Биосфераны қорғау қозғалысы

Кіріспе

Биосфераны қорғауға бағытталған қозғалыс

Табиғатты қорғау – түрлерді жойылудан қорғауға, орта тұру ортасын сақтау және қалпына келтіруге, экожүйелік қызметтерді жақсартуға және биологиялық әртүрлілікті сақтауға бағытталған моральдық философия және табиғатты қорғау қозғалысы. Консервацияның негізінде жатқан құндылықтар биоцентризм, антропоцентризм, экоцентризм және сентиентизм сияқты экологиялық идеологиялармен анықталады, олар экомәдени практикалар мен ұғымдарға бағыт береді. Соңғы кезде консервацияның тиімділігін арттыру үшін ғылыми дәлелдерді кеңінен пайдалануға шақыратын, дәлелдерге негізделген консервацияға қарай қозғалыс пайда болды. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, құрлықтың 15%-ы және мұхиттардың 7,3%-ы қорғалған. Көптеген экологиялық қорғаушылар 2030 жылға қарай құрлық және теңіз аумағының 30%-ын қорғауды мақсат етіп отыр. 2021 жылы құрлықтың 16,64%-ы және мұхиттардың 7,9%-ы қорғалды. 2022 жылғы климаттың әсері және бейімделу жөніндегі IPCC есебі, Біріккен Ұлттар Ұйымының Биологиялық әртүрлілік жөніндегі конвенциясының 30% мақсатын қайталай отырып, Жердің 30%-дан 50%-ға дейінгі жер, тұщы су және мұхит аудандарын сақтау қажеттігін атап көрсетеді.

Кіріспе

Қорғау мақсаттарына ортаны сақтау, орманды жоюдың алдын алу, топырақтағы органикалық заттарды сақтау, түрлердің жойылуын тоқтату, шамадан тыс балық аулауды азайту және климаттың өзгеруін жеңілдету кіреді. Әртүрлі философиялық көзқарастар консерваторларды осы мақсаттарға жетелейді. Көптеген консервациялық этика көріністерінің негізгі құндылығы – табиғи әлемнің пайдалы құндылығымен қатар ішкі және материалдық емес құндылығы бар екендігі. Бұл ғылыми консервация қозғалысының бір бөлігі және экология қозғалысының кейбір ескі романтикалық мектептері тарапынан қолдау тапқан көзқарас. Философтар табиғаттың әртүрлі аспектілеріне – жеке организмдерге (биоцентризм) немесе түрлер мен экожүйелер сияқты экологиялық тұтасқа (экохолизм) ішкі құндылықтарды тағайындады. Көбірек прагматикалық мектептер антропоцентрикалық көзқарасқа ие және адамның қазіргі және болашақ әл-ауқатына тигізетін әсері тұрғысынан табиғатқа қатысты адам қызметінің жергілікті және жаһандық әсерін дұрыс бағалауға тырысады. Осы құндылықтарды бағалау және адамдар арасындағы айырбас консервацияның іс жүзіне асырылуын анықтайтын әлеуметтік, саяси және жеке шектеулер мен міндеттемелерді анықтайды. Бұл көзқарас қазіргі заманғы экологиялық қозғалыста кең таралған. Адамның әл-ауқаты үшін жауапкершілікті сезімтал жануарлардың әл-ауқатын қамтуға қызығушылық артып келеді. 2022 жылы Ұлыбритания барлық омыртқалы жануарлар, онбунақты шаябандар мен головоноги моллюскілерді сезімтал тізіміне енгізген «Жануарлар әл-ауқаты (сезімталдық)» заңын қабылдады. Сезімтал жеке тұлғаларға бағытталған консервациялық этиканың салаларына экофеминизм және мейірімді консервация кіреді. Америка Құрама Штаттарында 1864 жылы Америкадағы романтикалық және прагматикалық консервациялық дәстүрлердің негізін қалаған екі кітап жарық көрді. Генри Дэвид Тороның «Уолден» кітабының қайтыс болғаннан кейін жарық көргені, адам рухын дамыту үшін қорғаныш ретінде табиғаттың сұлулығын бекітті. Джордж Перкинс Марштың «Адам және табиғат» кітабы, кейіннен «Адамның әрекетінен өзгертілген Жер» деп аталған, адамның өмір сүру көзі болып табылатын жерді тозуы мен өзгертуі туралы байқауларын тіркеді. Тұтынушы консервациялық этикасы – бұл жеке адамдар мен отбасылардың энергияны тұтынудың жалпы қоғамдық деңгейін азайтуға бағытталған көзқарастары мен мінез-құлқы. Консервация қозғалысы моральдық ойлаудың жетістіктерінен пайда болды. Көптеген философтар мен ғалымдар адам мен организм арасындағы қарым-қатынасты бірдей қатаңдықпен қарастыру арқылы оның дамуына мүмкіндік берді. Бұл әлеуметтік этика негізінен жергілікті сатып алу, моральдық сатып алу, жаңартылатын ресурстарды тұрақты және тиімді пайдалану, шектеулі ресурстарды жойғыш пайдалануды шектеу және ауа мен су сапасы, тірі Жердің табиғи функциялары сияқты ортақ ресурстарға зиян келтірудің алдын алуға қатысты. Бұл тәжірибелер жойылу қарқынын баяулату үшін қолданылады. Бұл этиканың бастауларын көптеген философиялық және діни сенімдерге табуға болады, яғни осы тәжірибелер ғасырлар бойы қолдау көрсетіп келді. Бұрын консервация антропоцентрикалық, прагматикалық консервация және радикалды экоцентрикалық жасыл саяси көзқарастар спектріне жатқызылды. Соңғы уақытта үш негізгі ағым біріктіріліп, қазір бізге белгілі консервациялық этикаға айналды. Америка Құрама Штаттарында консервациялық этиканы қалыптастырған деп есептелетін тұлға – бұрынғы президент Теодор Рузвельт.

