Кіріспе

француз драматургі
Француз романісі және драматургі (1619–1655)

Савиньен де Сирано де Бержерак (/sɪˈrænoʊ də bɜːrʒəˈræk/, /ˈsɪrənoh də bɜːrʒəˈræk/ – BAIR, savinjɛ̃ d(ə) siʁano d(ə) bɛʁʒəʁak; 6) Енрі Ле Бреттің жазған биографиялық мәліметтері болмағанда, оның балалық шағы, әскери қызметі, осыдан туған жарақаттары, қылышпен шеберлігі, өлімінің жағдайлары және болжамды соңғы дінге өтуі белгісіз болып қалар еді. 1862 жылдан бастап, Огюст Жал "Бержерак мырзасының" гаскондық емес, париждік екенін ашқаннан бері, шіркеулік тіркелімдер мен нотариалды жазбаларды зерттеушілердің шағын тобы, әсіресе Райс университетінің Мадлен Алковері, оның шежіресі, отбасы, Париждегі үйі және кейбір достарының отбасы туралы көп мәлімет беруге мүмкіндік берді, бірақ Ле Бреттің баяндамасын қолдайтын немесе жоққа шығаратын немесе оның әңгімесіндегі кемшіліктерді толтыратын жаңа құжаттар табылмады.

Отбасы

Савиньен II де Кирано – Маувьерс иегері Абель I де Кираноның ұлы (156? – 1648), Париж Парламентінің адвокаты, және Эсперанс Беллангердің (1586 – 164? ), "марқұм дворян Этьен Беллангердің қызы, корольдің кеңесшісі және оның қаржысының қазынашысы".

Ата-бабалары

Оның әкесінің әкесі Савиньен I де Кирано (15?? 1590), Бургундиядағы Сенс қаласындағы белгілі бір отбасында дүниеге келген болуы мүмкін. Құжаттар оны кезекпен "Париж саудагері және буржуа" (« marchand et bourgeois de Paris » 20 мамыр 1555), келесі жылдары бірнеше құжаттарда "Патшаға теңіз балығын сатушы" (« vendeur de poisson de mer pour le Roy »), ал соңында "Патша кеңесшісі" (« conseiller du Roi, maison et couronne de France » 7 сәуір 1573) деп сипаттайды. Парижде 1551 жылдың 9 сәуірінде ол 1616 жылы қайтыс болған Этьен Ле Мэр мен Перрет Кардонның қызы Анне Ле Мэрге үйленді. Олардың төрт баласы болғандығы белгілі: Әбіл (жазушының әкесі), Самуил (15?? 1646), Пьер (15?? 1626) және Анна (15?? 1652). Оның анасының әкесі Этьен Беллангер, "Париждің жалпы кірісінің қаржылық бақылаушысы" (« contrôleur des finances en la recette générale de Paris »), және оның тегі туралы бізге ештеңе белгілі емес. Оның әйелі, Катерина Милле туралы көбірек білеміз, оның әкесі, Гильом II Милле, үңгірлердің иесі, патшаның қаржы хатшысы болды, ал оның атасы, Гильом I Милле (149? 1563), 1518 жылы медицина саласында біліктілік алып, үш патшаның (Франциск I, Генрих II және Франциск II) жеке дәрігері болды. Ол Нант қаласынан шыққан мүлік салығын жинаушының қызы Кэтрин Вальтонға үйленді, ол Плакаттар ісіне қатысы бар деп айыпталып, 1535 жылдың 21 қаңтарында "Кроу дю Трахоар (Ру де л'Арбре Сек және Ру Сент-Оноре көшелерінің қиылысы) қиылысында, Мольер шамамен бір ғасырдан кейін тұрған Павильон де Сингге қарсы жерде, үйінен алынған ағаштарда тірідей өртеліп" өлтірілді.

Ата-аналар

Эсперанс Беллангер мен Абель I де Сирано 1612 жылдың 3 қыркүйегінде Сент-Жерве және Сент-Протаи шіркеуінде үйленді. Ол кемінде жиырма алты жаста болса, ол шамамен қырық бесте болды. Олардың неке шарты Жан Лемойн тарапынан табылды. Ол куәгерлердің тағдырын мұқият зерттеп (олардың, әсіресе, діни орталармен байланысын) және олардың көптегені "жоғары қаржы, мантилиялы аристократия, аристократия (соның ішінде сарай) және тіпті қандасты аристократия әлеміне енгенін" байқады.

