Кіріспе
1777 жылдың қазанында болған шайқас – Америка Тәуелсіздік соғысының Филадельфия кампаниясындағы маңызды шайқас. Бұл шайқас 1777 жылдың 4 қазанында Пенсильвания штатының Германтаун қаласында, сэр Уильям Хоу басқарған британ армиясы мен Джордж Вашингтон басқарған Америка континенттік армиясы арасында өтті. 11 қыркүйекте Брэндивайн шайқасында және 20 қыркүйекте Паоли шайқасында континенттік армияны жеңгеннен кейін Хоу Вашингтонды осы жерден ығыстырып, 26 қыркүйекте АҚШ астанасы – Филадельфияны басып алды. Хоу Филадельфияда шамамен 3000 сарбаздан тұратын гарнизон қалдырды, ал күшінің басым бөлігін Германтаунға, қаланың шеткі аймағына көшірді. Вашингтон британдықтардың күштерін бөліп жібергенін білген соң, оларға қарсы шабуыл жасауға бел буды. Оның жоспары бойынша төрт жеке колонна Германтаундағы британдық позицияға бірдей бағыттан шабуыл жасау керек болды. Екі фланктік колонна 3000 ополченниктен құралды, ал сол жақта Натанаэль Грин, оң жақта Джон Салливан, резервте Лорд Стирлинг басқарған регулярлы әскерлер болды. Жоспардың мақсаты – британдықтарды күтпеген шабуылға алып, Трентондағы гессендерді жеңгендей, толықтай талқандау еді. Германтаунда Хоу жеңіл жаяу әскерін және 40-шы полкін алдыңғы қатарға шығарды. Басты лагерде Вильгельм фон Книфаузен британдық сол жаққа, ал Хоу өзі британдық оң жаққа жетекшілік етті. Қалың тұман американдықтардың жақындауында үлкен шатақ тудырды. Қызу шайқастан кейін Салливан колоннасы британдық пикеттерін жеңіп алды. Тұманға тығырылған 120-ға жуық британдық 40-шы полк әскері Чью Хаусқа бекінді. Америка резерві алға жылжыған кезде Вашингтон осы позицияға бірнеше рет шабуыл жасауға шешім қабылдады, бірақ барлық әрекеттері ауыр шығындармен аяқталды. Салливан қанаты сарайдан бірнеше жүз метр өткенімен, оқ-дәрісі таусылып, артынан артиллерия оқтары естілді. Олар кері шегінген кезде Энтони Уэйн дивизиясы тұмандықта Гриннің кешігіп келген қанатының бір бөлігімен соқтығысты. Бірін-бірі жау деп қате түсініп, олар атыс ашты, екі бөлім де кері шегінді. Ал осы уақытта Гриннің сол жақ орталық колоннасы британдық оң жақты ығыстырды. Салливан колоннасының шабуылы сәтсіз аяқталғаннан кейін, британдық сол жақ Грин колоннасын айналып өтті. Екі ополченник колоннасы британдықтардың назарын аударуға ғана қол жеткізді, кері шегінгенге дейін ешқандай нәтижеге жете алмады. Жеңіліске қарамастан, Саратогадағы американдықтардың табысына әсерленген Франция американдықтарға көбірек көмек көрсетуге шешім қабылдады. Хоу жеңілген американдықтарды қуып жете қоймады, есе орнына Ред-Банк пен Форт-Миффлиндегі Делавэр өзеніндегі кедергілерді жоюға кірісті. Вашингтонды Уайт-Маршта шайқасқа тартуға тырысқаннан кейін, Хоу Филадельфияға қайтып келді. Вашингтон армиясын толық сақтап, Вэлли-Форджға көшіп, онда қыстап, әскерін қайта даярлады.