Conservation goals include conserving habitat, preventing deforestation, maintaining soil organic matter, halting species extinction, reducing overfishing, and mitigating climate change. Different philosophical outlooks guide conservationists towards these different goals. The principal value underlying many expressions of the conservation ethic is that the natural world has intrinsic and intangible worth along with utilitarian value – a view carried forward by parts of the scientific conservation movement and some of the older Romantic schools of the ecology movement. Philosophers have attached intrinsic value to different aspects of nature, whether this is individual organisms (biocentrism) or ecological wholes such as species or ecosystems (ecoholism). More utilitarian schools of conservation have an anthropocentric outlook and seek a proper valuation of local and global impacts of human activity upon nature in their effect upon human wellbeing, now and to posterity. How such values are assessed and exchanged among people determines the social, political and personal restraints and imperatives by which conservation is practiced. This is a view common in the modern environmental movement. There is increasing interest in extending the responsibility for human wellbeing to include the welfare of sentient animals. In 2022 the United Kingdom introduced the Animal Welfare (Sentience) Act which lists all vertebrates, decapod crustaceans and cephalopods as sentient beings. Branches of conservation ethics focusing on sentient individuals include ecofeminism and compassionate conservation. In the United States of America, the year 1864 saw the publication of two books which laid the foundation for Romantic and Utilitarian conservation traditions in America. The posthumous publication of Henry David Thoreau's Walden established the grandeur of unspoiled nature as a citadel to nourish the spirit of man. A very different book from George Perkins Marsh, Man and Nature, later subtitled "The Earth as Modified by Human Action", catalogued his observations of man exhausting and altering the land from which his sustenance derives. The consumer conservation ethic has been defined as the attitudes and behaviors held and engaged in by individuals and families that ultimately serve to reduce overall societal consumption of energy. The conservation movement has emerged from the advancements of moral reasoning. Increasing numbers of philosophers and scientists have made its maturation possible by considering the relationships between human beings and organisms with the same rigor. This social ethic primarily relates to local purchasing, moral purchasing, the sustained, and efficient use of renewable resources, the moderation of destructive use of finite resources, and the prevention of harm to common resources such as air and water quality, the natural functions of a living earth, and cultural values in a built environment. These practices are used to slow down the accelerating rate in which extinction is occurring at. The origins of this ethic can be traced back to many different philosophical and religious beliefs; that is, these practices has been advocated for centuries. In the past, conservationism has been categorized under a spectrum of views, including anthropocentric, utilitarian conservationism, and radical eco centric green eco political views. More recently, the three major movements has been grouped to become what we now know as conservation ethic. The person credited with formulating the conservation ethic in the United States is former president, Theodore Roosevelt.