Әкесінің кітапханасы

1911 жылы Жан Лемуан Абель де Сираноның дүниелік мүліктерінің тізімін жариялады. Оның кітапханасы, салыстырмалы түрде аз кітаптан (126 том) тұрса да, оның құқықтану білімін және ашық ізгілігін көрсетеді: тілдер мен ежелгі әдебиетке, Ренессанс дәуірінің көрнекті гуманистеріне (Эразм, Рабле, Хуан Луис Вивес) деген құштарлығы, итальян тілін білуі, ғылымға қызығушылығы. Діни тұрғыдан екі Киелі кітап, итальяндық Жаңа өсиет және грек тіліндегі Әулие Василийдің дұғалары бар екені байқалады, бірақ діни кітаптар жоқ. Басқа инвентаризацияланған заттардың арасында гравюра, картина, мүсін, крест сияқты заттар кездеспесе де, керісінше, «құдайлар мен құдайшалардың он екі кішкентай портреті» және «төрт балауыз мүсін: бірі Венера мен Купидон, екіншісі тікен шығарып жатқан әйел, үшіншісі флейта тартушы, төртіншісі ұялып тұрған жалаңаш әйел» бар. Соңында, белгілі протестанттардың бірнеше кітабының болуын атап өткен жөн: Франсуа де ла Нудің «Саяси және әскери сөздері», Джордж Букананның екі томы, Пьер де Ла Рамедің «Диалектикасы», шебер каллиграф Пьер Хамонның «Әртүрлі әріптердің алфавиті» және Филипп Дюплессис Морнейдің «Христиан дінінің шындығы». Бұл Абельдің жастық шағын гугеноттар ортасында өткізгенін растайды.

Маувьер және Бержерак

1622 жылы Абель де Сирано отбасымен бірге Парижден кетіп, Шеврөз алқабындағы Маувиер мен Бержерактағы жерлеріне қоныстанды, олардың бір бөлігі анасы 1616 жылы қайтыс болғаннан кейін оған тиді. Сен-Форже приходындағы Иветта өзенінің жағасында орналасқан оның иеліктерін Савиньен I де Сирано қырық жыл бұрын Томас де Фортбойдан сатып алған еді, ал ол оны 1576 жылы Бержерак (немесе Бержерат) Лорд Дофинінен сатып алған, оның ата-бабалары оларды бір ғасырдан астам уақыт бойы иеленген. Савиньен I де Сирано оны сатып алған кезде Маувиер иелігінде "төменгі бөлмесі бар тұрғын үй, астындағы жертөле, асүй, кладовка, жоғарғы бөлме, астық қоймалары, сарайлар, амбар, портал, барлығы черепицамен жабылған, ауласы, қабырғалы көгершін үйі; диірмен, қоршалған жер учаскесі, бақша және балық көлі, орта және төменгі сот құқығы" болды. Маувиерге іргелес орналасқан Бержерак мүлкі "порталы, ауласы, амбары, шаңырағы және бақшасы бар үйді қамтиды, ол шамамен бір акр, сонымен қатар қырық алты жарым акр, оның ішінде отыз алты жарым акры егістік және он акры орман, орта және төменгі сот құқықтарымен бірге" құрады.

Ауылдық мектеп

Бала осы шалқар ортада өсті, ал көршілес приходта оқу мен жазуды үйренді. Оның досы Ле Бре еске алады:

Жақсы ауылдық дін қызметкерімен бірге алған біліміміз, ол интернатқа балалар қабылдап, бізді ең нәзік жасымыздан бастап дос етті. Мен оның сол кезден бастап Сидиастың көлеңкесі секілді көрінген адамға деген ұнамайтынын еске аламын, себебі ол адамның шамалы түсіне алатын ойларында, оның өзіне ештеңе үйрете алмайды деп сенді. Сондықтан ол сабақтарына және түзетулеріне тым аз назар бөлді, әкесі, ол көрнекті қарт кісі, балаларының біліміне немқұрайлы қарап, оның шағымдарына тым сенгендіктен, оны [мектептен] бірден алып, ұлының басқа жерде жақсырақ болатынын ойламай, он тоғыз жасқа дейін өз күшімен күресуге [Париж] қаласына жіберді.

Париж жасөспірім шағы

Савиньеннің Парижге қай жаста келгені белгісіз. Ол өзінің ағасы Самуэль де Сираномен бірге, оның ата-анасы 1618 жылға дейін тұрған Пруваир көшесіндегі үлкен отбасылық үйінде тұрған болуы мүмкін. Осы теория бойынша, ол өзінің туысы Пьермен сол жерде танысқан, және Ле Бреттің сөзіне сүйенсек, олардың арасында берік достық қалыптасқан. Пьердің ұстазы Жан Гранжие болса, "Le pédant joué" пьесасындағы Гранжер педантының кейіпкеріне ұқсас. Бірақ оның 1641 жылдың маусым айында Лизие колледжінде риторика пәнін оқыған студент ретінде тіркелгені (төменде қараңыз), соңғы кездегі тарихшыларды осы пікірді қайта қарауға итермеледі. 1636 жылы оның әкесі Маувьер мен Бержеракты Арбалестр иесі Антуан Балестриеге сатқаннан кейін, Парижге қайтып оралды және отбасымен бірге "Крестке жақын, үлкен Сен-Жак Фаубур көшесіндегі қарапайым тұрғын үйге" (Сен-Жак және Сен-Филипп приходтарында) қоныстанды, бұл Лизие колледжіне жақын болатын. Бірақ Савиньеннің олармен бірге тұрғанына қатысты нақты мәлімет жоқ.