The Battle of Germantown was a major engagement in the Philadelphia campaign of the American Revolutionary War. It was fought on October 4, 1777, at Germantown, Pennsylvania, between the British Army led by Sir William Howe, and the American Continental Army under George Washington. After defeating the Continental Army at the Battle of Brandywine on September 11, and the Battle of Paoli on September 20, Howe outmaneuvered Washington, seizing Philadelphia, the capital of the United States, on September 26. Howe left a garrison of some 3,000 troops in Philadelphia, while moving the bulk of his force to Germantown, then an outlying community to the city. Learning of the division, Washington determined to engage the British. His plan called for four separate columns to converge on the British position at Germantown. The two flanking columns were composed of 3,000 militia, while the center left, under Nathanael Greene, the center right under John Sullivan, and the reserve under Lord Stirling were made up of regular troops. The ambition behind the plan was to surprise and destroy the British force, much in the same way as Washington had surprised and decisively defeated the Hessians at Trenton. In Germantown, Howe had his light infantry and the 40th Foot spread across his front as pickets. In the main camp, Wilhelm von Knyphausen commanded the British left, while Howe himself personally led the British right. A heavy fog caused a great deal of confusion among the approaching Americans. After a sharp contest, Sullivan's column routed the British pickets. Unseen in the fog, around 120 men of the British 40th Foot barricaded the Chew House. When the American reserve moved forward, Washington made the decision to launch repeated assaults on the position, all of which failed with heavy casualties. Penetrating several hundred yards beyond the mansion, Sullivan's wing became dispirited, running low on ammunition and hearing cannon fire behind them. As they withdrew, Anthony Wayne's division collided with part of Greene's late arriving wing in the fog. Mistaking each other for the enemy, they opened fire, and both units retreated. Meanwhile, Greene's left center column threw back the British right. With Sullivan's column repulsed, the British left outflanked Greene's column. The two militia columns had only succeeded in diverting the attention of the British, and had made no progress before they withdrew. Despite the defeat, France, already impressed by the American success at Saratoga, decided to lend greater aid to the Americans. Howe did not vigorously pursue the defeated Americans, instead turning his attention to clearing the Delaware River of obstacles at Red Bank and Fort Mifflin. After unsuccessfully attempting to draw Washington into combat at White Marsh, Howe withdrew to Philadelphia. Washington, his army intact, withdrew to Valley Forge, where he wintered and re trained his forces.
Өмірбаян
Филадельфиялық жорық американдықтар үшін жаман басталды. Вашингтонның Континенталдық армиясы Куч көпірі, Брэндивайн және Паолиде жеңіліске ұшырады. 20 қыркүйекте Паолиде Энтони Уэйннің дивизиясына күшті жеңіліс сыйғасын, британдық армия солтүстікке қарай Вэлли-Форджға, содан кейін батысқа қарай Френч-Крик көпіріне бет түзеді. Осы кезде Хоудың оң қанаты Вэлли-Фордж маңындағы Скуилкилл өзеніндегі Фэтленд Фордына қарап тұрды, сол қанаты Френч Криктегі Гордон Фордына, ал сол орталық бөлігі Ричардсон Фордына қарады. Америка армиясы осы Скуилкилл өткелдерінің барлығын, сондай-ақ Норристаун маңындағы Швед Фордындағы бір өткелді де қорғады. 