Терминология

"Қорғау" термині 1907 жылы Гиффорд Пиншотпен енгізілді. Ол бұл туралы жақын досы, АҚШ президенті Теодор Рузвельтке айтты, ол 1908 жылы губернаторлардың ұлттық конференциясында осы терминді қолданды. Күнделікті қолданыста бұл термин орманды қоса алғанда, табиғи ресурстарды – жүйелі түрде қорғау қызметін, соның ішінде биологиялық әртүрлілікті білдіреді. Карл Ф. Джордан биологиялық қорғауды былай анықтайды:

Бұл қолданыс жаңа емес, бірақ биологиялық әртүрлілікті сақтау мақсатымен биологиялық қорғау идеясы экология, биогеография, антропология, экономика және социология принциптеріне қолданылған. "Қорғау" термині мәдени әртүрлілік, генетикалық әртүрлілік және қозғалыстар сияқты ұғымдарды, сондай-ақ қоршаған ортаны қорғау, тұқымдық банк (тұқымдарды сақтау) және гендік банк координациясы (жануарлардың генетикалық материалының сақталуы) секілді мәселелерді де қамтуы мүмкін. Бұлардың барлығы көбінесе әртүрлілікті құрметтеу басымдығы ретінде қорытындыланады. Қорғау саласындағы соңғы үрдістердің көпшілігі коммерциялықтану мен жаһандануға қарсы тұру ретінде қарастырылуы мүмкін. Slow Food – бұл оларды моральдық басымдықтар ретінде қабылдамаудың және баяу және жергілікті өмір салтын қабылдаудың салдары. Тұрақты өмір салты – адамдар қабылдап, биологиялық әртүрлілікті қорғауға көмектесетін шешімдер қабылдауға ынталандыратын өмір салты. Тұрақтылықты қолдайтын шағын өмірлік өзгерістер біртіндеп биологиялық әртүрліліктің өркендеуіне әкеледі. Балық шаруашылығы өнімдеріне экологиялық таңбалау жүйесін енгізу, азық-түлік өндірісінің тұрақтылығын бақылау немесе күндіз жарықты сөндіру – тұрақты өмір салтының мысалдары. Дегенмен, тұрақты өмір салты – оңай және түсінікті нәрсе емес. 1987 жылғы Брундтланд есебі тұрақтылық ұғымын әркім үшін әртүрлі болатын өзгеріс процесі ретінде түсіндіреді: "Бұл үйлесімділіктің белгілі бір жағдайы емес, керісінше, ресурстарды пайдалану, инвестициялардың бағыты, технологиялық даму және институционалдық өзгерістер қазіргі және болашақ қажеттіліктерге сәйкес келетін процесс. Біз бұл процестің оңай немесе тікелей болатынын жоққа шығарамыз". Қысқасы, тұрақты өмір салты биологиялық әртүрлілікті қорғауға бағытталған көптеген жеке іс-қимылдарды біріктіре отырып, маңызды өзгерістерге әкеледі.