Өмір жолы және шығармашылығы

Ол Маувьер мен Бержерактың иелері Абель де Сирано мен Эсперанс Беллангердің ұлы болды. Алғашқы білімін ауылдың діни қызметкерінен алды, оның оқушысы досы және болашақ өмірбаяны Анри Лебре болды. Содан кейін ол Парижге және Латын кварталының жүрегіне, колледж де Дорманс Бовеға барды. Кіші дворян және офицер ретінде ол жекпе-жек пен мақтануымен әйгілі болды. Оның ерекше өткені француз өнеріне ерекше үлес қосуға мүмкіндік берді. Бір автор, Ишбел Аддиман, басқа өмірбаяндардан өзгеше болып, ол Гаскон аристократы емес, сардиниялық балық сатушының ұрпағы екенін және Бержерак атауының Гасконияда емес, Парижге жақын жердегі шағын қоныстан шыққандығын, сондай-ақ ол үшінші сифилиспен ауырған болуы мүмкін деп мәлімдейді. Ол сондай-ақ, ол гомосексуалист болуы мүмкін екенін және шамамен 1640 жылы жазушы және музыкант Шарль Койпо д'Ассусидің сүйіктісі болғанын, шамамен 1653 жылға дейін олар қатал бәсекелестікке түскенін айтады. Бұл Бержерактың Ассусиге өлім туралы қауіп-қатер жіберіп, оны Парижден кетуге мәжбүр етті. Бұл дау екі адамның сатирикалық мәтіндерінің сериясына дейін созылды. Оның шайқастағы серіктерінің бірі - Неувиллетт бароны Кристиан, ол Кираноның туысымен үйленді. Алайда Ростанның Роксана мен Кристианды қамтитын пьесасының сюжеті толығымен ойдан шығарылған. Кирано француз ғалымы Пьер Гассендидің шәкірті болды, ол католик шіркеуінің каноны, эпикурейлік атомизмді христиандықпен келістіруге тырысқан. Сирано де Бержерактың "L'Autre Monde: ou les États et Empires de la Lune" ("Ай мемлекеттері мен империяларының күлкілі тарихы", ол қайтыс болғаннан кейін жарық көрді, 1657) және "Les États et Empires du Soleil" (Күн мемлекеттері мен империялары, 1662) еңбектері ерте заманғы ғылыми фантастиканың классикалары болып табылады. Біріншісінде Кирано Айға зымыранмен жұмыс істейтін ракетамен саяхаттайды (бұл зымыранмен жабдықталған кеме арқылы ғарышқа ұшудың ең алғашқы сипаттамасы болуы мүмкін) және тұрғындарымен кездеседі. Ай адамдарының төрт аяғы бар, оқ атар қарулары бар, олар аңға атып, оны пісіреді, сөйлейтін сырғалары бар, олар балаларды тәрбиелеу үшін қолданылады. Соңғы екі шығармасындағы ғылым мен романтиканың араласқандығы көптеген кейінгі жазушыларға үлгі болды, олардың ішінде Джонатан Свифт, Эдгар Аллан По және, мүмкін, Вольтер. Корнель мен Мольер "Le Pédant joué" шығармасынан идеяларды еркін алған. Бір жылдан астам уақыт өткен соң, 1655 жылы 28 шілдеде 36 жасында Сануада өзінің туысы Пьер Де Сираноның үйінде қайтыс болды. Ол Сануадағы шіркеуде жерленген. Алайда, оның өлімі сәтсіз өлтіру әрекетінің салдарынан болды деген теорияны қолдайтын берік дәлелдер бар, сондай-ақ оның денсаулығына жеке бас ауруханасында тұтқындалу кезеңінен туындаған зиян, оның жаулары ұйымдастырды, олар өз ағасы Абель де Сираноның көмегін алуға қол жеткізді.

Ростан

1897 жылы француз ақыны Эдмонд Ростан Сираноның өміріне арналған «Сирано де Бержерак» атты пьесасын жариялады. Ростанның ең сәтті туындысы болған бұл пьеса Сираноның әдемі Роксанаға деген махаббаты төңірегінде өрбиді, ол сырт келбеті әдемі болғанымен, сөз өнерінде шебер емес досы Кристиан де Неувиллеттің құрметі үшін оған құда түсуге мәжбүр. Пьеса бірнеше рет опера ретінде қойылды, киноға бейімделді, сондай-ақ басқа әдеби жанрларда және балет ретінде жаңадан өңделді.

