Шарль Перро: Ертегілердің авторы және француз әдебиетінің қайраткері

Кіріспе

Француз жазушысы (1628–1703)

Шарль Перро (/p//ɛ/'/r//oʊ/ pehROH, /USalso//p//ə/'/r//oʊ/ pəROH, ʃaʁl pɛʁo; 12 қаңтар 1628 – 16 мамыр 1703) – француз жазушысы және Француз академиясының мүшесі. Ол 1697 жылы "Histoires ou contes du temps passé" ("Өткен заманның оқиғалары немесе әңгімелері") атты кітабында жарияланған, бұрынғы халық ертегілерінен алынған туындыларымен жаңа әдеби жанр – ертегінің негізін қалады. Оның ең танымал ертегілері: "Le Petit Chaperon Rouge" ("Қызыл қалпақ"), "Cendrillon" ("Күлшегір"), "Le Maître chat ou le Chat botté" ("Мысық етік киген"), "La Belle au bois dormant" ("Ұйықтаған сұлу") және "Barbe Bleue" ("Көк сақал"). Перроның ескі әңгімелердің кейбір нұсқалары 100 жылдан астам соң Гримм ағайындылары жариялаған неміс нұсқаларына зор әсер етті. Бұл әңгімелер бүгінге дейін басылып, түрлі ойын-сауық форматтарына бейімделген. Перро 17 ғасырдағы француз әдебиетінің ықпалды тұлғасы және Ежелгілер мен Жаңашылдар арасындағы дау кезінде Жаңашыл фракцияның жетекшісі болды.