22 қыркүйекте сэр Уильям Эрскиннің басқаруындағы шағын британдық күш солтүстікке қарай жасаған қимыл, ал тағы бір күш Гордон Фордында демонстрация жасады. Хоудың бұл әрекеттері Вашингтонды британдық командирдің Редингтегі жабдықтау базасын басып алып, оның оң қанатын бұруға тырысып жатыр деген сенімге жеткізді. Вашингтон солтүстікке жылжыды, бірақ 22-23 қыркүйек түнінде британдық армия бағытын өзгертті. Олар Фэтленд және Ричардсон Фордтары арқылы Скуилкиллді қарсылықсыз кесіп өтіп, қысқа тоқталыс жасағаннан кейін, ағыс бойымен Швед Фордына қарай бет алды, онда американдық ополченниктер үш зеңбіректі тастап кетті. Чарльз Корнуоллис 26 қыркүйекте Филадельфияны британдықтар үшін басып алып, революциялық қозғалысқа соққы берді. Хоу қаланы қорғау үшін 3462 сарбаздан тұратын гарнизон қалдырды, ал күшінің басым бөлігін, шамамен 9728 сарбазды, Германтаунның шетіндегі елді мекенге көшірді. Науқан аяқталуға жақын, Хоу негізгі американдық армияны тауып, жоюға бел буды. Хоу өзінің штабын Джеймс Логанның бұрынғы шаруашылық үйі – Стентон сарайында орналастырды. Бірнеше жеңіліске ұшырағанмен, Вашингтон британдық армияның бөлінген күштерін тұзаққа түсіріп, шешуші жеңіске жеткізу мүмкіндігін сезді. Ол қысқы лагерьге кірмес бұрын жылдың соңғы әрекеті ретінде Германтаун гарнизонына шабуыл жасауға шешім қабылдады. Оның жоспары күрделі, амбициялық шабуылды көздеді: төрт әскер колоннасы түнде әртүрлі бағыттардан британдық гарнизонға шабуылдап, екі жақты қоршау жасауға тырысатын еді. Вашингтонның үміті – британдықтардың Гессендер Трентонда болғандай, толыққанды дайындықсыз шабуылға ұшырап, ойсырап қалуында еді.
Британдық позиция
Германтаун солтүстіктегі қазіргі Айри тауынан оңтүстіктегі қазіргі Базар алаңына дейін созылған тас үйлерден тұратын шағын кент болды. Базар алаңынан оңтүстік-батысқа қарай 1,5 шақырым (2 км) қашықтықта Скулхаус-лейн жолы өтіп, Виссахикон өзені тік шатқалдан шығып, Скуилкилл өзеніне құятын жерге дейін жетті. Хау өзінің негізгі лагерін Скулхаус және Шіркеу көшелерінің жотасында орналастырды. Лагердің батыс бөлігі, гессен генерал Вильгельм фон Книфаузеннің басқаруында, Виссахиконның сағасының үстіндегі биік жерде екі Ягер батальонынан құралған күзеттік бекетке ие болды. Гессендердің бригадасы және екі британдық әскер бригадасы Базар алаңы бойында орналасты. Алаңнан шығысқа қарай генерал Джеймс Гранттың басқаруындағы екі британдық бригада, екі драгун эскадрильясы және жеңіл жаяу әскердің 1-ші батальонымен орналасқан. Нью-Йорктан тартылған американдық лоялистер тобы – Корольдік рейнджерлер оң жақ қанатты қорғады.
Американың алға басуы
3 қазанда қараңғы түскеннен кейін американдық әскер 16 миль (26 км) қашықтықты оңтүстікке қарай, Германтаунға қараңғыда бет алды. Қараңғыда дос пен жауды ажырату үшін әскерлерге бас киімдеріне ақ қағаз салынып, оларды белгілеу туралы нұсқау берілді. Американдықтар Jäger постынан жасырын өтіп, британдықтардың негізгі лагері американдықтардың алға жылжуынан хабарсыз қалды. Америкалықтар үшін Трентондағы жеңісті қайталауға қол жеткізілгендей көрінді. Алайда, қараңғылық американдық колонналар арасында байланысты өте қиын етіп, күтілгеннен гөрі жылдамдық баяу болды. Таң атқанда американдық әскердің көп бөлігі жоспарланған позицияларына жетпей қалды, осылайша күтпеген шабуыл жасау мүмкіндігінен айырылды. Бригадир генерал Джон Армстронг басқаратын Пенсильвания милициясы Манатауни жолымен (Ридж даңғылы) Виссахикон және Шюилкилл өзендерінің қосылған жеріне жетті. Онда генерал Книфаузеннің гессендік лагеріне қарсы жартастарда артиллерия орнатылып, Манатауни жолына кері шегінгенше, шашыраңқы атыс жүргізілді. Армстронгтың бригадасы бұдан әрі шайқасқа қатыспады. Қалған үш американдық колонна алға жылжуын жалғастырды. Генерал Джон Салливан басқаратын бір колонна Германтаун жолымен төмен түсті. Бригадир генерал Уильям Смолвуд басқаратын Нью-Джерси милициясының колоннасы Скиппак жолынан Уайтмарш шіркеу жолына, содан кейін Олд-Йорк жолына бұрылып, британдықтардың оң жағына шабуыл жасады. Генерал Натанаэль Гриннің колоннасы, Гриннің, генерал Адам Стивеннің дивизиялары мен генерал Александр Макдугалдың бригадасынан тұрады, Лимекильн жолымен төмен қарай жылды.
