Еріткіштер және еріту процесі

Кіріспе

Ерітіндіні ерітетін зат, нәтижесінде ерітінді пайда болады.

Еріткіш (латынша solvō сөзінен – "босату, шешу") – затты ерітетін және ерітінді құрайтын зат. Еріткіштер көбінесе сұйық түрінде болады, бірақ қатты, газ немесе суперкритикалық сұйықтық түрінде де кездеседі. Су – полярлы молекулалар үшін еріткіш және тірі ағзалар қолданатын ең көп таралған еріткіш; жасуша ішіндегі барлық иондар мен ақуыздар суда ерітіледі. Еріткіштердің негізгі қолданылу салалары – бояулар, бояуларды кетіруге арналған заттар, сия және құрғақ тазалау. Органикалық еріткіштерге мысалдар: құрғақ тазалауда (мысалы, тетрахлорэтилен); бояуларды сұйылту үшін (толуол, терпентин); шелақты кетіруге және желімді ерітуге (ацетон, метил ацетаты, этил ацетаты); дақтарды кетіруге (гексан, бензин эфирі); жуғыш заттарда (цитрус терпендері); парфюмерияда (этанол). Еріткіштер химия, фармацевтика, мұнай және газ өнеркәсібінде, соның ішінде химиялық синтез және тазарту процестерінде кеңінен қолданылады.

Ерітінділер мен сольвация

Бір зат екінші затқа ерігенде ерітінді пайда болады. Бұл, құмды суға салғандағы сияқты, заттардың ерімейтін жағдайына қарама-қарсы. Ерітіндіде барлық компоненттер молекулалық деңгейде біркелкі таралады және қалдық қалмайды. Еріткіш пен ерітілген зат қоспасы – ерітілген молекулалардың барлығы еріткіш-ерітілген зат кешендері түрінде болатын бір фазадан тұрады, бұл суспензиялар, эмульсиялар және басқа да ерітілмейтін қоспалардағыдай жеке, үздіксіз фазалардан өзгеше. Бір заттың екіншісінде еріу қабілеті ерігіштік деп аталады; егер бұл барлық пропорцияларда жүрсе, оны араластырылатын деп атайды. Араласудан басқа, ерітіндідегі заттар молекулалық деңгейде бір-бірімен әрекеттеседі. Бір нәрсе ерігенде, еріткіш молекулалары ерітілген зат молекулаларының айналасына орналасады. Бұл процесте жылу алмасу жүреді және энтропия артады, нәтижесінде ерітінді ерітілген зат пен еріткіштен жеке алынғандағыға қарағанда термодинамикалық тұрақтырақ болады. Бұл орналасу еріткіш пен ерітілген заттың сутегі байланысы, дипольдық момент және поляризациялану сияқты химиялық қасиеттерімен шартталған. Сольватация ерітілген затта химиялық реакцияға немесе химиялық құрылымның өзгеруіне алып келмейді. Дегенмен, сольватация координациялық кешен құру реакциясына ұқсас, көбінесе айтарлықтай энергиямен (сольватацияның жылуы және сольватацияның энтропиясы) жүреді және осылайша бейтарап процесс емес. Бір зат екінші затқа ерігенде ерітінді пайда болады. Ерітінді – еріткішке ерітілген ерітілген заттан тұратын біртекті қоспа. Ерітілген зат – ерітіліп жатқан зат, ал еріткіш – еріту ортасы. Ерітінділер көптеген түрлі ерітілген заттар мен еріткіштерден құралуы мүмкін.