Өмір және жұмыс

Перро 1628 жылдың 12 қаңтарында Парижде бай буржуазия отбасында дүниеге келді. Ол Пьер Перро мен Пакет Ле Клерктің жетінші баласы еді. Ол өте жақсы мектептерде оқып, заңгерлік білім алды, содан кейін әкесі мен үлкен ағасы Жанның қадамын басып, мемлекеттік қызметке қадам басты. Ол Ғылым академиясын құруға, сондай-ақ Сурет академиясын қайта жаңғыртуға қатысты. 1654 жылы ол ағасы Пьермен бірге тұруға көшті, ол Париж қаласының бас салық жинаушысы лауазымын сатып алған еді. 1663 жылы Жазулар және әдебиет академиясы құрылғанда Перро оның хатшысы болып тағайындалды және король Людовик XIV-нің қаржы министрі Жан-Батист Колбердің басшылығында қызмет етті. Жан Шапелен, Амабль де Бурзей және Жак Кассанье (корольдің кітапханашысы) де тағайындалды. Колбердің әкімшілік көмекшісі ретіндегі ықпалын пайдаланып, 1667 жылдың сәуір айында ол ағасы Клод Перроны үш адамнан тұратын комитетке – Луи Ле Во мен Шарль Ле Брун да кіретін Petit Conseil-ге тағайындады. Олар 1667 мен 1674 жылдар аралығында салынған Луврдің жаңа бөлігі – Колоннаданы жобалады, оның құрылысын Колбер бақылауға алды. Бұл жоба Джан Лоренцо Бернинидің (итальян суретшісі 1665 жылы Людовик сотында болған кезде Перро оның естеліктерінде айтқандай, оның арасында дау болған) және Франсуа Мансарттың жобаларынан басымдық алды. Бұл шешімге жоғары шығындардан қауіптену және Бернини мен Людовик сотының жетекші мүшелері, соның ішінде Колбер мен Перро арасындағы жеке қарсылық себеп болды. Король Людовик Берниниге деген ізгі ниетін сақтап, 1674 жылы суретшінің құрметіне қоладан жасалған портреттік медаль жасауды бұйырды. Алайда, Перро өз естеліктерінде айтқандай, король Бернинидің мақтандығына наразы болды. Король Бернинидің ат үстіндегі мүсініне қатты наразылық білдіргендіктен, оны жоюға бұйырды, бірақ сарайдағы кеңесшілері оны римдік батыр Марк Курцийді бейнелейтін баспен қайта жасауға көндірді. 1668 жылы Перро корольдің алғашқы суретшісі Шарль Ле Брунге арнап «Сурет» атты еңбегін жазды. Ол сондай-ақ 1662 жылы корольдің сүйіктісі Луиза Франсуаза де Ла Баум ле Бланк, Ла Вальер герцогинясы үшін ұйымдастырылған тойды еске алу үшін «Бас және сақина жарыстары» (Courses de tetes et de bague, 1670) атты шығармасын жазды. Колбердің ықпалымен Перро 1671 жылы Француз академиясының мүшесі болып сайланды. 1669 жылы Перро Людовик XIV-ке Версаль саябағындағы Версаль лабиринтіне Эзоптың аңыздарының әрқайсысын бейнелейтін отыз тоғыз фонтан қоюды ұсынды. Бұл жұмыс 1672-1677 жылдар аралығында жүзеге асырылды. Жануарлардың аузынан шашырап шығатын сулар олардың бір-бірімен сөйлесіп тұрғандай әсер беру үшін жасалған. Әрбір фонтанның жанына ақын Исаак де Бенсараде жазған тақташа мен төрт жолдан тұратын өлең орнатылды. Перро лабиринтке арналған нұсқаулық – «Версаль лабиринті» (Labyrinte de Versailles) кітабын жазды, ол 1677 жылы Париждегі патша баспасында басылып, Себастьен ле Клерк салған суреттермен толықтырылды. Перролар отбасының ұзақ жылдардан бергі досы Филипп Киньо опера деп аталатын жаңа музыкалық жанрдың либреттисі ретінде танымал болды және композитор Жан Батист Луллимен бірлесіп жұмыс істеді. «Алкеста» (1674) классикалық театрдан ауытқуы үшін дәстүршілдер тарапынан айыпталғаннан кейін Перро оған жауап ретінде «Опера туралы сын» (Critique de l'Opéra, 1674) еңбегін жазды, онда ол Эврипидтің осы аттас трагедиясынан «Алкестаның» артықшылықтарын жоғары бағалады. Бұл «Алкеста» туралы трактат ежелгі және заманауи адамдардың дау-жанжалына (Querelle des Anciens et des Modernes) бастап, Антика әдебиетінің жақтастарын («Ежелгілер») Людовик XIV ғасырындағы әдебиеттің жақтастарына («Заманауилар») қарсы қойды. Ол заманауилардың жағында болды және «Луи Ұлының ғасыры» (Le Siècle de Louis le Grand, 1687) және «Ежелгілер мен заманауилардың салыстыруы» (Parallèle des Anciens et des Modernes, 1688–1692) еңбектерін жазды, онда ол өз ғасырының әдебиетінің басымдығын дәлелдеуге тырысты. «Луи Ұлының ғасыры» Людовик XIV-нің өміріне қауіп төндірген операциядан жазылғандығын атап өту үшін жазылған. Перро Людовиктің ағартушылық билігінің арқасында қазіргі заманның ежелгі заманнан барлық жағынан жоғары екенін дәлелдеді. Ол тіпті қазіргі француз әдебиетінің ежелгі еңбектерден де жоғары екенін және тіпті Гомердің де қателіктері болатынын мәлімдеді. 1682 жылы Колбер Перроны 56 жасында зейнеткерлікке шығаруға мәжбүр етті және оның міндеттерін өзінің ұлы Жюль Арманға, Ормой маркизіне тапсырды. Келесі жылы Колбер қайтыс болды, ал Перро жазушы ретінде алған зейнетақысын тоқтатуға мәжбүр болды. Колбердің қатал қарсыласы Франсуа Мишель ле Теллиер, Лувуа маркизі, оның орнына келді және Перроны басқа лауазымдарынан тез алып тастады. Осыдан кейін, 1686 жылы Перро эпикалық поэзия жазуға және христиан дініне деген шынайы құрметін көрсетуге бел буды, «Нола епископы Святой Паулин» (Saint Paulin, évêque de Nôle) атты шығармасын жазды. Жан Шапеленнің «Жанна д’Арк» туралы «Құдайдың қызы» (La Pucelle, ou la France délivrée) сияқты, Перро да Никола Буало-Депреодан сыни пікірлерге ұшырады. Шарль Перро 1703 жылдың 16 мамырында Парижде 75 жасында қайтыс болды.