Шайқас
Қалың тұман күні бойы шайқас алаңын жапқандықтан, үйлесімділікке үлкен кедергі келтірді. Салливан колоннасының алғы шебі Германтаун жолындағы британдық бекеттеріне, таңғы сағат 05:00-де Аирь тауында атыс ашты. Британдық бекеттер дабыл қағып, өздерінің пушкаларын оқтап, американдықтардың шабуылына қарсылық көрсетті. Хау оларды азық-түлік іздеп немесе жеңіл шайқас жасап жүргендер деп ойлап, алға жылжып, өз әскеріне орнында тұруға бұйрық берді. Британдық бекеттерді толық жеңу үшін Салливан дивизиясының маңызды бөлігі қажет болды, оларды Германтаунға кері шегіндірді. Хау, әлі де өз әскерінің тек жеңіл қарсылыққа тап болғанына сеніп, "Ұят! Жеңіл жаяу әскер! Сендерді бұрын ешқашан шегініп кеткендеріңді көрген емеспін! Қалыпқа келіңдер! Қалыпқа келіңдер! Бұл тек барлау тобы ғана!" деді. Содан кейін үш американдық зеңбірек атысқа кірісіп, шашыранды оқтармен атып, Хау мен оның штабын дереу қашықтыққа шығарды. Бірнеше британдық офицерлер өз әскерлерінің жаудың шабуылынан жылдам кері шегінгенін көріп, таң қалды. Бір британдық офицер кейіннен шабуылдаған американдықтардың санын "көптеп" деп сипаттады. Негізгі күштен бөлініп, британдық 40-шы жаяу полкінің подполковнигі Томас Мусгрейв өзінің алты ротасына, шамамен 120 сарбазға, Пенсильванияның бас судьясы Бенджамин Чьюдің тас үйін, Кливеден деп аталатын, нығайтуға бұйрық берді. Американдық әскерлер Кливеденге қарсы қаһарлы шабуыл жасады; алайда, саны аз қорғаушылар олардың әрекеттерін тойтарды, ауыр шығын келтірді. Вашингтон бекініспен қалай күресу керектігін шешу үшін соғыс кеңесін шақырды. Оның кейбір қолбасшылары Кливденді мүлдем айналып өтуді, оны қоршауға алу үшін полк қалдыруды ұсынды. Алайда, Вашингтонның артиллерия командирі, бригадир генерал Генри Нокс, қорғалған гарнизонның алдыңғы ілгерілеудің артында жаудың бақылауында қалуына жол берудің ақылға қонымсыз екенін кеңес берді. Вашингтон келісті. Генерал Уильям Максвеллдің резервтегі бригадасы Кливеденді шабуылға алды, оны ішінара генерал Вашингтонның штабынан ерікті көмекші, подполковник Джон Лоуренс басқарды, ол бұрын шайқаста оң және басты иығынан жарақат алған еді; ол оң қолына лентасын орап, сол қолымен қылышын ұстап, шайқасуын жалғастырды. Нокс төрт 3 фунттық зеңбіректі мылтықтан тысқары жерге орналастырып, сарайды бомбалады. Алайда Кливеденнің қалың қабырғалары жеңіл далалық зеңбіректердің бомбалауына төтеп берді. Американдықтар екінші жаяу әскер шабуылын бастады, олардың барлығы ауыр шығынмен сәтсіз аяқталды. Сарайға кіре алған аздаған американдықтар атып өлтірілді немесе штыкпен жарақаттанды. Кливеденді оңай басып алу мүмкін емес екені американдықтарға анық болды. Бұл шабуылдың ішінде Вирджиния жасағының