Кіріспе
Экотуризм – табиғи аумақтарға «жауапты» саяхат ретінде (жақтаушылары тұрақты көлік деп санайтынын пайдалану) таныстырылатын туризм түрі, қоршаған ортаны сақтау және жергілікті халықтың әл-ауқатын арттыру. Көзделетін мақсат – саяхатшыны біліммен қаруландыру, экологиялық сақтауға қаржы жинау, жергілікті қауымдастықтардың экономикалық дамуы мен саяси мүмкіндіктерін күшейту, немесе түрлі мәдениеттер мен адам құқықтарына құрмет көрсету болуы мүмкін. 1980 жылдардан бері экологтар экотуризмді маңызды бастама деп санайды, болашақ ұрпақтардың адамның араласуынан зардап көрмеген жерлерді көруін қалайды. Экотуризм туристерді жергілікті орта және табиғи қоршаған орта туралы білім беруге, экологиялық сақтауға көз жеткізе отырып, бағытталған. Кейбіреулер экоттуризмнің анықтамасына табиғи ресурстарды қаржылық тұрғыдан сақтауға мүмкіндік беретін экономикалық мүмкіндіктерді жасау күшін қосады. Жалпы, экоттуризм табиғи ортаның биотикалық құрамдастармен өзара әрекеттесуімен айналысады. Экотуризм жақтаушылары анықтайтын әлеуметтік жауапкершілік, жеке өсу және экологиялық тұрақтылыққа негізделген саяхат түрі. Экотуризм көбінесе флора, фауна және мәдени мұра негізгі тартымдылықтары бар жерлерге саяхаттауды қамтиды. Экотуризмнің мақсаты – туристерге адамның қоршаған ортаға тигізетін әсерін түсіндіру және табиғи ортаға деген құрметті арттыру. Экотуризм сапар шегетін аймақтарға қоршаған ортаға тигізетін зиянды азайтуға ұмтылады. Табиғатқа құрмет көрсетумен қатар, экоттуризм аймақтың қауымдастықтарына әлеуметтік-экономикалық пайда әкелуге тырысады. Жауапты экоттуризм бағдарламаларына дәстүрлі туризмнің қоршаған ортаға тигізетін теріс әсерін азайту және жергілікті халықтың мәдени біртүтастығын нығайту кіретін бағдарламалар жатады. Сондықтан, экологиялық және мәдени факторларды бағалаудан басқа, экоттуризмнің маңызды бөлігі – қайта өңдеуді, энергия тиімділігін, суды үнемдеуді және жергілікті қауымдастықтар үшін экономикалық мүмкіндіктерді құруды ілгерілету болып табылады. Осы себептерге байланысты экоттуризм көбінесе экологиялық және әлеуметтік жауапкершілікті жақтаушыларға тартымды. Көптеген адамдар «экотуризм» терминін, «тұрақты туризм» сияқты (ұқсас, бірақ кең ұғым), сөздері өзара қайшы келетін ұғым деп санайды. Көптеген алыс сапарлар сияқты, экоттуризм де көбінесе әуе көлігіне тәуелді, бұл климаттың өзгеруіне себепші болады. Сонымен қатар, «экотуризм сияқты қайырымдылық ниеттерін жасыратын, жеке мүдделерге басымдық беретін туризмнің жалпы әсері теріс».
Ecotourism is a form of tourism marketed as "responsible" travel (using what proponents say is sustainable transport) to natural areas, conserving the environment, and improving the well being of the local people. The stated purpose may be to educate the traveler, to provide funds for ecological conservation, to directly benefit the economic development and political empowerment of local communities, or to foster respect for different cultures and human rights. Since the 1980s, ecotourism has been considered an important endeavor by environmentalists, who have said they want future generations to experience destinations relatively untouched by human intervention. Ecotourism may focus on educating travelers on local environments and natural surroundings with an eye to ecological conservation. Some include in the definition of ecotourism the effort to produce economic opportunities that make the conservation of natural resources financially possible. Generally, ecotourism deals with interaction with biotic components of the natural environments. Ecotourism focuses on what advocates define as socially responsible travel, personal growth, and environmental sustainability. Ecotourism typically involves travel to destinations where flora, fauna, and cultural heritage are the primary attractions. Ecotourism is intended to offer tourists an insight into the impact of human beings on the environment and to foster a greater appreciation of our natural habitats. Ecotourism aims at minimal environmental impact on the areas visited. Besides fostering respect towards the natural environment, ecotourism endeavors to create socio economic benefits for the area's communities. Responsible ecotourism programs include those that minimize the negative aspects of conventional tourism on the environment and enhance the cultural integrity of local people. Therefore, in addition to evaluating environmental and cultural factors, an integral part of ecotourism is the promotion of recycling, energy efficiency, water conservation, and the creation of economic opportunities for local communities. For these reasons, ecotourism often appeals to advocates of environmental and social responsibility. Many consider the term "ecotourism", like "sustainable tourism" (which is a related concept but broader), an oxymoron. Like most long distance travel, ecotourism often depends on air transportation, which contributes to climate change. Additionally, "the overall effect of sustainable tourism is negative where like ecotourism philanthropic aspirations mask hard nosed immediate self interest."