Практика

Табиғатты қорғауды дамытуда айқын үрдістер бар. Жерді қорғау қажеттілігі кейбір ғалымдар Капиталоцен дәуірі деп атаған кезеңде жақында ғана күшейді. Бұл дәуір отаршылдықтың, жаһанданудың және жердің жаһандық өзгеруіне, сондай-ақ климаттың өзгеруіне әкелген өнеркәсіптік революцияның басталуын білдіреді. Көптеген елдердің түрлерді және олардың тіршілік ету орталарын сақтау жөніндегі күш-жігерін үкімет басқарса, Солтүстік-Батыс Еуропадағылар орта тап пен аристократиялық табиғат тарихындағы қызығушылықтан туындайды, бұл жеке адам мен ұлттық, өңірлік немесе жергілікті білімді қоғам деңгейінде көрініс табады. Мысалы, Ұлыбритания, Нидерланды, Германия және т.б. үкіметтік емес ұйымдар деп аталатын құстарды қорғау жөніндегі Корольдік қоғам, Ұлттық қор және округтік табиғатшылардың қорлары (тиісінше 1889, 1895 және 1912 жылдар) Natuurmonumenten, әрбір голландиялық провинцияның провинциялық консервациялық қорлары, Vogelbescherming және т.б. ұлттық парктер мен ұлттық табиғи қорықтар пайда болғанға дейін ұзақ уақыт бұрын құрылды. Бұл, бір жағынан, қатты өңделген Еуропадағы жабайы аймақтардың жоқтығын, сондай-ақ Ұлыбритания сияқты кейбір елдерде лаиссизмге (үкіметтің араласпауына) деген ұзақ уақыттан бері қызығушылықты көрсетеді. Сондықтан, ұлттық парк қозғалысының шотландта туған негізін қалаушы Джон Мьюрдың (осылайша, үкімет демеушілігімен қорғауға) АҚШ-та өзінің керемет жұмысын жасағаны кездейсоқ емес, онда ол Йосемити және Йеллоустоун сияқты ұлттық парктерді құрудың қозғаушы күші болды. Қазіргі таңда әлемнің 10 пайыздан астамы қандай да бір түрде заңмен қорғалған, ал іс жүзінде жеке меншік қорлар қорланған жерлерді тиімді басқару үшін жеткіліксіз. Әлемдегі түрлердің 70-80 пайызы өмір сүретін дамушы елдердің қорғалатын аймақтары әлі де тиімді басқару мен қорғауға ие емес. Мексика сияқты кейбір елдерде коммерциялық емес азаматтық ұйымдар мен жер иелері үлкен жеке меншікті қорғауға арналған, мысалы, Хасиенда Чиченнің Майя орман қоры және Чичен-Ица, Юкатандағы құс баспанасы. "Адопт-Э-Рейнджер" қоры әлемде 140 000-ға жуық рейнджер қажет екенін есептеп шығарды. Қазіргі уақытта қанша орман қорғаушы жұмыс істейтіндігі туралы деректер жоқ, бірақ дамушы және дамушы елдерде қорғалған аумақтардың жартысынан азында орман қорғаушы бар, ал барларында кем дегенде 50% кемшілік бар. Бұл дегеніміз, дамушы және дамушы елдерде 105 000 рейнджердің жетіспеушілігі бар. Консервация және сақтау терминдері әдебиеттің академиялық, ғылыми және кәсіби түрлерінен тыс жерлерде жиі араластырылады. Америка Құрама Штаттарының Ұлттық парк қызметі осы екі терминнің қоршаған ортаны қорғау этикасының өте әртүрлі тұжырымдамаларын білдіретін маңызды жолдарын келесідей түсіндіреді: ХХ ғасырдың басындағы экологиялық қозғалыста екі қарама-қарсы топ пайда болды: консерваторлар мен сақтаушылар. Консерваторлар оның пайдалануын реттеуге тырысты, ал сақтаушылар адамның әсерін мүлдем жоюға тырысты". C. Anne Claus қорғау практикасын ажыратады. Клаус қорғанысты алыс және жақын қорғанысқа бөледі. Алыс қорғау – табиғатты адамдардан бөлек ұстау және қорғау. Дәлелге негізделген консервация консервациядағы шешім қабылдау интуицияға және/немесе практик тәжірибесінің басқа да табыстар мен сәтсіздіктердің дәлелдерін (мысалы, ғылыми ақпарат) елеусіз қалдырып, негізге алынатыны туралы байқаулардың негізінде ұйымдастырылды. Бұл қымбатқа түсіп, нашар нәтижелерге әкелді. Дәлелге негізделген консервация – бұл консервацияда "не жұмыс істейді" деген дәлелге негізделген негіздеме арқылы шешім қабылдауға көмектесетін ақпаратқа қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Дәлелге негізделген әдіс медицинадан басталып, кейіннен медбикелік, білім беру, психология және басқа салаларға таралған дәлелге негізделген практикаға негізделген. Бұл дәлелдерге негізделген тәжірибеге деген үлкен қозғалыстың бір бөлігі.

