Кіріспе

Француздық фаблист және ақын (1621–1695)

Жан де Ла Фонтен (Jean de La Fontaine, 8 шілде 1621 – 13 сәуір 1695) – француз фаблист және 17 ғасырдың ең көп оқылатын француз ақындарының бірі. Ол ең алдымен өзінің фаблистарымен (әңгімелерімен) танымал, олар Еуропадағы келешек фаблисттерге үлгі болды және Францияда, сондай-ақ француз өңірлік тілдерінде көптеген балама нұсқалары пайда болды. Ұзақ уақыт патшалық күдікпен қарағаннан кейін, ол Француз академиясына қабылданды және Франциядағы оның беделі ешқашан төмендеген емес. Мұны оның көптеген суреттері мен мүсіндері, сондай-ақ кейіннен медальдарда, монеталарда және пошта маркаларында бейнеленген суреттері дәлелдейді.

Алғашқы жылдар

Ла Фонтен Франциядағы Шато-Тьерри қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Шарль де Ла Фонтен, maître des eaux et forêts – Шато-Тьерри герцогтығының су және орман шаруашылығын басқарушысының орынбасары болған; анасы Франсуаза Пиду. Оның әкесі мен анасының туған-туыстары жоғары провинциялық орта тапқа жататын; олар ақсүйек болмаса да, әкесінің жағдайы жақсы болған. Жан, отбасының үлкен баласы, Шато-Тьерри колледжінде (гимназияда) білім алды. Оқуын аяқтаған соң 1641 жылдың мамырында Ораторияға, ал сол жылдың қазан айында Сент-Мальор семинариясына түсті. Бірақ ол онда ұзақ болған жоқ, өзінің шақыруын жаңылыс таңдағанын түсінді. Содан кейін ол заңды оқыған, адвокаттыққа қабылданғандығы айтылады.

Отбасылық өмір

Дегенмен, ол өмірге біршама ерте орнықты, немесе кем дегенде, олай болуға мүмкіндігі болды. 1647 жылы әкесі рейнджерлік қызметінен оның пайдасына бас тартты және оған он төрт жасар Мари Эрикартпен некелесуге келісім берді, ол оған 20 000 ливр және болашаққа үміттер әкелді. Ол әдемі де, ақылды болғанға ұқсайды, бірақ екеуі жақсы қарым-қатынас құра алмады. Оның әрекеттеріне қатысты тараған негіссіз әңгімелердің ешқандай негізі жоқ, олар көбінесе Ла Фонтеннің өзінен немесе оның жеке жауларынан туындаған. Оған қарсы айтуға болатын жалғыз нәрсе – ол ұқыпсыз үй шаруасымен айналысты және роман оқуға құмар болды; Ла Фонтеннің өзі үнемі үйде болмады, некелік адалдыққа қатысты қатаң болған жоқ және іскерлік қабілеті нашар болғандықтан, оның істері қиын жағдайға түсіп, 1658 жылы мүлікті бөлу (separation de biens) қажет болды. Бұл отбасының мүддесі үшін жасалған келісім болды; алайда, уақыт өте келе, ешқандай жанжалсыз, екеуі бірге өмір сүруді тоқтатты. Ла Фонтен өмірінің соңғы қырық жылының көп бөлігін Парижде өткізді, ал оның әйелі Шато-Тьерриде қалды, бірақ ол оны жиі барып көретін. 1653 жылы олардың бір ұлы дүниеге келді, оның тәрбиесі мен күтіміне анасы толық жауапкершілік алды.