Тәуекелдер мен пайда
Экотуризм – тұрақты туризм саласының бір бөлігі. Экотуризм экологиялық пайданы барынша арттыруға және экотуризм нысандарына жақын орналасқан жергілікті қауымдастықтардың экономикалық, әлеуметтік және мәдени тұрғыдан әл-ауқатын жақсартуға қызмет етуі тиіс. Экотуризм жиі жауапты туризм түрі ретінде ұсынылғанымен, ол бірнеше тәуекелдерді де көтереді. Экотуризммен байланысты болатын әлеуетті экологиялық, экономикалық және әлеуметтік-мәдени пайдалар төменде сипатталған.
Экологиялық қауіп
Экотуризм қызметі немесе белгілі бір аймақта немесе жерде саяхатшылардың болуы қорғалатын аумақтардың экологиялық толықтығына теріс әсер етуі мүмкін.
Жергілікті қоғамдастықтарға төнген қауіптер
Экотуризм жергілікті қауымдастықтарға кері әсер ете алуы мүмкін. Мысалы, туризмнің басқа түрлері сияқты, экотуризм де туристер мен жергілікті тұрғындар арасында шиеленіс тудыруы, сондай-ақ жалдау төлемдерінің, бағалардың және жылжымайтын мүліктің құнын қымбаттатып, жергілікті қауымдастық мүшелерін маргиналдануына себеп болуы мүмкін.
Денсаулыққа қауіп төндіреді
Экотуризм туристер мен жергілікті қоғам мүшелерінің денсаулығына, жануарлар дүниесі мен экожүйелерге белгілі қауіптер келтіреді. Саяхатшылар экологиялық тұрғыдан осал аймақтарға патогендер әкеліп, жануарлар дүниесі мен жергілікті қауымдарды қауіпке тікелей ұшыратады; сондай-ақ, экотуризммен айналысу саяхатшылардың денсаулығына зиян келтіруі немесе жарақат алу қаупін тудыруы мүмкін.
Әлеуетті экономикалық пайда
Кейбір шешім қабылдаушылар үшін табиғи ресурстарды қалай пайдалану керектігін шешетінде экономикалық факторлар экологиялық факторлардан гөрі көбірек әсер етеді. Экотуризмнің мүмкін болатын экономикалық пайдасы төменде көрсетілген:
Әлеуетті әлеуметтік-мәдени пайда
Экотуризмге қатысты кешенді тәсіл әлеуметтік-мәдени, экономикалық және экологиялық аспектілерді бірдей дамытуға бағытталған болуы керек. Тікелей және жанама әлеуметтік-мәдени пайдалар былай сипатталады:
Терминология және тарих
Экотуризм – 20 ғасырдың соңында «эко» және «туризм» сөздерінен жасалған жаңа сөз. Оксфорд ағылшын сөздігінде «экотур» алғаш рет 1973 жылы, ал «экотуризм» – «экотурдан кейін, 1982 жылы» тіркелген.
ecotour, n. A tour of or visit to an area of ecological interest, usually with an educational element; (in later use also) a similar tour or visit designed to have as little detrimental effect on the ecology as possible or undertaken with the specific aim of helping conservation efforts. ecotourism, n. Tourism to areas of ecological interest (typically exotic and often threatened natural environments), esp. to support conservation efforts and observe wildlife; spec. access to an endangered environment controlled to have the least possible adverse effect. Some sources suggest the terms were used nearly a decade earlier. Claus Dieter (Nick) Hetzer, an academic and adventurer from Forum International in Berkeley, CA, coined ecotourism in 1965, according to the Contra Costa Times, and ran the first ecotours in the Yucatán during the early 1970s. The definition of ecotourism adopted by Ecotourism Australia is: "Ecotourism is ecologically sustainable tourism with a primary focus on experiencing natural areas that foster environmental and cultural understanding, appreciation and conservation." The Global Ecotourism Network (GEN) defines ecotourism as "responsible travel to natural areas that conserves the environment, sustains the well being of the local people, and creates knowledge and understanding through interpretation and education of all involved (visitors, staff, and the visited)". Ecotourism is often misinterpreted as any form of tourism that involves nature (see jungle tourism). Self proclaimed practitioners and hosts of ecotourism experiences assume it is achieved by simply creating destinations in natural areas. According to critics of this commonplace and assumptive practice, true ecotourism must, above all, sensitize people to the beauty and fragility of nature. These critics condemn some operators as greenwashing their operations: using the labels of "green" and "eco friendly", while behaving in environmentally irresponsible ways. Although academics disagree about who can be classified as an ecotourist and there is little statistical data, some estimate that more than five million ecotourists—the majority of the ecotourist population—come from the United States, with many others from Western Europe, Canada, and Australia. Currently, there are various moves to create national and international ecotourism certification programs. National ecotourism certification programs have been put in place in countries such as Costa Rica, Australia, Kenya, Estonia, and Sweden.
