Қоршаған ортаны қорғау – жеке тұлғалар, ұйымдар мен үкіметтердің табиғатты сақтау амалдары. Табиғи ресурстарды сақтап, зиянды тоқтату мақсатында жүзеге асырылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Табиғи ортаны қорғау практикасы
Practice of protecting the natural environment
Қоршаған ортаны қорғау – жеке адамдардың, топтардың және үкіметтердің табиғи ортаны қорғауға бағытталған іс-әрекеттері. Оның мақсаты – табиғи ресурстарды және қалыптасқан табиғи ортаны сақтау, сондай-ақ, мүмкіндігі болған жағдайда, зиянды жою және кері үрдістерді тоқтату. Артық тұтыну, халық санының өсуі және технологияның дамуы салдарынан биофизикалық орта нашарлап, кейде қалпына келмейтіндей болып жатыр. Бұл мәселе мойындалып, үкіметтер қоршаған ортаға зиян келтіретін іс-әрекеттерге шектеулер қоя бастады. 1960 жылдардан бері экологиялық қозғалыстар көптеген қоршаған орта мәселелеріне назар аударды. Адам қызметінің қоршаған ортаға тигізетін әсерінің деңгейі бойынша пікір қарама-қайшылықтар бар, сондықтан қорғау шаралары кейде талқылауға түседі.
Environmental protection is the practice of protecting the natural environment by individuals, groups and governments. Its objectives are to conserve natural resources and the existing natural environment and, where it is possible, to repair damage and reverse trends. Due to the pressures of overconsumption, population growth and technology, the biophysical environment is being degraded, sometimes permanently. This has been recognized, and governments have begun placing restraints on activities that cause environmental degradation. Since the 1960s, environmental movements have created more awareness of the multiple environmental problems. There is disagreement on the extent of the environmental impact of human activity, so protection measures are occasionally debated.
Ерікті экологиялық келісімдер
Өнеркәсіптік дамыған елдерде ерікті экологиялық келісімдер көбінесе компанияларға заңнамалық талаптардың ең төменгі деңгейінен жоғары көтерілуіне мүмкіндік беретін және осы арқылы ең үздік экологиялық тәжірибені дамытуға көмектесетін платформа болып табылады. Мысалы, Үндістанда 1998 жылдан бері Environment Improvement Trust (EIT) қоршаған ортаны және орманды қорғау жөнінде жұмыс істеп келеді. Латын Америкасы сияқты дамушы елдерде мұндай келісімдер міндетті нормативтік актілерге сәйкес келмеудің маңызды деңгейін түзету үшін жиі қолданылады.
In industrial countries, voluntary environmental agreements often provide a platform for companies to be recognized for moving beyond the minimum regulatory standards and thus support the development of the best environmental practice. For instance, in India, Environment Improvement Trust (EIT) has been working for environmental and forest protection since 1998. In developing countries, such as Latin America, these agreements are more commonly used to remedy significant levels of non compliance with mandatory regulation.
Экожүйелік әдіс
Ресурстарды басқару және қоршаған ортаны қорғаудың экожүйелік тәсілі, шешім қабылдау кезінде нақты мәселелер мен қиындықтарға ғана жауап берудің орнына, бүкіл экожүйенің күрделі өзара байланыстарын ескеруге бағытталған. Мұндай тәсіл бойынша шешім қабылдау процестері жоспарлау және шешімдерді қабылдау үшін барлық тиісті мемлекеттік органдармен қатар, өнеркәсіп өкілдері, экологиялық ұйымдар және қоғамдық өкілдерді қамтитын, кең ауқымды мүдделі тараптардың қатысуын қамтамасыз ететін бірлескен тәсіл болуы тиіс. Бұл тәсіл ақпарат алмасуды жақсартуға, дауларды шешу стратегияларын әзірлеуге және аймақтық табиғатты қорғауды күшейтуге көмектеседі. Діндер де қоршаған ортаны қорғауда маңызды рөл атқарады: мысалы, Католик шіркеуінің әлеуметтік оқулар жинағында "қоршаған ортаны қорғау тек шығын мен пайданы есептеу арқылы қамтамасыз етілмейді. Қоршаған орта нарық күштерімен жеткілікті түрде қорғала да, қолдала да алмайтын жағдайлардың бірі болып табылады" делінген.