Париж

Тіпті үйленгеннің алғашқы жылдарында Ла Фонтеннің Парижге жиі келгені көрінеді, бірақ ол 1656 жылға дейін ғана астанаға тұрақты түрде келе бастады. Оның қызметтік міндеттері, көбінесе уақытылы болатын, осы тұрусыздықпен үйлесімді болды. Әдеби мансабын ол отыздан асқан соң ғана бастады. Мальхербті оқу, деседі, алғашқы поэзиялық қиялдарды оятып, бірақ ол біраз уақыт бойы сол заманғы үлгідегі ұсақ-түйектерді ғана жасады – эпиграммалар, балладалар, рондолар және т.б. Оның алғашқы маңызды туындысы – Теренцийдің «Эвнух» (1654) пьесасының аудармасы немесе бейімделуі болды. Сол кезде француз әдебиетінің меценаты Фуке суперинтенданты болды, оған Ла Фонтенді әйелінің туысы Жак Жаннар таныстырды. Фукеге қызмет ететін көптеген адамдар бос қол кеткен жоқ, Ла Фонтен де 1659 жылы әр тоқсан сайын өлең жолдауы шартымен 1000 ливр зейнетақы алды. Ол сондай-ақ Фукенің танымал сарайында «Воның арманы» (Le Songe de Vaux) атты проза мен поэзиядан тұратын жинақ жаза бастады. Осы шамада оның әйелінің мүлкі жеке қорғалуы керек болды, және ол өзінің бар мүлкін сатуға мәжбүр болды, бірақ оған әрдайым күшті және жомарт меценаттар көмектесті, сондықтан бұл оған үлкен мән жоқ еді. Осы жылы ол «Ришардың күлкісі» (Les Rieurs du Beau Richard) балладасын жазды, содан кейін патшадан бастап түрлі тұлғаларға арналған көптеген ұсақ өлеңдер пайда болды. Фуке патшаның құрметінен айырылып, тұтқындалды. Ла Фонтен, Фукеге қамқорлық көрсеткен көптеген әдебиетшілер сияқты, оған адалдығын білдіріп, «Во сарайының нимфалары, көз жасы төгіңдер» (Pleurez, Nymphes de Vaux) атты элегия жазды. Дәл осы кезде оның істері жақсы көрінбеді. Ол және оның әкесі өздеріне толық құқығы жоқ эсквайр атағын алды, және осы мәселе бойынша бұрынғы жарлықтар күшіне енген соң, біреу ақынға 2000 ливр айыппұл салды. Бірақ ол Буйон герцогінен және одан да көп герцогинядан, Тьерридегі оның феодалдық билеушілерінен жаңа қолдау тапты, және айыппұл туралы ештеңе естілмеді. Ла Фонтеннің ең жарқын өлеңдерінің кейбіреулері Мазариннің қарындасы Мари-Анна Манчиниге арналған, және герцог пен герцогиняның Ариостоға деген құштарлығы оның ең маңызды туындысы – «Мысалдардың» (Contes) бірінші кітабының жазылуына ықпал еткен болуы мүмкін, ол 1664 жылы жарық көрді. Ол кезде ол қырық үш жаста болды, ал оның бұрынғы басылған туындылары салыстырмалы түрде маңызсыз болды, бірақ оның көптеген еңбектері ресми жарияланбастан бұрын қолжазба түрінде таралды.

Атак-даңқ

Осы шамада француз әдебиеті тарихында кеңінен танымал болған Rue du Vieux Colombier төрттігі құрылды. Оған Ла Фонтен, Расин, Бойло және Мольер кірді, соңғысы Ла Фонтенге шамалас жаста, ал қалған екеуі айтарлықтай жас кіші болды. Шапелен де осы топтың сыртында қалды. Бұл кездесулер туралы көптеген әңгімелер бар, олардың кейбіреулері анық аңызға жатады. Ең ерекшесі, Chapelain-нің бақытсыз Pucelle атты туындысының бір данасы үстелде тұрақты түрде жататындығы туралы айтылады, оның белгілі бір жолдары компания ережелерін бұзғандарға жаза ретінде тағайындалған. Төрттік Ла Фонтеннің «Купидон мен Психея» әңгімесіндегі кейіпкерлерді жалған аттармен жасады, бірақ «Адонис» шығармасымен бірге бұл 1669 жылға дейін жарияланбады. Осы аралықта ақын достар табуын жалғастырды. 1664 жылы ол Орлеан герцогинясының жесірі ретінде ресми түрде тағайындалып, ант берді және Париждегі Люксембург сарайына орналасты. Ол рейнджерлік қызметін де сақтап қалды, ал 1666 жылы Колберттен Шато-Тьерридегі кейбір тәртіпсіздіктерді тексеруді ұсынған хат алды. Сол жылы «Конт» атты екінші кітабы, ал 1668 жылы «Мысалдар» атты алғашқы алты кітабы жарық көрді, 1671 жылы олардың саны көбейді. Осы соңғы жылы ақынның кез келген ықпалға бойұсынуға дайын екенін көрсететін қызықты мысал келтірді: Порт-Рояльдықтардың өтінішімен ол Конти князіне арналған қасиетті поэзия жинағының редакторы болды. Бір жылдан кейін оның жағдайы, бұрынғыдай жақсы болғанымен, нашарлау белгілерін көрсетті. Орлеан герцогинясы қайтыс болды, сондықтан ол рейнджерлік қызметінен бас тартып, қарыздарын төлеу үшін оны сатуға мәжбүр болды. Бірақ Ла Фонтен үшін әрдайым құтқарушылық жол болды. Мадам де ла Сабриер, өте әдемі, зерек және жоғары моральдық қасиеттерімен көзге түсетін әйел, оны өз үйіне шақырды, онда ол жиырма жылға жуық өмір сүрді. Одан кейін ол өзінің істеріне қатысты ешқандай қиындыққа тап болмады және өзінің поэзияның екі саласына, сондай-ақ театрлық шығармаларға толыққанды берілді.