Экотур, зат есім. Экологиялық қызығушылық тудыратын аймаққа жасалатын саяхат немесе келу, көбінесе білім беру мақсатымен; (кейінірек қолданылуында) экологияға ең аз зиян келтіру немесе табиғатты қорғауға көмектесу мақсатында жасалған ұқсас саяхат немесе келу. Экотуризм, зат есім. Экологиялық қызығушылық тудыратын аймақтарға (әдетте экзотикалық және жиі қауіп төндірілетін табиғи орталарға) бару, әсіресе табиғатты қорғау жұмыстарын қолдау және жануарлар дүниесін бақылау; қауіпті ортаға кіру мүмкіндігінше аз зиянды әсер ету үшін бақыланады. Кейбір дереккөздер бұл терминдер он жылға жуық бұрын қолданылған деп санайды. Contra Costa Times газеті хабарлағандай, Берклидегі Forum International ұйымының ғалымы және саяхатшысы Клаус Дитер (Ник) Хетцер 1965 жылы «экотуризм» терминін енгізді және 1970-жылдардың басында Юкатан аймағында алғашқы экотурларды ұйымдастырды. Ecotourism Australia ұйымы қабылдаған экотуризмнің анықтамасы: «Экотуризм – экологиялық тұрақты туризм, оның басты мақсаты – табиғи аумақтарды пайдалану арқылы экологиялық және мәдени түсінікті, құндылықты және қорғауды дамыту». Global Ecotourism Network (GEN) экотуризмді «қоршаған ортаны сақтап, жергілікті халықтың әл-ауқамын жақсартатын, сондай-ақ барлық қатысушылардың (саяхатшылардың, қызметкерлердің және жергілікті тұрғындардың) түсіндіруі мен білімі арқылы білім мен түсінікті қалыптастыратын табиғи аумақтарға жауапты саяхат» деп анықтайды. Экотуризмді көбінесе табиғатпен байланысты кез келген туризм түрі деп қате түсінушілікке ұшыратады (мысалы, жаңғыл туризмі). Өзін-өзі экотуризм маманы деп таныстыратын және экотуризм тәжірибелерін ұйымдастырушылар оны табиғи аймақтарда жаңа бағыттар құру арқылы жүзеге асыруға болады деп санайды. Бұл кең таралған және негізсіз пікірді сынға алғандардың айтуынша, нағыз экотуризм ең алдымен адамдарды табиғаттың сұлулығы мен нәзіктігіне сезімтал етуі керек. Осы сыншылар кейбір операторларды «жасыл» және «экологиялық таза» деген белгілерді қолданып, қоршаған ортаға жауапкершіліксіз қатынас жасайтыны үшін айыптайды. Экотурист кім деп санауға болады деген мәселеде ғалымдар арасында келіспеушіліктер бар және статистикалық деректер жеткіліксіз, бірақ кейбір есептер бойынша бес миллионнан астам экотурист – экотуризммен айналысатын адамдардың көп бөлігі – АҚШ-тан, ал қалғаны Батыс Еуропа, Канада және Австралиядан келген. Қазіргі уақытта ұлттық және халықаралық экотуризм сертификаттау бағдарламаларын құруға бағытталған түрлі шаралар қолға алынуда. Экотуризмді сертификаттаудың ұлттық бағдарламалары Коста-Рика, Австралия, Кения, Эстония және Швеция сияқты елдерде іске асырылды.
ecotour, n. A tour of or visit to an area of ecological interest, usually with an educational element; (in later use also) a similar tour or visit designed to have as little detrimental effect on the ecology as possible or undertaken with the specific aim of helping conservation efforts. ecotourism, n. Tourism to areas of ecological interest (typically exotic and often threatened natural environments), esp. to support conservation efforts and observe wildlife; spec. access to an endangered environment controlled to have the least possible adverse effect. Some sources suggest the terms were used nearly a decade earlier. Claus Dieter (Nick) Hetzer, an academic and adventurer from Forum International in Berkeley, CA, coined ecotourism in 1965, according to the Contra Costa Times, and ran the first ecotours in the Yucatán during the early 1970s. The definition of ecotourism adopted by Ecotourism Australia is: "Ecotourism is ecologically sustainable tourism with a primary focus on experiencing natural areas that foster environmental and cultural understanding, appreciation and conservation." The Global Ecotourism Network (GEN) defines ecotourism as "responsible travel to natural areas that conserves the environment, sustains the well being of the local people, and creates knowledge and understanding through interpretation and education of all involved (visitors, staff, and the visited)". Ecotourism is often misinterpreted as any form of tourism that involves nature (see jungle tourism). Self proclaimed practitioners and hosts of ecotourism experiences assume it is achieved by simply creating destinations in natural areas. According to critics of this commonplace and assumptive practice, true ecotourism must, above all, sensitize people to the beauty and fragility of nature. These critics condemn some operators as greenwashing their operations: using the labels of "green" and "eco friendly", while behaving in environmentally irresponsible ways. Although academics disagree about who can be classified as an ecotourist and there is little statistical data, some estimate that more than five million ecotourists—the majority of the ecotourist population—come from the United States, with many others from Western Europe, Canada, and Australia. Currently, there are various moves to create national and international ecotourism certification programs. National ecotourism certification programs have been put in place in countries such as Costa Rica, Australia, Kenya, Estonia, and Sweden.