лейтенанты Джон Маршалл, болашақта АҚШ-тың Бас судьясы, шабуыл кезінде жарақат алды. Лоуренске үйден ағылшындарды өртеп немесе түтінмен шығару идеясы ұсынылды, Кливденді алу туралы ойдан толығымен бас тартпастан бұрын. Ол бұл идеяны қабылдады және Грегори Массидің өмірбаянына сәйкес, ол есіктің алдына үйіп қою үшін отын жинауға адамдарды жіберді. Жетерлік мөлшерде жиналғаннан кейін Лоуренс пен Маршалл шабуылға басшылық ете бастады, алдыңғы сатыға шабуылдап, отынды тастап, топтап, отынды өртей бастады. Лоуренс өзімен бірге майор Джон Уайтпен бірге отпен алға жіберілді. Өрт тұтаспады. Алайда, Кливеденнің сатыларында Лоуренс атыс астында болды және сол жағына байонетпен екінші рет жарақаттанды деген болжам бар. Майор Уайт атып өлтірілді. Екеуі де есіктен қашып кетті, ал Шевалье де Модуи Лоуренсті жарақаттарын емдеу үшін дәрігер шақыруға көндірді. Максвеллдің Кливеденге қарсы сәтсіз шабуылына дейін Салливан дивизиясы тұманнан ары қарай жылжыды. Салливан бригада генерал Томас Конвей бригадасын оң жаққа, ал бригада генерал Энтони Уэйн бригадасын сол жаққа, британдық орталықтың сол жағына жылжытты. Салливан колоннасының 1-ші және 2-ші Мэриленд бригадалары жиі тоқтап, тұманға шашыранды оқтар атып отырды. Бұл тактика жаудың қарсылығын басуда тиімді болғанымен, олардың оқ-дәрілері тез азайып кетті. Уэйннің жолдың сол жағындағы бригадасы алға жылжыды және Салливанның негізгі желісінен біршама бөлінді. Американдықтар Кливеденге шабуыл жасағанда, Уэйн бригадасы Нокстің артындағы артиллерияның шуын естіді. Олардың оң жағында Салливанның адамдары атуын тоқтатты, өйткені Мэрилендтерде оқ-дәрілері азайып қалды. Уэйннің адамдары оқшауланғандай сезініп, үрейленді және ол оларға кері шегінуге бұйрық берді. Салливан да кейін шегінуге мәжбүр болды, бірақ полктер арттық қорғаныс шараларын жасады. Британдықтар оларды қуғандықтан, Грин колоннасына шабуыл жасау үшін қайта бағытталды, Салливанның әскері жақсы тәртіппен шегінді. Сонымен қатар, Лаймкилн жолындағы Натанаэль Грин колоннасы ақыры Германтаундағы американдықтардың көп бөлігімен кездесті. Гриннің алғы шебі Люкен шөбіндегі британдық бекеттеріне шабуыл жасап, қатыгез шайқастан кейін оларды кері шегіндірді. Зеңбіректер мен мылтықтардан шыққан түтін тұманды күшейтіп, Грин колоннасын шатастырды. Гриннің бригадаларының бірі, бригадир генерал Адам Стивен басқаруымен, бағытынан жаңсылып, Митингхаус жолымен жүріп кетті, Гриннің қалған әскерімен Миркет алаңында кездесуге орналасқан емес. Бұл қате бригада Уэйн бригадасымен соқтығысып, оларды қызыл әскерлер деп қате түсінді. Екі американдық бригада тұмандықта бір-біріне атып, екеуі де қашуға мәжбүр болды. Уэйннің Нью-Джерси бригадасының Кливеденге