Академия

1682 жылы алпыстан асқан шағында ол Францияның ең көрнекті әдебиетшілерінің бірі ретінде танылды. Сол кездегі ең сенімді әдеби сыншылардың бірі, жаңалықтарды мақтауға құштар емес Севинье ханым, 1678 жылдың қысында жарық көрген оның екінші «Мысалдар» жинағын құдайлық деп атады; және бұл жалпы пікір болғаны анық. Сондықтан оның Француз академиясына үміткер болуының себебі бар еді, және оның «Мысалдарының» мазмұны осы қадірлі жиналыстың ықыласына бөленбесе де, Фукеге және ескі Фрондеур партиясының бірнеше өкілдерімен байланысы Колбер мен патшаға күдіс тудырды, алайда академия мүшелерінің көпшілігі оның жеке достары еді. Ол 1682 жылы алғаш рет ұсынылды, бірақ Маркиз де Дангодан жеңіліс тапты. Келесі жылы Колбер қайтыс болды және Ла Фонтен қайтадан ұсынылды. Бойло да үміткер болды, бірақ алғашқы дауыс беруде баспагерге қарсы жеті дауыс ғана берілді. Патшаның келісімі сайлау үшін ғана емес, егер абсолютті көпшілік дауыс табылмайтын жағдайда екінші дауыс беру үшін де қажет болды, сондықтан ол наразылық білдірді және сайлау кейінге қалды. Бірақ бірнеше айдан кейін тағы бір орын бос қалды, және оған Бойло сайланды. Патша бұл таңдауды қуана қабылдап, «Фонтенді қабылдауға болады, ол ақылды болуге уәде берді» деді. Оның қабылдануы өміріндегі жалғыз үлкен әдеби даудың себебі болды. Академия мен оның мүшесі Антуан Фуретьер арасында соңғысының француз тілінің сөздігіне байланысты дау туды, ол академияның корпоративтік құқықтарын бұзу деп танылды. Фуретьер, өте қабілетті адам, өзінің жауы деп санайтындарға қарсы күшті шабуыл жасады, соның ішінде Ла Фонтенге, оның бақытсыз «Мысалдары» оны ерекше осал етті, оның осы әңгімелерден тұратын екінші жинағы полиция айыптауына түсті. Алайда «Рим буржуасының» авторының өлімі бұл дауға нүкте қойды. Көп ұзамай Ла Фонтен тағы да әйгілірек оқиғаға қатысты, Бойло мен Шарль Перро басшылық еткен ежелгі және заманауи дауға, және Ла Фонтен (Перро оны Езоп пен Федрмен салыстыру үшін ерекше атап көрсеткенімен) ежелгі жақты қолдады. Шамамен сол уақытта (1685–1687) ол көптеген қонақтары мен қорғаушылары, мырза және мадам д’Эрвартпен танысты, сондай-ақ белгілі бір мадам Ульрихке ғашық болды, ол жоғары мәртебелі, бірақ күмәнді әйел еді. Бұл танысу Вендоммен, Шолиеумен және Ғибадатхананың еркіндікке құмар топтарымен жақын қарым-қатынасқа әкелді; бірақ мадам де ла Сабриер ұзақ уақыттан бері өзінің бар күшін жақсылыққа және діни амалдарға арнаған болса да, Ла Фонтен 1693 жылы қайтыс болғанға дейін оның үйінде тұрды. Одан кейін болған оқиғалар оның балалық мінезіне қатысты көптеген әңгімелердің біріне айналды. Ол өлім туралы хабар алғаннан кейін дереу Ла Фонтенді іздеуге аттанды. Ол оны көшеде кездестірді, ол қатты қайғырып, оны үйіне шақырды. Ла Фонтеннің жауабы: «Барамын» болды. 1692 жылы жазушы ауыр науқастан кейін «Мысалдар» жинағының қайта өңделген басылымын жариялады. Сол жылы Ла Фонтен христиан дінін қабылдады. Жас діни қызметкер М. Пусе оны «Мысалдардың» жөнсіздігіне көндіруге тырысты, және жаңа пьесаны жоюды талап етті, оны өкініш белгісі ретінде тапсырды. Ла Фонтен Виатикумды алды, ал келесі жылдары өлеңдер мен мысалдар жазуын жалғастырды. Бір әңгімеде Фенелонның шәкірті, он бір жасар Бургундия герцогы Ла Фонтенге өз еркімен 50 луи сыйлағандығы айтылады. Бірақ Ла Фонтен сол кезде жазылып кеткенімен, жасы мен денсаулығының нашарлауынан шаршаған еді, және оның жаңа үй иелері оны көңіл көтерудің орнына күтімге алуға мәжбүр болды, олар мұны өте мұқият және мейірімділікпен жасады. Ол тағы да біраз жұмыс істеді, басқалармен бірге «Мысалдар» жинағын аяқтады; бірақ ол мадам де ла Сабриерден екі жылдан артық өмір сүрмеді, 1695 жылдың 13 сәуірінде Парижде жетпіс үш жасында қайтыс болды. Париждегі Пэр-Лашез зираты ашылғанда Ла Фонтеннің сүйектері сонда көшірілді. Оның әйелі одан он бес жылға жуық өмір сүрді.