Негізгі қағидалар
Экотуризм құрлықтағы және теңіздегі экожүйелерде табиғатты қорғауға көмектесе алады, егер әсер ететін аймақтардағы тарих, мәдениет және экологияның күрделіліктерін табысты басқаруға қол жеткізілсе. Кэтрин Макдональд және оның әріптестері табиғатты қорғаудың нәтижелерін анықтайтын факторларды анықтайды, атап айтқанда: жануарлар мен олардың мінез-құлқы жеткілікті түрде қорғалған; адамдар мен жануарлар арасындағы қақтығыстар болдырмалға немесе тиімді азайтылған; жергілікті халыққа экотуризмнің артықшылықтары туралы жеткілікті ақпарат таратылып, білім берілген; аймақтағы мүдделі тараптармен тиімді ынтымақтастық орнатылған; және жергілікті экологияны сақтау үшін экотуризмнен түскен қаражат дұрыс пайдаланылған. Басқарманың шешімдері үкіметтермен бекітіледі, сондықтан экотуризм брендін пайдаланудан бас тартуға құқықтық талап қойылатын компаниялар сәйкес келмейтін болады. 1998 жылы Кринион басқару жоспары, жергілікті қоғамға пайдасы, шағын топтармен өзара әрекеттесу, білім беру құндылығы және қызметкерлерді оқыту сияқты критерийлерге негізделген «Жасыл жұлдыздар» жүйесін ұсынды. Өз таңдауларын мұқият қарастыратын экотуристер жоғары жұлдыздық рейтингті көргенде, шынайы экотуризм тәжірибесіне ие екеніне сенімді болады. 2008 жылы IUCN Дүниежүзілік табиғатты қорғау конгресінде Ғаламдық тұрақты туризм кеңесінің критерийлері жарияланды. Ғаламдық тұрақты туризм кеңесі басқаратын критерийлер тұрақты саяхат және туризм үшін жаһандық стандартты құрды және бағыттар, туроператорлар және қонақүйлер үшін критерийлер мен көрсеткіштерді қамтиды.
Бағыт-бағаттар мен білім беру
Қоршаған ортаны қорғау стратегиясы, экотуристердің өз әрекеттерінің қоршаған ортаға тигізетін салдарынан алшақтау мәселесін шешуі керек. Олардың экологиялық санасын арттыру, қоршаған орта мәселелеріне сезімталдықтарын күшейту және саяхаттайтын жерлеріне құрметпен қарау үшін қосымша шаралар қолдану қажет.
Шағын көлемді, баяу өсетін және жергілікті бақылау
Туризмнің даму деңгейінің теориясы, экотуризм ресурстарын бақылайтын көпұлттық корпорациялардың жаңа империализм түрін сипаттайды. Бұл корпорациялар ірі масштабты экотуризмнің дамуын қаржыландырады және одан пайда көреді, бұл экологиялық ортаның шамадан тыс бұзылуына, дәстүрлі мәдениет пен өмір салтының жоғалуына және жергілікті жұмыс күшінің пайдалануына әкеледі. Зимбабве мен Непалдың Аннапурна аймағында, дамудың төмендеуі байқалатын жерлерде, экотуризмнен түскен кірістің 90 пайызынан астамы ана компанияларға қайтарылады, ал 5 пайыздан аз ғана жергілікті қауымдастықтарға жетеді. Тұрақтылықтың болмауы, кішкентай масштабтағы, баяу дамуды және жергілікті деңгейдегі экотуризмнің қажеттігін көрсетеді. Жергілікті халықтар өздерінің қоғамдық игілігіне мүдделі және осы себепті көпұлттық корпорацияларға қарағанда қоршаған ортаны қорғауға жауапкершілігі артық, бірақ олар пайданың өте аз бөлігін алады. Бақылаудың жоқтығы, батыстық үлгіге көшу, қоршаған ортаға зиянды әсер, мәдениет пен дәстүрлердің жоғалуы, ірі масштабты экотуризмді құрудың артықшылықтарынан басым түседі. Мәдениеттің жоғалуы мәдениетті тауарландырумен байланысты, онда жергілікті мәдениеттер пайда табу үшін тауар ретінде қолданылады. Қоғамдық қатысудың артуы жергілікті басқарылатын экотуризмге, тиімді экономикалық мүмкіндіктерді, жоғары деңгейдегі басқару лауазымдарын қоса, мүмкіндік жасайды және кедейлік пен жұмыссыздықпен байланысты экологиялық мәселелерді азайтады. Экотуризм тәжірибесі үлкен масштабты экотуризмнен өзгеше өмір салтына бағытталғандықтан, инфрақұрылым мен нысандарды дамыту корпоративтік батыстық туризм стандарттарына сәйкес келмеуі мүмкін және олар әлдеқайда қарапайым және арзан болуы мүмкін. Жергілікті өнімдердің, материалдардың және жұмыс күшінің қолданылуы экономикаға үлкен әсер етеді. Пайда жергілікті деңгейде жиналады және импортқа байланысты шығындар азаяды. Австралиядағы Ұлы Барьер Рифі паркі 2004 және 2005 жылдар аралығында аймақта жарты миллиард доллардан астам жанама кіріс алып, мыңдаған жанама жұмыс орындарын құрды. Қоршаған орта мен туризмнің әсеріне ұқыппен қарайтын саяхатшылар үшін, беделді экотуризм ұйымынан мақұлдау алған операторды пайдалану ұсынылады. Галапагос аралдарының мысалында, IGTOA аралдардың тұрақты қорғалуы мен сақталуына арналған әлемдегі ең жақсы туркомпаниялардың тізімін ұсынады.