An ecosystems approach to resource management and environmental protection aims to consider the complex interrelationships of an entire ecosystem in decision making rather than simply responding to specific issues and challenges. Ideally, the decision making processes under such an approach would be a collaborative approach to planning and decision making that involves a broad range of stakeholders across all relevant governmental departments, as well as industry representatives, environmental groups, and community. This approach ideally supports a better exchange of information, development of conflict resolution strategies and improved regional conservation. Religions also play an important role in the conservation of the environment: for example, the Catholic Church's Compendium on its social teaching states that "environmental protection cannot be assured solely on the basis of financial calculations of costs and benefits. The environment is one of those goods that cannot be adequately safeguarded or promoted by market forces."
Халықаралық экологиялық келісімдер
Жер ресурстарының көп бөлігі ерекше осал, себебі оларға әртүрлі елдерде адамның ықпалы тиеді. Осының салдарынан көптеген елдер табиғи ресурстарға зиян келтірудің алдын алу немесе адам қызметінің әсерін басқару үшін бірнеше үкіметтер қол қойған келісімдерді жасауға тырысады. Бұл келісімдер климат, мұхиттар, өзендер және ауаның ластануы сияқты факторларға әсер етуі мүмкін. Бұл халықаралық экологиялық келісімдер кейде заңдық міндеттемелерді күйейтін құжаттар болып табылады, олар орындалмаған жағдайда заңдық жауапкершілікке алып келеді, ал кейде олар принциптік келісімдер немесе мінез-құлық кодекстері ретінде қолданылады. Мұндай келісімдердің тарихы ұзақ, кейбір көпұлттық келісімдер 1910 жылдан бері Еуропа, Америка және Африкада қолданылып келеді. 1945 жылдан кейін құрылған көптеген халықаралық техникалық мекемелер қоршаған орта мәселелерімен айналысты. 1960 жылдардың соңында өскен экологиялық қозғалыс халықаралық ынтымақтастықты үйлестіруді және институционалдық деңгейде қалыптастыруды талап етті. 1972 жылы Стокгольмде Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам және орта туралы конференциясы өтті, ол дені сау ортаға құқық болуын орнатып берді. Осы жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы құрылды. Ең танымал халықаралық келісімдердің қатарында 1997 жылғы Киото протоколы және 2015 жылғы Париж келісімі бар. 2021 жылдың 8 қазанында БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі дені сау және тұрақты ортаға қол жеткізуді жалпыға бірдей құқық ретінде мойындау туралы резолюция қабылдады. 48/13 қарарында Кеңес әлемдегі мемлекеттерді жаңадан мойындалған құқықты іске асыру үшін бірлесіп және басқа да серіктестермен жұмыс істеуге шақырды. 2022 жылдың 28 шілдесінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы "таза, дені сау және тұрақты ортада" өмір сүру мүмкіндігін жалпы адам құқығы деп жариялады.
Many of the earth's resources are especially vulnerable because they are influenced by human impacts across different countries. As a result of this, many attempts are made by countries to develop agreements that are signed by multiple governments to prevent damage or manage the impacts of human activity on natural resources. This can include agreements that impact factors such as climate, oceans, rivers and air pollution. These international environmental agreements are sometimes legally binding documents that have legal implications when they are not followed and, at other times, are more agreements in principle or are for use as codes of conduct. These agreements have a long history with some multinational agreements being in place from as early as 1910 in Europe, America and Africa. Many of the international technical agencies formed after 1945 addressed environmental themes. By the late 1960s, a growing environmental movement called for coordinated and institutionalized international cooperation. The landmark United Nations Conference on the Human Environment was held in Stockholm in 1972, establishing the concept of a right to a healthy environment. It was followed by the creation of the United Nations Environment Programme later that year. Some of the most well known international agreements include the Kyoto Protocol of 1997 and the Paris Agreement of 2015. On 8 October 2021, the UN Human Rights Council passed a resolution recognizing access to a healthy and sustainable environment as a universal right. In the resolution 48/13, the Council called on States around the world to work together, and with other partners, to implement the newly recognized right. On 28 July 2022, the United Nations General Assembly voted to declare the ability to live in "a clean, healthy and sustainable environment" a universal human right.
Үкімет
Қоршаған ортаны қорғау туралы талқылаулар көбінесе үкіметтің, заңнаманың және құқық қорғау органдарының рөліне назар аударады. Дегенмен, ең кең мағынасында қоршаған ортаны қорғау – тек үкіметтің ғана емес, барша адамның жауапкершілігі болып саналады. Қоршаған ортаға әсер ететін шешімдерді қабылдауда өнеркәсіп, жергілікті халықтар, экологиялық ұйымдар және қоғамдық өкілдер сияқты кең ауқымды мүдделі тараптардың қатысуы тиіс. Қазіргі кезде көптеген елдерде қоршаған ортаға қатысты шешімдерді қабылдау процестері осы кең ауқымды мүдделі тараптарды қамтитын, өзара ынтымақтастыққа негізделген форматқа қарай өзгере бастады.
