойынша білім беру жюриінің мүшесі болды. Оның саяси мансабы 1802 жылы Наполеон Бонапартқа қарсылық білдіргені үшін басқалармен бірге трибунаттан шығарылғанда аяқталды. 1803 жылдан 1806 жылға дейін ол мемлекеттік білім берудің бас инспекторы болды. Ол Наполеон үкіметімен келісуге мүмкіндік берді, ал 1804 жылы оның құрметіне «Кир» пьесасы жазылды, бірақ ол 1806 жылы «Вольтерге хат» («Épître à Voltaire») үшін уақытша ұятқа қалды. 1806 және 1807 жылдары ол Афинада Франция тілі мен әдебиеті тарихы бойынша дәрістер оқыды; ал 1808 жылы императордың өтініші бойынша ол «1789 жылдан 1808 жылға дейінгі француз әдебиетінің күйі мен дамуы туралы тарихи шолу» («Tableau historique de l'état et du progrés de la littérature française depuis 1789 jusqu'à 1808») атты кітабын жазды, бұл кітап автордың зорлық-зомбылық көзқарастарымен бүлінген болса да, жақсы сынды қамтиды. Оның шығармаларының тізіміне гимндер мен ұлттық әндер, соның ішінде әйгілі «Кету әні» («Chant du départ»); Мирабоның өліміне, Робеспьердің олигархиясына және т.б. арналған одалар; сахнаға ешқашан қойылмаған трагедиялар, «Брут пен Кассий», «Филипп II», «Тиберий»; Софокл мен Лессингтен, Томас Грей мен Горацийден, Тацит пен Аристотельден жасалған аудармалар; элегиялар, дитирамбтар және Оссиандық рапсодиялар кіреді. Сатирик ретінде ол үлкен қадір-қасиетке ие болды, бірақ ол шектен тыс қатаңдықпен кінәлі, кейде қатал және әділетсіз. Ол революциялық кезеңнің басты трагедиялық ақыны, Камиль Десмуленс айтқандай, ол Мельпоменді үш түсті кокадамен безендірді.

The younger brother of André Chénier, Joseph Chénier was born at Constantinople, but brought up at Carcassonne. He was educated in Paris at the Collège de Navarre. Entering the army at seventeen, he left it two years afterwards; and at nineteen he produced Azémire, a two act drama (acted in 1786), and Edgar, ou le page supposé, a comedy (acted in 1785), which both failed. His Charles IX was kept back for nearly two years by the censor. Chénier attacked the censorship in three pamphlets, and the commotion aroused by the controversy raised keen interest in the piece. When it was at last produced on 4 November 1789 it was an immense success, due in part to its political suggestion, and in part to François Joseph Talma's magnificent portrayal of King Charles IX of France. Camille Desmoulins said that the piece had done more for the French Revolution than the days of October, and a contemporary memoir writer, the marquis de Ferrire, says that the audience came away ivre de vengeance et du tourment d'un soir de sang ("drunk with the vengeance and torment of an evening of blood"). The performance was the occasion of a split among the actors of the Comédie Française, and the new theatre in the Palais Royal, established by the dissidents, was inaugurated with Henri VIII (1791), generally recognized as Chénier's masterpiece; Jean Calas, ou l'école des juges ("Jean Calas, or the judges' school") followed in the same year. In 1792 he produced his Caïus Gracchus, which was even more revolutionary in tone than its predecessors. It was nevertheless proscribed in the next year at the instance of the Montagnard deputy Albitte, for the anti anarchical hemistich Des lois et non du sang ("Laws, and not blood"); Fénelon (1793) was suspended after a few representations; and in 1794 Timoléon, set to Etienne Méhul's music, was also proscribed. This piece was played after the Reign of Terror, but the fratricide of Timoléon became the text for insinuations to the effect that by his silence Joseph Chénier had connived at the judicial murder of his brother, André, whom Joseph's enemies alluded to as Abel. In fact, after some fruitless attempts to save his brother, variously related by his biographers, Joseph became aware that André's only chance of safety lay in being forgotten by the authorities, and that ill advised intervention would only hasten the end. Joseph Chénier had been a member of the National Convention and had voted for the death of Louis XVI; he belonged to the committees of general security, and of public safety. He was, nevertheless, suspected of moderate sentiments, and before the end of the Terror had become a marked man. He had a seat in the Council of Five Hundred, and the tribunat. In 1801 he was one of the educational jury for the Seine département. His political career ended in 1802, when he was eliminated with others from the tribunate for his opposition to Napoleon Bonaparte. From 1803 to 1806 he was inspector general of public instruction. He had allowed himself to be reconciled with Napoleon's government, and Cyrus, represented in 1804, was written in his honour, but he was temporarily disgraced in 1806 for his Épître à Voltaire. In 1806 and 1807 he delivered a course of lectures at the Athéne on the language and literature of France from the earliest years; and in 1808 at the emperor's request, he prepared his Tableau historique de l'état et du progrés de la littérature française depuis 1789 jusqu'à 1808 ("Historical view of the state and progress of French literature from 1789 to 1808"), a book containing some good criticism, though marred by the violent prejudices of its author. The list of his works includes hymns and national songs among others, the famous Chant du départ; odes, Sur la mort de Mirabeau, Sur l'oligarchie de Robespierre, etc. ; tragedies which never reached the stage, Brutus et Cassius, Philippe deux, Tibère; translations from Sophocles and Lessing, from Thomas Gray and Horace, from Tacitus and Aristotle; with elegies, dithyrambics and Ossianic rhapsodies. As a satirist he possessed great merit, though he sins from an excess of severity, and is sometimes malignant and unjust. He is the chief tragic poet of the revolutionary period, and as Camille Desmoulins expressed it, he decorated Melpomene with the tricolour cockade.