Анекдоттар

Ла Фонтеннің ерекше тұлғасы, басқа да әдебиетшілер сияқты, әдеби дәстүрде аңызға айналдырылған. Жастығынан-ақ ол ойшауы мен іске немқұрайлылығы Гедеон Талеман де Реоға әңгіме беруге себеп болды. Оның кезеңдес достары осы әңгімеге қосымша мәліметтер қосты, ал 18 ғасыр соңында ол ұлымен кездесу, кім екенін естіп, «Иә, мен оны бір жерде көргендей болдым» деуі, әйеліне құштарлық танытқан адаммен жекпе-жекке шақыруы, содан кейін бұрынғыдай үйіне келуін өтінуі, компанияға дұрыс жағымен шұлық киіп баруы және т.б. сияқты анекдоттарды қабылдады. Жан де Ла Брюйердің оған жасаған жағымсыз сипаттамасына қатысты, Ла Фонтеннің Ла Брюйердің басты әдеби қарсыласы Бенсерадемен тығыз дос және одақтас болғанын еске алу керек. Бірақ барлық ескерулерден кейін де көп нәрсе қалды, әсіресе осы анекдоттардың негізгі авторы Луи Расин екенін еске алғанда, ол зиялы және адал адам болған және оларды Ла Фонтеннің отыз жылдан астам досы болған әкесінен алған. Осы оқиғалардың ең қызықтысы – Vieux Colombier төрттігіндегі мына оқиға: Мольер Расин мен Бойло «жақсы жігіт» немесе «жақсы адам» (екеуі де Ла Фонтенге танымал есімдер) туралы әңгімелесіп отырғанда, жанында отырған адамға: «Біздің зиялыларымыз не істесе де, олар жақсы жігіттің бейнесін өшіре алмайды» деген. Олар өшіре алмады.