Табиғи ресурстарды басқару
Табиғи ресурстарды басқаруды экотуризмді дамыту үшін мамандықталған құрал ретінде қолдануға болады. Әлем бойынша табиғи ресурстарға бай бірнеше аймақ бар, бірақ адамдардың қоныстануы мен олардың мекендеу орындарының кеңеюі салдарынан бұл ресурстар азайып барады. Белгілі бір ресурстарды тұрақты пайдаланбау жағдайында, олар жойылып, өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің саны кемиді. Осы ресурстарды сақтау мақсатында экотуризм бағдарламаларын енгізуге болады. Бұл ресурстарды сақтап қалу үшін бірнеше жоспарлар мен тиімді басқару бағдарламаларын жүзеге асыру қажет. Осы салада көптеген ұйымдар, оның ішінде коммерциялық емес ұйымдар мен ғалымдар жұмыс істеп жатыр. Батыс Бенгалиядағы Курсеонг сияқты таулы аймақтарда түрлі өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне ие, мол табиғи ресурстар бар, бірақ бизнес мақсатындағы туризм жағдайды қиындата түсті. Қазіргі уақытта Жадавпур университетінің зерттеушілері табиғи ресурстарды басқару құралы ретінде қолданылатын экотуризмді дамыту жөніндегі жұмыстарды жүргізіп жатыр. Оңтүстік-Шығыс Азияда үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдар туризмнің экономикалық пайдасын аймақтың қалалары мен ауылдарына тарату үшін ғалымдар мен өнеркәсіп операторларымен бірлесіп жұмыс істеп жатыр. Жақында құрылған Оңтүстік-Шығыс Азия туризм ұйымы (SEATO) ресурстарды басқару мәселелерін талқылау үшін осы әртүрлі тараптарды біріктіруде. 2002 жылы Квебекте өткен саммитте БҰҰ қоры және басқа да жақтас топтардың бірлескен күш-жігері нәтижесінде 2008 жылғы Жаһандық тұрақты туризм критерийлері жасалды. Бұл критерийлер ерікті негізде болып табылады және келесі стандарттарды қамтиды: «тиімді тұрақты жоспарлау, жергілікті қоғамдар үшін максималды әлеуметтік және экономикалық пайда, мәдени мұраға минималды теріс әсер және қоршаған ортаға минималды теріс әсер». Саммитте ешқандай тәртіптік орган немесе жазалау жүйесі қарастырылмаған.
