Кіріспе

Француз драматургі, дипломат және полимат (1732–1799)

Пьер Августин Карон де Бомарше (Pjɛʁ bomaʁʃɛ; 24 қаңтар 1732 – 18 мамыр 1799) – француз полиматы. Өмірінің әртүрлі кезеңдерінде ол сағатшы, өнертапқыш, драматург, музыкант, дипломат, тыңшы, баспагер, бағбан, қару-жарақ сатушы, сатирик, қаржыгер және революционер (француз және американдық) болды. Париждік сағатшының ұлы Бомарше француз қоғамында жоғары деңгейге көтеріліп, XV Людовик сарайында өнертапқыш және музыка мұғалімі ретінде ықпалды болды. Ол көптеген маңызды іскерлік және әлеуметтік байланыстар орнатты, дипломат және тыңшы ретінде әртүрлі рөлдер атқарды, және көптеген қымбат сот даулары оның беделін қауіпке тіккенге дейін едәуір байлыққа ие болды. Американың тәуелсіздігін ертерек қолдаған француз Бомарше Американың тәуелсіздік соғысы кезінде француз үкіметінде американдық көтерілісшілердің мүддесін қорғады. Бомарше француз және испан үкіметтерінің 1778 жылы Францияның соғысқа ресми түрде кіруінен бұрын көтерілісшілерге қару-жарақ пен қаржылық көмек беру үшін жасырын көмегін ұйымдастырды. Кейіннен ол жеке салған ақшаны қайтару үшін күресті. Бомарше сонымен қатар 1789 жылғы француз төңкерісінің бастапқы кезеңдеріне қатысты. Бомарше, ең алдымен, өзінің театрлық шығармаларымен, әсіресе Фигароның үш пьесасы арқылы танымал.

Ерте өмір

Бомарше Пьер Огюстен Карон 1732 жылдың 24 қаңтарында Париждің Сен-Дени көшесінде дүниеге келді. Ол Мео қаласынан шыққан сағатшы Андре Шарль Каронның алты баласының арасындағы жалғыз ұл еді. Отбасы бұрын гугеноттар болып, бірақ Нант эдиктының күшін жою және протестанттарға қарсы қудалау күшейген соң Рим католиктігіне көшкен. Он жасынан бастап Бомарше "ауылдық мектепте" оқып, онда латын тілін меңгерді. Екі жыл өткен соң, Бомарше он екі жасында мектепті тастап, әкесінің шәкірті болып жұмыс істеді және сағат жасау өнерін үйренді. Фигароның үйлену тойын жазғанда, ол осы жылдардағы өзінің тәжірибесін Керубин кейіпкерін жасау үшін пайдаланған болуы мүмкін. Бұл жаңа өнертабысқа ең бірінші қызығушылық танытқан адам – Франция патшасының сағатшысы Жан Андре Лепо, оның сағаттарын Люксембург сарайында, Тюильри сарайында, Корольдік сарайда және Жасыл шатыр бағында кездестіруге болар еді. Бомарше "Le Mercure de France" журналының қыркүйек айындағы санында М. Лепо портативті сағаттың керемет механизмін ойлап тапқанын оқығанда қатты ашуланды. Ол сол газетке өзінің өнертабысын қорғап, француз Ғылым академиясын оның дұрыстығына көз жеткізуге шақыратын қатаң хат жазды. "Ақиқат пен абыройымды сақтау үшін, мұндай адалсыздыққа үнсіз қалуға менің құқығым жоқ және осы құрылғыны өзімнің өнертабысым деп мәлімдеуге тиіспін", – деді ол. Лепо 1753 жылдың мамыр айында осындай механизмді көрсеткенін куәлік еткен үш иезуиттің мәлімдемесімен қорғанысқа келді. Испанияда болғанда, ол көбінесе Дуверни үшін бизнес келісімдерін жасасумен айналысты. Олар жаңадан иеленген Луизиана испан колониясымен эксклюзивті келісімдер жасауға және Америкадағы испан колонияларына құлдарды әкелу құқығын алуға тырысты. Бомарше өзінің саяси демеушісі болған Дюк де Шоизельден ұсыныс хатымен Мадридке барды. Клавхионың өзінің бизнес-келісімдерін қолдауын қамтамасыз ету үшін, оны некеге тұруға көндіруді үміттенген Бомарше бастапқыда Клавхионы Лизетке үйленуге келістірді, бірақ Клавхионың мінез-құлқы туралы қосымша мәліметтер пайда болған соң, неке бұзылды. Бомарше жасаған келісімдер ұзаққа созылды, ол уақытының көп бөлігін Испания атмосферасын сіңірумен өткізді, бұл оның кейінгі жазбаларына үлкен әсер етті. Ол сыртқы істер министрі Грималди сияқты маңызды тұлғалармен достық қарым-қатынас жасағанмен, Дуверни үшін келісімдерді қамтамасыз етуге жасаған тыңайсыздары сәтсіз аяқталып, 1765 жылдың наурыз айында ол үйіне оралды. Бомарше Францияға көп пайда әкелмей оралғанмен, жаңа тәжірибе, музыкалық идеялар мен театрлық кейіпкерлерге қатысты идеялар жинақтады. Бомарше осы оқиғаны пьесаға айналдыруды ойлады, бірақ оны басқаларға қалдыруды шешті, соның ішінде Гёте 1774 жылы "Клавиго" атты пьесасын жазды.