Шығармалары

Ла Фонтеннің көптеген шығармалары үш дәстүрлі бөлімге бөлінеді: мысалдар, әңгімелер және әртүрлі (соның ішінде драмалық) туындылар. Ол ең белгілісі осылардың біріншісімен танымал, онда орта ғасырларға дейінгі француз тіліндегі мысалдарды жинақтау дәстүрі өркендеген. Бұл ертерек туындылар атауларында Эзопқа сілтеме жасағанымен, көптеген мысалдарды соңғы кезде пайда болған көздерден жинады. Олардың ішіндегі ең танымалдары – Мари де Франстың «Изопет» (1190) және Жиль Коррозенің «Лес Фабльс дю трес ансиан Эзоп, миз ан ритм франсуаз» (1542) еңбектері. Ла Фонтеннің мысалдар кітабының он екі томы 1668 жылдан 1694 жылға дейін жарық көрді. Алғашқы алты томдағы оқиғалар көбінесе Эзоп пен Горацийден алынған және еркін өлеңмен қысқа да нұсқа берілген. Кейінгі басылымдардағы оқиғалар көбінесе жаңа көздерден немесе Шығыс әңгімелерінің аудармаларынан алынған және көбірек толық айтылған. Сырттай қарағанда қарапайым өлеңдер оңай жатталады, бірақ адам табиғатының терең қырларын көрсетеді. Көптеген жолдар француз тіліне стандартты тіркестер ретінде енген, көбінесе мақал-мәтелдерге айналған. Мысалдар кейде ирониялық екіұштылығымен де ерекшеленеді. Мысалы, «Хейкелші және Юпитердің мүсіні» (IX.6) мысалы ырымға сатира сияқты көрінеді, бірақ оның моральдық қорытындысы – «Барлық адамдар, өздерінің күшіне қарай / армандардың шындығын жасайды» – дінге де қатысты болуы мүмкін. Оның туындыларының екінші бөлімі – әңгімелер («Contes et nouvelles en vers») бір кезде осымен тең дәрежеде танымал болды және олардың жазылуы ұзақ уақытқа созылды. Алғашқысы 1664 жылы, соңғысы оның өлімінен кейін жарық көрді. Олардың ерекшелігі – ашықтан ашық әдепсіздік пен құмарлыққа ұқсас тон.