Басқа авторлар

Луи Галледің "Сирано де Бержерактың оқиғалары" атты еңбегі 1900 жылы ағылшын тілінде Jarrolds Publishers (Лондон) баспасында жарық көрді. Ол Ростанның пьесасына ұқсамайды, тек Сирано де Бержерак кейіпкерінің ерекшеліктерінде ғана ортақ нәрсе бар. Сирано Филип Хосе Фармердің "Өзен әлемі" кітап сериясындағы маңызды кейіпкерлердің бірі болып табылады. Сирано де Бержерак Умберто Эконың "Күн бұрынғы арал" романының басты кейіпкері Сент-Савиннің жасалуына шабыт берді. А. Л. Кеннедидің "Солай болғандықтан қуаныштымын" романында баяндаушы Сираноның қазіргі заманғы үйлесімдікке енгенін біледі. Роберт А. Хайнлайнның "Даңқ жолы" романында Оскар Гордон есімдері аталмайтын, бірақ Сирано екені анық білінетін кейіпкермен күреседі. Джон Ширли француз антологиясында "Сирано және екі қауырсын" атты Сирано туралы әңгімені жариялады, ол The Freezine of Fantasy and Science Fiction журналында қайта басылды. Адам Браунның "Пиротехника: Сирано де Бержерактың Жұлдыздар мемлекеттері мен империялары арасындағы одан әрі оқиғаларының толық шындығы", өзінің (қаза тапқан) жазбасы бойынша, 2014 жылы Кит Стивенсон баспасынан шыққан Сираноның ғылыми фантастикалық туындысының жалғасы болды. Джеймс Л. Карчиопполоның "Сирано де Бержерактың жоғалған сонеттері: Поэзиялық ойдан туған шығарма". 1998 жылы Lost Sonnet Publishing (Бенисия, Калифорния) баспасынан ағылшын тілінде жарық көрді. Кираноның өмірінің соңғы жылы 57 сонет жазды деген алғышартқа негізделген көркем поэзия. Көптеген түсіндірмелермен жабдықталған. Сирано де Бержерак - Шарль Лекоқтың 1896 жылғы "Ниньетта" операсындағы басты ер адам кейіпкері.

Фильм

Соңғы кезде оның бейнесі музыкалық романтикалық драманың орталығы болды – «Кирано», сценарийін бұрын сол аттас сахналық мюзикл ретінде жазған Эрика Шмидт. Шмидттың күйеуі Питер Динкладж Кирано рөлін сомдады. Фильм жағымды пікірлермен кеңінен танылды және 79-шы «Алтын глобус» сыйлығына (оның ішінде Динкладж үшін «Үздік актер»), 75-ші «Британ академиясы» кино сыйлығының төрт номинациясына және 94-ші «Оскар» сыйлығының «Ең жақсы костюм дизайны» номинациясына ие болды. Сонымен қатар, Герар Депардье басты рөлді сомдаған француздық танымал «Сирано де Бержерак» фильмі де бар, ол оған «Оскар» сыйлығының «Үздік актер» номинациясын әкелді. «Сирано де Бержерак» 1925 жылғы және 1950 жылғы фильмдердің де сюжетіне негіз болды; соңғысы Хосе Феррерге «Оскар» және «Алтын глобус» сыйлықтарын «Үздік актер» номинациясы бойынша жеңістіре алды. Ол сондай-ақ фильмге түсуден бірнеше жыл бұрын Бродвейдегі сол рөлі үшін «Тони» сыйлығын жеңіп алды. Фред Шеписидің 1987 жылы түсірген «Роксана» фильмінде (протездік мұрынмен) Стив Мартин ойнады, бұл оқиғаның заманауи нұсқасы. Тағы бір нұсқасы – жыныстық ролі ауыстырылған романтикалық комедиялық интерпретация, «Мысықтар мен иттер туралы шындық» (1996), онда Жанеан Гарофало ветеринар және радио ток-шоу жүргізушісі (яғни, сұраққа сай Сирано) рөлінде, ал Ума Турман оның модель-досы / көшірмесі рөлінде ойнады.

Аудармалар

(Ұйқы – бұл "D'un songe" туындысының аудармасы, ол алғаш рет "Lettres diverses" басылымында жарияланды.)

Өмірбаяндары

Роджерс, Камерон (1929). Сирано: қарулы жан, еркін мінезді және әдебиетке бейім адам. Нью-Йорк: Даблдей, Доран және компания.