Түпкiлiктi халықтар мен жерлерге әсер ету
Жергілікті аумақтарды бағалау қорғалатын аймақ ретінде тағайындалуы үшін маңызды болуы мүмкін, бұл орманды жою сияқты қауіптерді болдырмауға көмектеседі. Экотуризм жергілікті халықтарға кіріс әкелуге мүмкіндік береді. Дегенмен, экологиялық туризмнен түсетін қаржының түпкілікті халықтарға және жергілікті аумақты қорғауға жетуін қамтамасыз ететін дұрыс бизнес-жоспар мен ұйымдық құрылым болуы керек. Экотуризмге қатысты пікірталастар, жергілікті жерлерден алынған пайданы халықаралық туристік компаниялардың қалай пайдаланатынына, олар сол жердің иелерімен бөліспейтініне байланысты. Экотуризм туристерге ландшафт пен қоршаған ортаны ерекше тәжірибемен таныстырады, бұл жергілікті тұрғындардың тәжірибесінен өзгеше; ол жергілікті халықтың өмірін және олардың жерін тауарға айналдырады, бұл оның тұрғындарына әділ емес. Жергілікті аумақтарды мемлекеттік органдар басқарады (мысалы, Бразилиядағы FUNAI), сондықтан осы мемлекеттік органдар осы жергілікті аумақтарда экотуризмді іске асыруға немесе іске асырмауға шешім қабылдай алады. Экотуризм жергілікті халыққа (оның ішінде түпкілікті халыққа) жұмыс орындарын ашуға да мүмкіндік береді. Қорғалатын аумақтарда, мысалы, саябақ күзетшілері мен қызметкерлер туристер пайдаланатын эко-жатақтарды және жатақтарды күтіп-ұстау және пайдалану үшін қажет. Сонымен қатар, дәстүрлі мәдениет туристерді тартуға мүмкіндік береді және өнер көрсету үшін төлем алу арқылы кіріс көзі болуы мүмкін (мысалы, дәстүрлі би). Экотуризм сондай-ақ жергілікті халық экономикалық қиындыққа тап болғанда жерді тазартып, шағын шаруашылықтар үшін коммерциялық дақылдар өсіруіне байланысты туындайтын орманды жоюды азайтуға көмектеседі. Мұндай жерді тазарту қоршаған ортаға зиян келтіреді. Экотуризм жергілікті халық үшін тұрақты және жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді. Қорғалатын аумақтардың құрылу және басқарылу жолдарына байланысты жергілікті халық үйлерін жоғалтуы мүмкін, көбінесе ешқандай өтемақысыз.
Анықтама
Туризм қызметтерінің континуумда, дәстүрлі туризмнен экотуризмге дейін, биологиялық әртүрлілікті сақтау, жергілікті әлеуметтік-экономикалық пайда және қоршаған ортаға тигізетін әсердің қай деңгейде "экотуризм" деп есептелуі керектігі туралы көптеген даулар болды. Осы себепті, қоршаған ортаны қорғаушылар, арнайы топтар және үкіметтер экотуризмді әртүрлі анықтайды. Қоршаған ортаны қорғау ұйымдары, әдетте, экотуризмнің табиғатқа негізделген, тұрақты басқарылатын, табиғатты сақтауға қолдау көрсетіп, экологиялық білім беруге бағытталған болуын қатыстырады. Дегенмен, туристік индустрия мен үкіметтер көбінесе өнімге назар аударады, экотуризмді табиғаттағы кез келген туризм түрімен теңестіреді. Мұндай схемалар ең нашар жағдайда қоршаған ортаны жояды, экономикалық тұрғыдан қанаушылыққа ұшыратады және мәдени тұрғыдан сезімталдық танытпайды. Олар сондай-ақ туристерді жаңылыстырып, қоршаған ортаға деген алаңдаушылықтарын пайдаланып, моральдық тұрғыдан да мазасыздық тудырады. Мұндай ірі масштабты, энергия көп қажет ететін және экологиялық тұрғыдан тұрақсыз жобалардың дамуы мен сәттілігі, "экотуризм" деп аталумен байланысты үлкен пайданың куәсі болып табылады.
Теріс әсер
Экотуризм туризм индустриясының ең жылдам дамып келе жатқан салаларының біріне айналды. Экотуризмнің бір анықтамасы – «жергілікті қоғамдар мен қабылдаушы елдерге пайда әкелетін, аз әсер ететін, білім беретін, экологиялық және мәдени тұрғыдан сезімтал саяхат». Оңтүстік Африка – экотуризмнен елеулі экономикалық пайда көріп жатқан елдердің бірі, бірақ оның жағымсыз әсерлері оң әсерлерден әлдеқайда көп: адамдарды үйлерінен кетуге мәжбүрлеу, негізгі құқықтарды қатаң бұзу, экологиялық қауіптер орта мерзімді экономикалық пайдадан әлдеқайда асады. Бірақ бұл қарым-қатынаста шиеленіс бар, себебі экотуризм көбінесе жер пайдалану құқықтарында қақтығыстар мен өзгерістерге әкеледі, қоғамдық деңгейдегі пайдалардың уәделерін орындамайды, қоршаған ортаға зиян келтіреді және көптеген басқа әлеуметтік салдарларға ие. Шындығында, көптеген адамдар экотуризм экологиялық және әлеуметтік тұрғыдан пайдалы емес деп жиі қайталап айтады, бірақ ол табиғатты қорғау және дамыту стратегиясы ретінде жалғасып келеді.