Суреттер мен мұра

Бұл ертегілердің халықаралық беделі болғанымен, авторларын тойлау көбінесе Франциямен шектелген. Өмірінде де оның даңқы зор болды, оны үш көрнекті суретші бейнеледі. 1684 жылы Француз академиясына қабылдау кезінде ол 63 жасында Гьясинт Ригоның суретіне түсті. Николя де Ларгильер оны 73 жасында суретке түсірді, ал үшінші портрет Франсуа де Трояға жатқызылады (төменде қараңыз). Екі замандас мүсінші Ла Фонтеннің бас және иықтан тұратын бюсттерін жасады. Жан Жак Каффиердің мүсіні 1779 жылы Салонда көрмеге қойылды, кейін Comédie Française-ге сыйланды; Жан Антуан Гудонның мүсіні 1782 жылы жасалды. Шын мәнінде, Гудонның екі нұсқасы бар, бірі қазір Филадельфия өнер мұражайында, ал екіншісі оның бұрынғы меценаты Фукеге тиесілі, Вакс-ле-Виконт сарайында (төменде қараңыз). Парижде Пьер Жульеннің толық бой мүсіні орналасқан, ол қазір Луврде, 1781 жылы тапсырылып, 1785 жылы Салонда көрмеге қойылған. Суретте жазушы кең жағалы шапан киіп, түйірлі ағашқа сүйеніп, жүзімді жүзімге шапқан жүзімді жүзімді шапқылап отырған күйде бейнеленген. Оның тізесінде түлкі мен жүзім туралы аңыздың қолжазбасы, ал аяғында түлкі оның шляпасына отырып, қолымен былғары мұқабаланған кітапқа қарап тұр. Севр керамика зауыты бұл мүсіннің кішкентай фарфор үлгілерін, ал Франкенталь зауыты полихромды фарфордан жасады. Келесі ғасырда Этьен Марин Мелингудің қола мүсіні 1840 жылы Парижде және 1881 жылы Лондонда көрмеге қойылды. Мүсінде ақын ойлы күйде тасқа сүйеніп, қолында шляпасымен бейнеленген. Луврдің Наполеон сотында Жан Луи Жалидің 1857 жылғы тас мүсіні де орналасқан. Ла Фонтенге арналған тағы бір ескерткіш 1891 жылы Париждің Ренела бағының басында орнатылды. Ахилл Думилятрдің қола бюсті 1889 жылғы Әлемдік көрмеде көрсетілді, содан кейін аңыз персонаждармен қоршалған биік тас тұғырға орнатылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген ескерткіштер сияқты, бұл мүсін де ерітілді, бірақ 1983 жылы оны Чарльз Коррейяның түлкі мен қарғаға қарап тұрған мүсінімен ауыстырды. Шато-Тьерриде, ақынның туған қаласында да мүсіндер бар. Ең танымал мүсіні – Шарль Рене Лэйтидің тік тұрған мүсіні, ол Луи XVIII бұйрығымен қалаға сыйлық ретінде тапсырылды. Ол 1824 жылы Марнаға қарап тұрған алаңға орнатылды. Екінші Марна шайқасында зақымданғаннан кейін қала бойынша жылжытылды. Қазіргі кезде ол ақынның бұрынғы үйінің алдындағы алаңда орналасқан. Оның аяғында Торғай мен Қоян арасындағы жарыс көрсетілген. Үйдің өзі қазір мұражайға айналдырылды, ал оның сыртында Бернард Сюрре жасаған толық бой мүсіні тұр. Мұражайдың ішінде Луи Пьер Дезейннің Ла Фонтеннің бас және иықтан тұратын балшықтан жасалған бюсті орналасқан. Ла Фонтеннің мәңгілік танымалдылығының тағы бір дәлелі – оның Француз революциясының екінші жылындағы ойын картасында пайда болуы. Бұл жинақта патшалар рационалистік еркін ойшылдармен, «Философтармен» алмастырылды, ал ирониялық аңыз жазушысы Пик патшасы рөлінде бейнеленді. Ол Бурбон монархиясының қайта орнатылу кезінде де танымал болды, бұл оның мүсініне жасалған патшалық тапсырыспен дәлелденді. Сонымен қатар, 1816 жылы Францияның ұлы адамдары сериясынан Жаку Эдуард Гатто жасаған ақынның басын бейнелейтін қоладан жасалған естелік медаль болды. Соңғы жылдары оның «Франция тарихы» сериясында бүйірден қараған суреті пайда болды. Ла Фонтеннің басы оның өліміне 300 жыл толуына арналған 100 франк монетасында да бейнеленді, монетаның артқы жағында түлкі мен қарға туралы аңыз көрсетілген. Сол жылы өткізілген тағы бір шара – 2,80 евролық аңыз маркаларының жолағы, оның жинағында ажыратылатын портрет болды. 1995 жылы 5780 Лафонтен астероиді де оның құрметіне аталды. Почта маркаларындағы басқа көріністерге 1938 жылғы 55 сантимдік марка, оның астында Қасқыр мен Тоқты туралы аңыздың медальоны бар; және 1971 жылы Ла Фонтеннің туғанына 350 жыл толуына арналған Монаконың 50 сантимдік маркасы, онда аңыз жазушының басы мен иықтары оның жазған кейбір танымал кейіпкерлерінің астында бейнеленген. Оның бейнеленген тағы бір монеталар сериясы – жыл сайынғы (қытай) ай календарының жаңа жылын тойлауға арналған «Ла Фонтеннің аңыздары». 2006 жылдан бері шығарылып келе жатқан бұл металл монеталардың артқы жағында және бетінде жыл сайынғы зодиак белгісінің суреті бейнеленген. Шығармашылық бейнелер өз кезеңдерінде Ла Фонтеннің сәнді көзқарасына сәйкес келеді. Александр Дюманың «Брагелон виконты» романындағы екінші дәрежелі кейіпкер ретінде ол Николя Фукеге адал, шатақ және ойсыз сарайлық болып көрінеді. Алайда, 2007 жылғы «Жан де Ла Фонтен – сын» фильмінде ақын Фуке құлағаннан кейін Людовик XIV-нің абсолюттік билігіне қарсы тұрады.