Perrault was born in Paris on 12 January 1628, to a wealthy bourgeois family and was the seventh child of Pierre Perrault and Paquette Le Clerc. He attended very good schools and studied law before embarking on a career in government service, following in the footsteps of his father and elder brother Jean. He took part in the creation of the Academy of Sciences as well as the restoration of the Academy of Painting. In 1654, he moved in with his brother Pierre, who had purchased the position of chief tax collector of the city of Paris. When the Academy of Inscriptions and Belles Lettres was founded in 1663, Perrault was appointed its secretary and served under Jean Baptiste Colbert, finance minister to King Louis XIV. Jean Chapelain, Amable de Bourzeys, and Jacques Cassagne (the King's librarian) were also appointed. Using his influence as Colbert's administrative aide, in April 1667 he was able to get his brother, Claude Perrault, appointed to a committee of three, the Petit Conseil, also including Louis Le Vau and Charles Le Brun, who designed the new section of the Louvre, the Colonnade, built between 1667 and 1674, to be overseen by Colbert. The design was chosen over designs by Gian Lorenzo Bernini (with whom, as Perrault recounts in his Memoirs, he had stormy relations while the Italian artist was in residence at Louis' court in 1665) and François Mansart. One of the factors leading to this choice included the fear of high costs, and second was the personal antagonism between Bernini and leading members of Louis' court, including Colbert and Perrault. King Louis himself maintained a public air of benevolence towards Bernini, ordering the issuing of a royal bronze portrait medal in honor of the artist in 1674. However, as Perrault further describes in his Memoirs, the king harbored private resentment at Bernini's displays of arrogance. The king was so displeased with Bernini's equestrian statue of him that he ordered it to be destroyed; however, his courtiers prevailed upon him to have it redone instead, with a head depicting the Roman hero Marcus Curtius. In 1668, Perrault wrote La Peinture (Painting) to honor the king's first painter, Charles Le Brun. He also wrote Courses de tetes et de bague (Head and Ring Races, 1670), written to commemorate the 1662 celebrations staged by Louis for his mistress, Louise Françoise de La Baume le Blanc, duchesse de La Vallière. At Colbert's instigation, Perrault was elected to the Académie française in 1671. In 1669 Perrault advised Louis XIV to include thirty nine fountains each representing one of the fables of Aesop in the labyrinth of Versailles in the gardens of Versailles. The work was carried out between 1672 and 1677. Water jets spurting from the animals' mouths were conceived to give the impression of speech between the creatures. There was a plaque with a caption and a quatrain written by the poet Isaac de Benserade next to each fountain. Perrault produced the guidebook for the labyrinth, Labyrinte de Versailles, printed at the royal press, Paris, in 1677, and illustrated by Sebastien le Clerc. Philippe Quinault, a longtime family friend of the Perraults, quickly gained a reputation as the librettist for the new musical genre known as opera, collaborating with composer Jean Baptiste Lully. After Alceste (1674) was denounced by traditionalists who rejected it for deviating from classical theater, Perrault wrote in response Critique de l'Opéra (1674), in which he praised the merits of Alceste over the tragedy of the same name by Euripides. This treatise on Alceste initiated the Quarrel of the Ancients and the Moderns (Querelle des Anciens et des Modernes), which pitted supporters of the literature of Antiquity (the "Ancients") against supporters of the literature from the century of Louis XIV (the "Moderns"). He was on the side of the Moderns and wrote Le Siècle de Louis le Grand (The Century of Louis the Great, 1687) and Parallèle des Anciens et des Modernes (Parallel between Ancients and Moderns, 1688–1692) where he attempted to prove the superiority of the literature of his century. Le Siècle de Louis le Grand was written in celebration of Louis XIV's recovery from a life threatening operation. Perrault argued that because of Louis's enlightened rule, the present age was superior in every respect to ancient times. He also claimed that even modern French literature was superior to the works of antiquity, and that, after all, even Homer nods. In 1682, Colbert forced Perrault into retirement at the age of 56, assigning his tasks to his own son, Jules Armand, marquis d'Ormoy. Colbert would die the next year, and Perrault stopped receiving the pension given to him as a writer. Colbert's bitter rival succeeded him, François Michel le Tellier, Marquis de Louvois, and quickly removed Perrault from his other appointments. After this, in 1686, Perrault decided to write epic poetry and show his genuine devotion to Christianity, writing Saint Paulin, évêque de Nôle (St. Paulinus, Bishop of Nola, about Paulinus of Nola). Just like Jean Chapelain's La Pucelle, ou la France délivrée, an epic poem about Joan of Arc, Perrault became a target of mockery from Nicolas Boileau Despréaux. Charles Perrault died in Paris on 16 May 1703, at the age of 75.