Discussion concerning environmental protection often focuses on the role of government, legislation, and law enforcement. However, in its broadest sense, environmental protection may be seen to be the responsibility of all the people and not simply that of government. Decisions that impact the environment will ideally involve a broad range of stakeholders including industry, indigenous groups, environmental group and community representatives. Gradually, environmental decision making processes are evolving to reflect this broad base of stakeholders and are becoming more collaborative in many countries.
Үндістан
Үндістан Конституциясында қоршаған ортаны қорғауға қатысты орталық және штат үкіметтерінің жауапкершілігін белгілейтін бірнеше ереже бар. Штаттың қоршаған ортаны қорғау жөніндегі жауапкершілігі Конституцияның 48-А бабында жазылған, онда «Штаттар қоршаған ортаны қорғауға және жақсартуға, сондай-ақ елдің орман және жануарлар дүниесін сақтауға тырысуға міндетті» делінген. Қоршаған ортаны қорғау, Үндістанның әрбір азаматының Конституцияның 51-А (g) бабына сәйкес негізгі міндеті болып табылады, онда «Үндістанның әрбір азаматының міндеті – орман, көлдер, өзендер және жануарлар дүниесін қоса алғанда, табиғи ортаны қорғау және жақсарту, сондай-ақ тірі жандарға қайырымдылықпен қарау» делінген. Конституцияның 21-бабы – бұл негізгі құқық, онда «Ешбір адам заңмен белгіленген тәртіпке сәйкес болмаса, өмірінен немесе жеке бостандығынан айырылмайды» деп жазылған.
The Constitution of India has a number of provisions demarcating the responsibility of the Central and State governments towards Environmental Protection. The state's responsibility with regard to environmental protection has been laid down under article 48 A of the constitution which stated that "The states shall endeavor to protect and improve the environment and to safeguard the forest and wildlife of the country". Environmental protection has been made a fundamental duty of every citizen of India under Article 51 A (g) of the constitution which says "It shall be the duty of every citizen of India to protect and improve the natural environment including forests, lakes, rivers, and wildlife and to have compassion for living creatures". Article 21 of the constitution is a fundamental right, which states that "No person shall be deprived of his life or personal liberty except according to the procedure established by law".
Таяу Шығыс
Таяу Шығыс елдері 2002 жылы Джиддада бастау алған бірлескен исламдық экологиялық қызметіне қосылады. Ислам білім беру, ғылым және мәдениет ұйымының қолдауымен мүше мемлекеттер қоршаған ортаны қорғау және тұрақты дамудың маңыздылығына баса назар аудара отырып, әр екі жыл сайын Ислам қоршаған орта министрлерінің конференциясына қатысады. Араб елдері Ислам әлеміндегі үздік экологиялық басқару жүйесіне ие болды. 2019 жылдың тамызында Оман сұлтандығы Сауд Арабиясында 2018–2019 жылдарға арналған сыйлықты жеңіп алды, бұл жобасы үшін – "Оман теңізінің солтүстік-батыс жағалауындағы ұсақ дақты балықтардың жасы мен өсуін анықтау".
The Middle Eastern countries become part of the joint Islamic environmental action, which was initiated in 2002 in Jeddah. Under the Islamic Educational, Scientific and Cultural Organization, the member states join the Islamic Environment Ministers Conference in every two years, focusing on the importance of environment protection and sustainable development. The Arab countries are also awarded the title of best environment management in the Islamic world. In August 2019, the Sultanate of Oman won the award for 2018–19 in Saudi Arabia, citing its project "Verifying the Age and Growth of Spotted Small Spots in the Northwest Coast of the Sea of Oman".
Ресей
Ресейде қоршаған ортаны қорғау ұлттық қауіпсіздіктің ажырамас бөлігі деп есептеледі. Табиғи ресурстар және экология федералды министрлігі қоршаған ортаны қорғауды басқаруға уәкілетті мемлекеттік орган болып табылады. Дегенмен, Ресейде көптеген экологиялық мәселелер бар.
In Russia, environmental protection is considered an integral part of national safety. The Federal Ministry of Natural Resources and Ecology is the authorized state body tasked with managing environmental protection. However, there are a lot of environmental issues in Russia.