Distinct trends exist regarding conservation development. The need for conserving land has only recently intensified during what some scholars refer to as the Capitalocene epoch. This era marks the beginning of colonialism, globalization, and the industrial revolution that has led to global land change as well as climate change. While many countries' efforts to preserve species and their habitats have been government led, those in the North Western Europe tended to arise out of the middle class and aristocratic interest in natural history, expressed at the level of the individual and the national, regional or local learned society. Thus countries like Britain, the Netherlands, Germany, etc. had what would be called non governmental organizations – in the shape of the Royal Society for the Protection of Birds, National Trust and County Naturalists' Trusts (dating back to 1889, 1895, and 1912 respectively) Natuurmonumenten, Provincial Conservation Trusts for each Dutch province, Vogelbescherming, etc. – a long time before there were national parks and national nature reserves. This in part reflects the absence of wilderness areas in heavily cultivated Europe, as well as a longstanding interest in laissez faire government in some countries, like the UK, leaving it as no coincidence that John Muir, the Scottish born founder of the National Park movement (and hence of government sponsored conservation) did his sterling work in the US, where he was the motor force behind the establishment of such national parks as Yosemite and Yellowstone. Nowadays, officially more than 10 percent of the world is legally protected in some way or the other, and in practice, private fundraising is insufficient to pay for the effective management of so much land with protective status. Protected areas in developing countries, where probably as many as 70–80 percent of the species of the world live, still enjoy very little effective management and protection. Some countries, such as Mexico, have non profit civil organizations and landowners dedicated to protecting vast private property, such is the case of Hacienda Chichen's Maya Jungle Reserve and Bird Refuge in Chichen Itza, Yucatán. The Adopt A Ranger Foundation has calculated that worldwide about 140,000 rangers are needed for the protected areas in developing and transition countries. There are no data on how many rangers are employed at the moment, but probably less than half the protected areas in developing and transition countries have any rangers at all and those that have them are at least 50% short. This means that there would be a worldwide ranger deficit of 105,000 rangers in the developing and transition countries. The terms conservation and preservation are frequently conflated outside the academic, scientific, and professional kinds of literature. The United States' National Park Service offers the following explanation of the important ways in which these two terms represent very different conceptions of environmental protection ethics:

During the environmental movement of the early 20th century, two opposing factions emerged: conservationists and preservationists. Conservationists sought to regulate human use while preservationists sought to eliminate human impact altogether." C. Anne Claus presents a distinction for conservation practices. Claus divides conservation into conservation far and conservation near. Conservation far is the means of protecting nature by separating it and safeguarding it from humans. Evidence based conservation was organized based on the observations that decision making in conservation was based on intuition and/or practitioner experience often disregarding other forms of evidence of successes and failures (e. g. scientific information). This has led to costly and poor outcomes. Evidence based conservation provides access to information that will support decision making through an evidence based framework of "what works" in conservation. The evidence based approach to conservation is based on evidence based practice which started in medicine and later spread to nursing, education, psychology, and other fields. It is part of the larger movement towards evidence based practices.