Драматург

Бомарше Испанияда консул болуға үміттенеді, бірақ өтініші қабылданбады. Оның орнына ол өз бизнесін дамытуға көңіл бөлді және пьеса жазуға қызығушылық таныта бастады. Ол бұрын жеке аудитория үшін қысқа фарстар жазып тәжірибе жинаған, енді театр үшін жазуға ниеттенді. Оның жазушы ретіндегі аты-жөні 1767 жылы Comédie Française театрында тұсаукесері өткен «Евгения» атты алғашқы драмалық пьесасымен бекітілді. 1770 жылы «Екі дос немесе Лион саудагері» атты тағы бір драма жарық көрді. Әрине, мұндай ашық үкіметке сын оппозициясыз қалған жоқ. Бомаршедің пьесасының қолжазбасын алғаш оқыған Людовик XVI: «Бұл адам үкіметте құрметке лайық нәрсенің бәрін мазақтайды» деп мәлімдеп, оны сахнаға қоюға тыйым салды. «Фигаро» пьесалары шала-автобиографиялық сипатқа ие. «Le Mariage» атты жалғасы 1781 жылы цензурадан өтті, бірақ Луи XVI жеке оқығаннан кейін оны сахнаға қоюға тыйым салды. Мария Антуанетта патшайымы мен оның кеңесіндегі ықпалды тұлғалар бұл тыйымға өкінді. Дегенмен, король пьесаның аристократияны сатиралық сипатта бейнелеуіне наразы болды және патшайымның оны сахнаға қоюға рұқсат беру туралы өтінішін қабылдамады. Келесі үш жыл бойы Бомарше пьесаны жеке оқып, цензурадан өту үшін қайта жөндеу жұмыстарын жүргізді. Король ақыры 1784 жылы тыйымды алып тастады. Пьеса сол жылы тұсаукесерінен өтті және тіпті аристократиялық көрермендердің арасында да үлкен сұранысқа ие болды. Моцарттың осы пьесаға негізделген «Фигароның некесі» (Le Nozze di Figaro) операсы екі жылдан кейін Венада тұсаукесерін өткізді. Бомаршедің соңғы пьесасы – «Кінәлі ана» – 1792 жылы Парижде көрсетілді. Ұлы француз драматургы Мольерге құрмет көрсету мақсатында Бомарше «La Mère coupable» пьесасын «Басқа Тартуф» деп атады. «Фигаро» пьесаларының үшеуі де үлкен жетістікке жетті және бүгінгі күнге дейін театрлар мен опера үйлерінде жиі қойылады.