Еуропалық Одақ
Еуропалық Одақ барлық мүше мемлекеттері Маастрихт шартын ратификациялағаннан кейін қоршаған ортаны қорғау Еуропалық қауымдастықтың институттары үшін маңызды міндетке айналды. ЕО қоршаған ортаны қорғау саясаты саласында белсенділік танытып, мүше мемлекеттердегі азаматтардың қоршаған ортаға қатысты ақпарат алу құқығы және қоршаған ортаға әсерін бағалау туралы директивалар шығарады.
Environmental protection has become an important task for the institutions of the European Community after the Maastricht Treaty for the European Union ratification by all of its member states. The EU is active in the field of environmental policy, issuing directives such as those on environmental impact assessment and on access to environmental information for citizens in the member states.
Латын Америкасы
БҰҰ-ның қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы (ЮНЕП) 17 мегатүрлі елді анықтады. Тізімге Латын Америкасының алты елі кіреді: Бразилия, Колумбия, Эквадор, Мексика, Перу және Венесуэла. Мексика мен Бразилия аумағы, халқы және түрлерінің саны бойынша қалғандарынан ерекшеленеді. Олардың орманды кесу қарқыны жоғары болғандықтан, экожүйелердің жоғалуына, ластануға және халық санының өсуіне байланысты қоршаған ортаны қорғау тұрғысынан үлкен мәселе тудырады.
The United Nations Environment Programme (UNEP) has identified 17 megadiverse countries. The list includes six Latin American countries: Brazil, Colombia, Ecuador, Mexico, Peru and Venezuela. Mexico and Brazil stand out among the rest because they have the largest area, population and number of species. These countries represent a major concern for environmental protection because they have high rates of deforestation, ecosystems loss, pollution, and population growth.
Жаңа Зеландия
Ұлттық деңгейде қоршаған орта саясатына Қоршаған орта министрлігі жауапты, ал табиғатты қорғау мәселелерімен Қорғау департаменті айналысады. Аймақтық деңгейде аймақтық кеңестер заңнаманы басқарады және аймақтық экологиялық мәселелерді шешеді.
At a national level, the Ministry for the Environment is responsible for environmental policy and the Department of Conservation addresses conservation issues. At a regional level the regional councils administer the legislation and address regional environmental issues.
Әдебиетте
Қоршаған ортаны қорғау тақырыбында көптеген әдеби туындылар жазылған, бірақ олардың кейбіреулері оның дамуына маңызды үлес қосты. Алдо Леопольдтың "Жемшөпті округтің альманахы", Гаррет Хардиннің "Ортақ мүліктің трагедиясы" және Рейчел Карсонның "Көктемнің үнсіздігі" сияқты бірнеше еңбек кең таралған ықпалының арқасында классикаға айналды. Табиғатты қорғаушы және Нобель сыйлығының лауреаты Вангари Мута Маатаи өзінің 2010 жылғы "Жерді жаңарту" кітабын "Жасыл белдеу" қозғалысына және ағаштардың қоршаған ортаны қорғаудағы маңызды рөліне арнады. Қоршаған ортаны қорғау тақырыбы көркем және ғылыми әдебиеттерде де кездеседі. "Антарктида" және "Блокада" кітаптары қоршаған ортаны қорғау мәселесін қарастырса, ал "Лоракс" қоршаған ортаны қорғаудың танымал метафорасы болды. Десмонд Стюарттың "Троугафттың шектері" атты әңгімесі адамның жануарларға қатысты көзқарасын ашады. Рей Брэдберидің "Марс жылнамалары" кітабы бомбалар, соғыстар, үкіметтік бақылау және олардың қоршаған ортаға тигізетін әсері сияқты мәселелерді зерттейді.
There are numerous works of literature that contain the themes of environmental protection but some have been fundamental to its evolution. Several pieces such as A Sand County Almanac by Aldo Leopold, "Tragedy of the commons" by Garrett Hardin, and Silent Spring by Rachel Carson have become classics due to their far reaching influences. The conservationist and Nobel laureate Wangari Muta Maathai devoted her 2010 book Replenishing the Earth to the Green Belt Movement and the vital importance of trees in protecting the environment. The subject of environmental protection is present in fiction as well as non fictional literature. Books such as Antarctica and Blockade have environmental protection as subjects whereas The Lorax has become a popular metaphor for environmental protection. "The Limits of Trooghaft" by Desmond Stewart is a short story that provides insight into human attitudes towards animals. Another book called The Martian Chronicles by Ray Bradbury investigates issues such as bombs, wars, government control, and what effects these can have on the environment.