шабуыл жасағанда ауыр шығынға ұшырауы Конвейдің оң қанатын әлсіз қылды. Солтүстікте американдық колонна Макдугалл басшылығымен британдық резервтің гвардиясы мен патшалық рейнджерлерінің шабуылына ұшырады. Қатыгез күрестен кейін Макдугалл бригадасы ауыр шығынмен шегінуге мәжбүр болды. Жағдайдың нашарлауына қарамастан, Континентальдық армия жеңіске жетуге болатынына сенімді болды. Грин колоннасының 9-шы Вирджиния полкі жоспарланғандай британдық қатарларына шабуыл жасап, оларды бұзып, бірнеше тұтқынды ұстады. Алайда, олар жақын жерде келген екі британдық бригадамен, Корнуоллис басшылығымен қоршалып алынды. Корнуоллис содан кейін қарсы шабуыл жасап, вирджиниялықтарды толығымен бөліп, капитуляцияға мәжбүр етті. Грин армияның жеңілісі мен шегінісін білгеннен кейін, ол Хаудың бүкіл армиясына қарсы жалғыз қалғанын түсінді және шегінді. Британдық және гессендік лагерьлерге жасалған негізгі шабуылдардың барлығы ауыр шығынмен тойтарылды. Вашингтон Армстронг пен Смолвудтың әскерін шегінуге бұйрық берді. Кливеденді басып алуға сәтсіз атылған Максвелл бригадасы да кері шегінуге мәжбүр болды. Хау шегінетін американдықтарды 9 мильге (14 км) дейін қууды бұйырды, бірақ жеңісін пайдаланбады. Қуалайтын британдық күштер Гриннің жаяу әскерінің қарсылығына, Уэйннің артиллериясына және драгун отрядына тап болғандықтан, сондай-ақ түн жақындағандықтан, кері шегінуге мәжбүр болды. 6 қазан күні қысқа уақытқа атысты тоқтату болды. Оның мойнындағы қалыпынан Хау генералына тиесілі екені анықталған кішкентай терьер Вашингтон лагерінен Хау лагеріне бейтараптық туы астында ауыстырылды. Шайқас алаңында адасқан кішкентай терьер Вашингтонға әкелінді, ол итті тамақтандырып, тазалап, щеткалады, содан кейін Хауға қайтарды.
Шығындар
Вашингтон басқарған 11 000 сарбаздың арасында 30 офицер мен 122 сарбаз қаза тауып, 117 офицер мен 404 сарбаз жарақат алды. Гессен штабының офицерінің мәліметінше, британдықтар 438 адамды тұтқынға алды, соның ішінде полковник Джордж Мэтьюс және 9-шы Вирджиния полкінің барлық құрамы. Бригад генерал Фрэнсис Нэш, оның Солтүстік Каролина бригадасы американдықтардың шегінуін қамтамасыз еткен, жаудан келген артиллериялық оқтан сол аяғын жоғалтып, 8 қазанда Адам Готвалстың үйінде көз жұмды. Оның денесі 9 қазанда Товаменциндегі меннониттер үйінде әскери салтанатпен жерленді. Кливденде атылған майор Джон Уайт 10 қазанда қайтыс болды. Кливденге бейбітшілік туын жеткізу кезінде жараланған подполковник Уильям Смит те алған жараларынан көз жұмды. Британдықтардың қатарынан 71 адам қаза тауып, 448 адам жарақат алды, 14 адам жоғалып кетті, олардың ішінде тек 24-і гессендік сарбаз болды. Уик Хаус шайқас кезінде госпиталь ретінде пайдаланылды.