Соттағы шайқастар

1770 жылы 17 шілдеде Дувернидің қайтысы Бомарше үшін он жылдық дүрбелеңге бастап келді. Одан бірнеше ай бұрын екеуі Бомарше Дуверниге берешегі бар барлық қарыздарды (шамамен 75 000 фунт стерлинг) жою және Бомаршеге 15 000 фунт стерлинг сомасын беру туралы келісімге келген. Гезман Бомарше айтқан кінәларды жоққа шығару үшін өзінің жеке ісін қозғады. Сот шешімі беймәлім болды. 1774 жылғы 26 ақпанда Бомарше де, Мэм Гезман да (Бомаршеден пара алған) «сөкпе» жазасына кесілді, яғни олар номиналды түрде азаматтық құқықтарынан айырылды. Әрине, Бомарше өзіне таңылған шектеулердің көбін елемеді. Әділет судьясы Гезман лауазымынан алынды. Сонымен қатар, Ла Блэш ісі бойынша Гезманның үкімі де күшін жойды. Гезман ісі соншалықты сенсациялық болғандықтан, судьялар сот залынан артқы есік арқылы шығып, сот үйінің алдында наразылық білдіріп тұрған көпшілікке ұшырамауға тырысты. 1776 жылғы 18 тамызда Бомарше Құпия хат алмасу комитетіне, Родерик Хорталес & Co. қол қойған хат жолдады: «Сіздердің өкілдеріңіз менде адал дос, үйімде пана, қазынамда ақша және олардың іс-қимылын, ол қоғамдық немесе құпия болсын, жеңілдету үшін барлық мүмкіндіктерді табады. Мүмкіндігінше, Еуропа саясатында сіздердің тілектеріңізге кедергі келтіретін барлық нәрсені жоямын. Қазірдің өзінде сіздерден жауап күтпей, мен сіздерге шамамен 200 дана мыс зеңбірек, 4 фунттықтар сатып алдым, олар сіздерге ең жақын жолмен жіберіледі; 20 000 фунт зеңбірек ұнтағы, 20 000 дана тамаша мылтық, бірнеше мыс миномет, бомбалар, зеңбірек доптары, штыктар, платиналар, киім-кешек, төсек-орын және т.б. әскерлеріңізді киіндіру үшін; сондай-ақ, мылтық оқтарына қажетті қорғасын. 1790 жылғы 2 сәуірде М. Корнман мен Бергассе жала жапқандығы үшін кінәлі деп танылды, бірақ Бомарше де беделін жоғалтты. Осы уақытта Франция революциясы басталды. Бомарше бұрынғыдай құдай емес еді, өйткені революцияның шектен шығуы бостандыққа қауіп төндіреді деп ойлады. Ол негізінен Парижке су жабдықтау арқылы қаржылық табысқа ие болды және француз аристократиясының дәрежесіне көтерілді. 1791 жылы ол Бастилияның орнындағы сәнді резиденцияға көшті. 1792 жылдың тамызында ол үкіметті сынағаны үшін бір аптаға жуық түрмеде отырды және қамауда болған түрмеде қырғын болғанға үш күн бұрын ғана босатылды. Дегенмен, ол жаңа республикаға қызмет етуге уәде берді. Ол Голландиядан француз революциялық армиясы үшін 60 000 мылтық сатып алуға тырысты, бірақ келісімді аяқтауға қол жеткізе алмады.

Шөгеру және өлім

Ол елден тыс кеткен кезде, жаулары Бомаршені эмигрант деп жалған жариялады (ескі тәртіпке адал). Ол екі жарым жыл көшпенділікте, көбінесе Германияда болды, содан кейін ғана оның есімі тыйым салынған эмигранттар тізімінен шығарылды. 1796 жылы ол Парижге қайтып оралды және өмірінің қалған бөлігін салыстырмалы түрде тыныштықта өткізді. Ол Париждегі Пэр-Лашез бейіштесіне жерленген. Париждегі Бомарше бульвары оның құрметіне аталған.

Опералар

1786 жылы Вольфганг Амадей Моцарт Лоренцо Да Понте либреттосымен "Фигароның үйлену тойы" операсын, "Фигароның үйлену тойы" пьесасы негізінде жазды. 1782 жылы Паизиелло сияқты бірнеше композиторлар "Севиль шаштаразы" пьесасы негізінде опералар жазды. Алғашқыда жақсы қабылдамағанмен, Россинидің 1816 жылғы "Шаштараз" нұсқасы оның ең сәтті туындысы болып саналады және бүгінге дейін жиі қойылады. 1966 жылы Дариус Мийо "Күнәлі ана" пьесасы бойынша "Күнәлі ана" операсын жазды. Бомарше Антонио Сальеридің "Тараре" операсының либреттосын да жазған, ол 1787 жылы Парижде тұңғыш рет көрсетілді.

Жеке өмір

Бомарша үш рет үйленген. Оның алғашқы әйелі Мадлен Кэтрин Франке (туған аты Обертин) болды, ол оған 1756 жылдың 22 қарашасында үйленді; ол 10 айдан кейін түсініксіз жағдайда қайтыс болды. 1768 жылы Женевье Мадлен Левекеге (туған аты Уоттеблд) үйленді. Екінші Бомарша ханымы да екі жылдан кейін түсініксіз жағдайда қайтыс болды, бірақ көптеген ғалымдар оның туберкулезден зардап шеккеніне сенді. 1770 жылы қайтыс болғанға дейін ол ұлы Огюстенді дүниеге әкелді, бірақ ол 1772 жылы қайтыс болды. Бомарша өзінің сүйіктісі Мари Тереза де Виллер Мавлазбен 12 жыл бірге өмір сүрді, содан кейін 1786 жылы ол оның үшінші әйелі болды. Олардың Евгения есімді қызы болды. Бомаршаның қарсыластары оның алғашқы екі әйеліне у беріп, олардың отбасылық мұрасын иеленуге тырысқан деп айыптады. Бомарша өмір бойы көптеген жандармен қарым-қатынаста болғанмен, отбасына және жақын достарына шын қамқорлық жасады. Дегенмен, Бомаршаның қаржылай пайда табу үшін үйленгені де белгілі болды, ал Франке мен Левеке бұрын бай отбасыларға үйленген еді. Бұл айыптауларды растайтын жеткілікті дәлел болмаса да, улану орын алған-алмағаны әлі де даулы мәселе болып қалуда.