Жоғарыда келтірілген деректер көрсетіп тұрғандай, белгілі бір жерлерде мұндай қызметті шектеуге негіз бар. Қаржыландыру туризмге және Африканың урбанизация, индустриализация және ауыл шаруашылығын шамадан тыс пайдалану салдарынан туындаған түрлі проблемаларға балама шешімдер табуға бағытталған далалық зерттеулерге жұмсалуы мүмкін. Шығыс Африка қауымдастықтары ғана емес, дамушы аймақтардың көптеген өкілдері табиғатты қорғау шараларынан экономикалық және әлеуметтік зиян көреді. Қытайдың Юньнань аймағының оңтүстік-батысындағы табиғатты қорғау шаралары да сол аймақтағы жерді дәстүрлі пайдаланудың өзгеруіне әкелді. Қытай үкіметі орман кесуді шектеуден бұрын, бұл сала аймақтың табысының 80 пайызын құрады. Коммерциялық мақсатта ағаш кесуге толық тыйым салынғаннан кейін Юньнань аймағының жергілікті халқы экономикалық дамудың аз мүмкіндігін көріп отыр. Экотуризм Юньнань аймағындағы өнеркәсіптің жоғалуынан туындаған экономикалық қиындықтарды шешуге көмектесе алады, сондай-ақ Масаи халқының да қиындықтарын жеңілдетуге мүмкіндік береді. Айтылғандай, экотуризм құрылымын жақсарту қажет, индустрия дамушы аймақтардағы кедейлікті жеңілдетуге жетуі үшін, шығындарды азайту арқылы, қонақ үй қауымдастықтарына көбірек қаржы бағыттау керек, бірақ бұл перспективалы мүмкіндік. Драмм мен Мур (2002) өздерінің мақалаларында бағаның өсуі мен экономикалық шығындар туралы айтады; бағалар көтерілуі мүмкін, өйткені келушілер жергілікті тұрғындарға қарағанда тауарлар мен қызметтер үшін жоғары баға төлеуге қабілетті. Сонымен қатар, олар бұл мәселені шешудің екі жолын атап өтті: 1) екі бөлек баға тізімінен тұратын екі баға жүйесі (біріншісі – жергілікті тұрғындарға, екіншісі – туристерге, жергілікті тұрғындардың сатып алу қабілетіне сәйкес); 2) тек туристердің тұтынуына арналған бірегей тауарлар мен қызметтерді әзірлеу. Экотуризм шағын топтарға арналған болса да, халық санының тіпті уақытша ұлғаюы да жергілікті ортаға қосымша қысым түсіреді және қосымша инфрақұрылым мен жайлылықтарды дамытуды қажет етеді. Су тазарту қондырғыларын, санитарлық-гигиеналық қондырғыларды және жатақханаларды салу жаңартылмайтын энергия көздерін пайдаланумен және жергілікті шектеулі ресурстарды қолданумен байланысты. Табиғи жерлерді мұндай туристік инфрақұрылымға айналдыру Мексикадағы көбелектердің және Коста-Рикадағы бөрене маймылдарының орманды жоюына және тіршілік ортасының нашарлауына әкеліп соқтырады. Басқа жағдайларда қоршаған ортаға зиян тигізіледі, өйткені жергілікті қоғамдастықтар экотуризмнің инфрақұрылымдық талаптарын қанағаттандыра алмайды. Шығыс Африканың көптеген саябақтарында санитарлық жағдайдың нашарлығы лагерьдегі ағынды суларды өзендерге тастап, жануарлар мен малға, сондай-ақ ондағы ауыз суын алатын адамдарға зиян келтіреді. Экотуристер білімді және қоршаған ортаны қорғауды жақсы білетінін айтса да, олар өздерінің сапарының экологиялық салдарларын және күнделікті іс-әрекеттерінің қоршаған ортаға қалай әсер ететінін сирек түсінеді. Бір ғалымның айтуынша, олар «жейтін тамақтарының, ішкен суының, шұқып тастаған дәретханаларының және тағы басқалардың олардың іс-әрекеті арқылы қайта құрылған кең ауқымды аймақтық экономикалық және экологиялық жүйелердің бір бөлігі екенін сирек мойындайды». Экотуризм қызметі қоршаған ортаға тигізетін әсердің өзі де мәселе, себебі ол фауна мен флораны бұзуы мүмкін. Экотуристер сурет түсіріп, іздер қалдыру арқылы экотуризм орындарын таза ұстайды деп сенседі, бірақ табиғатты зерттеу сияқты зиянсыз көрінетін іс-әрекеттер де экологиялық тұрғыдан зиянды болуы мүмкін. Непалдағы Аннапурна айналымында экотуристер белгіленген жолдарды тоздырып, балама маршруттар жасады, бұл топыраққа тығыздықтың ұлғаюына, эрозияға және өсімдіктердің зақымдануына әкелді.