Ертегілер

1695 жылы 67 жасында Перро хатшы лауазымынан босатылып, балаларына арнауға шешім қабылдады. 1697 жылы ол «Өткен заманның аңыздары мен оқиғалары» (Histoires ou Contes du Temps passé) атты еңбегін «Ана қаз туралы әңгімелер» (Les Contes de ma Mère l'Oye) деген атпен жариялады. (Атаның жазылуы «y» әрпімен, бірақ қазіргі француз тілінде тек «i» қолданылады.) Бұл «Ана қаз» есімді тұлға ретінде танылмаған, бірақ сол кездегі мақал-мәтелдердегі халықтық және ауылдық әңгіме айту дәстүрлеріне сілтеме жасаған. (Дереккөз: Академия сөздігі, 1694, Натали Фролоффтың «Аңыздар» басылымында келтірілген (Gallimard, Folio, Париж, 1999. 10-бет).) Еуропалық халықтық дәстүрге негізделген бұл ертегілер Францияда кең танымал болды. Оның өлең және прозадағы мол әдеби шығармаларының (одалар, эпостық поэзия, эсселер және т.б.) арасында балаларға арналған осы ертегілер ғана бүгінге дейін оқылып келеді, және ол қазіргі ертегі жанрының негізін қалаушы деп есептеледі. Әрине, оның шығармалары салондық ортада жазылған ертедегі ертегілерді, әсіресе «ертегі» терминін енгізген және 1690 жылдан бері ертегілер жазып келген Мари-Катерин Ле Жюмель де Барневиль, д’Оульной баронессаның шығармаларын еске түсіреді. Оның танымал әңгімелерінің ішінде «Сұлу қыз» және «Ұйықтаған ханшайым» әлі күнге дейін Перро жазғандай оқылады, ал кейбіреулері жылдар бойы өзгертілген. Мысалы, «Ұйықтаған ханшайым» ертегісінің кейбір нұсқалары Гримм ағайындыларының «Кішкентай бұталы гүл» ертегісіне негізделген, бұл Перро әңгімесінің өңделген нұсқасы. Перро «Қызыл қалпақша» әңгімесін орманнан өтетін жас қыздарға қауіп төндіретін бейтаныс адамдар туралы ескерту ретінде жазған. Ол ертегісін әйелдер мен қыздарға еркектерге сенудің қауіптілігі туралы ескертумен аяқтайды. Ол былай дейді: «Егер үйренбесеңіз, сақ болыңыз, үйретілген қасқырлар / Барлығының ең қауіптісі». Перро оқырмандарды кейбір еркектердің манипуляциялық және жалған бейнелеуі туралы ескертеді: «Мен қасқыр дедім, себебі барлық қасқырлар бірдей емес; біреулері жағымды мінезді – шулы да, жеккөрінішті де, ашулы да емес, бірақ үйреншікті, мейірімді және жұмсақ, жас қыздарды көшеде, тіпті үйлеріне дейін еріп жүреді. Мінеки, кім бұл жағымды қасқырлардың барлық жаратылыстардың ең қауіптісі екенін білмейді!» Шындығында, Перроның нұсқасында қыз қасқырмен бірге төсекте жатып, желінеді, бұл әңгіменің қазіргі нұсқаларында кездесетін бақытты аяқталмайды. Ол жинағын өзінің соңғы ұлының (1678 жылы туған) атымен – Пьер (Перро) Дарманкур (ол үшін сатып алған мүлік атауы «Арманкур» болған) жариялаған, мүмкін, «Ежелгілердің» сын-пікірінен сескенген. Ол аңыздарда өзінің айналасындағы бейнелерді пайдаланған, мысалы «Ұйықтаған ханшайым» үшін Уссэ сарайын, ал «Мысық аяқ киімдерде» ертегісіндегі Маркиз де Карабас үшін Оирон сарайының маркизін үлгі еткен. Ол халық аңыздарының тақырыбын сән әлемінен алынған егжей-тегжейлі, қосымша және ішкі мәтінмен безендірген. Осы ертегілерді жалғастыра отырып, ол 1699 жылы латын ақыны Габриэль Фаерноның «Fabulae Centum» (100 Мысал) атты шығармасын француз тіліне аударған.

In 1695, when he was 67, Perrault lost his position as secretary and decided to dedicate himself to his children. In 1697 he published Tales and Stories of the Past with Morals (Histoires ou Contes du Temps passé), subtitled Tales of Mother Goose (Les Contes de ma Mère l'Oye). (The spelling of the name is with "y" although modern French uses only an "i".) This "Mother Goose" has never been identified as a person, but used to refer to popular and rural storytelling traditions in proverbial phrases of the time. (Source : Dictionnaire de l'Académie, 1694, quoted by Nathalie Froloff in her edition of the Tales (Gallimard, Folio, Paris, 1999. p. 10).) These tales, based on European popular tradition, became very popular in France. Of all his abundant literary production in verse and in prose (odes, epic poetry, essays, etc.) these little stories for children are the only works still read today, and he is often credited as the founder of the modern fairy tale genre. Naturally, his work reflects awareness of earlier fairy tales written in the salons, most notably by Marie Catherine Le Jumel de Barneville, Baroness d'Aulnoy, who coined the phrase "fairy tale" and wrote tales as early as 1690. Some of his popular stories, particularly "Cinderella" and "The Sleeping Beauty", are still commonly told similar to the way Perrault had written them, while others have been revised over the years. For example, some versions of "Sleeping Beauty" published today are based partially on a Brothers Grimm tale, "Little Briar Rose", a modified version of the Perrault story. Perrault had written "Little Red Riding Hood" as a warning to readers about strangers preying on young girls walking through the forest. He concludes his fairy tale with a moral, cautioning women and young girls about the dangers of trusting men. He states: "Watch out if you haven't learned that tame wolves/ Are the most dangerous of all". Perrault warns the readers about the manipulation and false appearances some men portray: "I say Wolf, for all wolves are not of the same sort; there is one kind with an amenable disposition – neither noisy, nor hateful, nor angry, but tame, obliging and gentle, following the young maids in the streets, even into their homes. Alas! Who does not know that these gentle wolves are of all such creatures the most dangerous!" Indeed, in Perrault's version, the girl gets into bed with the wolf and is devoured, lacking the happy ending found in most current versions of the story. He had actually published his collection under the name of his last son (born in 1678), Pierre (Perrault) Darmancourt ("Armancourt" being the name of a property he bought for him), probably fearful of criticism from the "Ancients". In the tales, he used images from around him, such as the Chateau Ussé for "The Sleeping Beauty", and the Marquis of the Château d'Oiron as the model for the Marquis de Carabas in "Puss in Boots". He ornamented his folktale subject matter with details, asides and subtext drawn from the world of fashion. Following up on these tales, he translated the Fabulae Centum (100 Fables) of the Latin poet Gabriele Faerno into French verse in 1699.