Қоршаған ортаға қауіптер
Адамзат қоғамының индустрияландыруы, урбанизациясы және ауыл шаруашылығы амалдары қоршаған ортаға елеулі әсер етіп жатыр. Экотуризм де қазір қоршаған ортаның тозуына, оның ішінде орманды жоюға, экологиялық жүйелердің бұзылуына және түрлі ластану түрлеріне ықпал етеді, бәрі де қоршаған ортаның нашарлауына себеп болады. Мысалы, саябақ арқылы өтетін көлік құралдарының саны туристік жүргізушілердің сирек кездесетін түрлерді іздеуіне байланысты артып келеді. Жолдардың көбеюі шөп жабынына зиян келтіреді, бұл өсімдіктер мен жануарлар түрлері үшін ауыр салдарға әкеледі. Бұл аймақтарда трафик артуына байланысты бұзылулар мен жат түрлердің таралуы да жоғары. Экотуризм түрлерге оларға берілетін құндылық арқылы да әсер етеді. "Кейбір түрлер бұрын жергілікті халыққа беймәлім немесе құнды емес еді, ал қазір олар жоғары бағалы тауарға айналды. Өсімдіктерді тауарға айналдыру олардың әлеуметтік маңыздылығын жоюы мүмкін және қорғалатын аумақтарда артық өндіріске алып келуі мүмкін. Жергілікті халық және олардың бейнелері де тауарға айналуы мүмкін". Камуаро табиғи, таза жерлерге кез келген коммерциялық жобаның сөзсіз қоршаған ортаға күшті қысым түндіретінін айқын көрсетеді.
Бұл кімге пайдалы?
Экотуризмнің көптеген түрлері шетелдік инвесторлар мен корпорацияларға тиесілі, олар жергілікті халыққа аз пайда келтіреді. Пайданың басым бөлігі жергілікті экономикаға немесе қоршаған ортаны қорғауға қайта инвестициялаудың орнына инвесторлардың қалтасына түседі, бұл қоршаған ортаның одан әрі нашарлауына алып келеді. Экономикаға ең төменгі деңгейде қатысатын және аз жалақы мен екі нарықтық жүйе салдарынан туристік аймақтарда тұру мүмкіншілігі жоқ жергілікті тұрғындардың саны шектеулі. Экотуризмнен түсетін қаржының жергілікті тұрғындарды олардың жерінен қууға басты себепкер екендігі айтылады. БҰҰ-ның жергілікті халықтардың құқықтары жөніндегі арнайы баяндамашысының мәліметінше, 1990 жылдан бері әлем бойынша 250 мыңға жуық адам консервациялық жобаларға орын ашу үшін өз үйлерінен күштеп шығарылған.
Үкімет тарапынан дұрыс емес басқару
Көбінесе үкіметтерге қоршаған ортаны қорғауды басқару және оның орындалуын қадағалау міндеті жүктеледі, бірақ олар көбінесе экотуризм нысандарын басқаруға тиісті міндеттемеге немесе мүмкіндікке ие болмайды. Қоршаған ортаны қорғау регламенттері тұманды, оларды іске асыру қымбатқа түсуі, күшіне енгізу қиын және тиімділігі күмәнді болуы мүмкін. Мемлекеттік реттеуші органдар саяси тұрғыдан тиімді, бірақ экологиялық тұрғыдан сәтсіз жобаларға қаржы жұмсауға бейім. Экотуризм нысанындағы тартымды келушілер орталығының құрылысы, мәртебе мен көзге түсуге байланысты, мекен-жай алу, эндемикалық түрлерді қорғау және инвазивті түрлерді жою сияқты маңыздырақ экологиялық мәселелерге қарағанда басымдыққа ие болуы мүмкін. Қоршаған ортаны қорғауға, ұзақ мерзімді пайданы барынша арттыруға қатысты қоғамдық мүдде болғанымен, компания экотуризм нысанын оның орнықты деңгейінен асырып пайдалану өзінің ең жақсы мүддесіне сай деп шешеді. Мысалы, экотуристердің санын арттыру арқылы компания барлық экономикалық пайданы иеленеді, ал экологиялық шығындардың тек бір бөлігін төлейді. Сол сияқты, компания қоршаған ортаны белсенді түрде қорғауға мүдделі емес екенін түсінеді; олар барлық шығындарды көтереді, ал пайданы барлық басқа компаниялар бөліседі. Нәтижесінде, тағы да, тиімсіз басқару орын алады. Шетелдік инвестициялардың еркіндігі және қоршаған ортаны қорғауға экономикалық ынталандырудың болмауы экотуризм компанияларының қазіргі нысандары жеткілікті түрде бүлінген кезде жаңа нысандарда орналасуға бейім екенін көрсетеді. Сонымен қатар, Кабрал мен Дардың (2019) жүргізген әдебиеттерді жүйелі шолуы экотуризм бастамаларының баяу дамуына байланысты бірнеше қиындықтарды анықтады, мысалы: а) экономикалық шығындар, б) үкіметтің қатысуының жетіспеуі, в) жергілікті қоғамдастықтағы біліксіздік, г) экологиялық білім беруді таратудың болмауы, д) ластанудың эпизодтік өсуі, е) туризмді басқару қызметкерлері мен жергілікті қоғамдастық арасындағы қақтығыстар және ғ) инфрақұрылымның жеткіліксіз дамуы.