Еріткіштердің жіктелуі

Еріткіштерді жалпы екі санатқа бөлуге болады: полярлы және полярлы емес. Арнайы жағдай – элементтік сынап, оның ерітінділері амальгамалар деп аталады; сондай-ақ, бөлме температурасында сұйық болатын басқа металл ерітінділері де бар. Әдетте, еріткіштің диэлектрлік тұрақтылығы еріткіштің полярлығын шамамен өлшеуге мүмкіндік береді. Судың жоғары диэлектрлік тұрақтылығы (0 °C-та 88) оның күшті полярлы екенін көрсетеді. Диэлектрлік тұрақтылығы 15-тен төмен еріткіштер көбінесе полярлы емес деп есептеледі. Диэлектрлік тұрақтылық, еріткіштегі зарядталған бөлшектің электр өрісінің күшін қаншалықты әлсіздететінін өлшейді. Бұл әлсіреу, зарядталған бөлшектің вакуумдағы электр өрісінің күшімен салыстырылады. Донорлық сан және донор-акцептор шкаласы, еріткіштің Льюис қышқылы немесе Льюис негізі сияқты нақты заттармен өзара әрекеттесуі арқылы полярлығын өлшейді. Хильдебранд параметрі – когезиялық энергия тығыздығының квадрат түбірі. Оны полярлы емес қосылыстармен қолдануға болады, бірақ күрделі химиялық процестерді ескере алмайды. Рейхардт бояуы – полярлыққа жауап ретінде түсін өзгертетін сольватохромдық бояу, ол ET(30) мәндерінің шкаласын ұсынады. ET – негізгі және ең төменгі қозған күй арасындағы энергияның айырмасы (ккал/моль), ал (30) бояуды білдіреді. Нил қызылымен анықталатын, шамамен байланысты ET(33) шкаласы да бар. Еріткіштің полярлығы, дипольдық моменті, поляризациялану қабілеті және сутекті байланыс жасау мүмкіндігі, ол қандай қосылыстарды еріте алатынын және қандай басқа еріткіштермен немесе сұйық қосылыстармен араласа алатынын анықтайды. Жалпы, полярлы еріткіштер полярлы қосылыстарды, ал полярлы емес еріткіштер полярлы емес қосылыстарды жақсы ерітеді; сондықтан "теңдес теңдестің ерітеді". Қант (мысалы, сахароза) сияқты күшті полярлы қосылыстар немесе иондық қосылыстар (мысалы, ас тұзы) тек су сияқты өте полярлы еріткіштерде ғана ериді, ал майлар немесе балауыз сияқты күшті полярлы емес қосылыстар тек гексан сияқты өте полярлы емес органикалық еріткіштерде ғана ериді. Сол сияқты, су мен гексан (немесе сірке және өсімдік майы) бір-бірімен араласпайды және жақсы шайқалғаннан кейін де екі қабатқа бөлінеді. Полярлықты түрлі факторларға жіктеуге болады. Мысалы, Камлет-Тафт параметрлері – диполярлық/поляризациялану (π*), сутекті байланыс жасаудың қышқылдық (α) және негіздік (β) сипаттамалары. Бұл параметрлерді еріткіштегі 3-6 сольватохромдық бояулардың толқын ұзындығының өзгеруінен есептеуге болады, көбінесе Рейхардт бояуы, нитроанилин және диэтилнитроанилин қолданылады. Хансен ерігіштік параметрлері – когезиялық энергия тығыздығын дисперсиялық, полярлық және сутекті байланыс үлестеріне бөледі.

Solvents can be broadly classified into two categories: polar and non polar. A special case is elemental mercury, whose solutions are known as amalgams; also, other metal solutions exist which are liquid at room temperature. Generally, the dielectric constant of the solvent provides a rough measure of a solvent's polarity. The strong polarity of water is indicated by its high dielectric constant of 88 (at 0 °C). Solvents with a dielectric constant of less than 15 are generally considered to be nonpolar. The dielectric constant measures the solvent's tendency to partly cancel the field strength of the electric field of a charged particle immersed in it. This reduction is then compared to the field strength of the charged particle in a vacuum. Donor number and donor acceptor scale measures polarity in terms of how a solvent interacts with specific substances, like a strong Lewis acid or a strong Lewis base. The Hildebrand parameter is the square root of cohesive energy density. It can be used with nonpolar compounds, but cannot accommodate complex chemistry. Reichardt's dye, a solvatochromic dye that changes color in response to polarity, gives a scale of ET(30) values. ET is the transition energy between the ground state and the lowest excited state in kcal/mol, and (30) identifies the dye. Another, roughly correlated scale (ET(33)) can be defined with Nile red. The polarity, dipole moment, polarizability and hydrogen bonding of a solvent determines what type of compounds it is able to dissolve and with what other solvents or liquid compounds it is miscible. Generally, polar solvents dissolve polar compounds best and non polar solvents dissolve non polar compounds best; hence "like dissolves like". Strongly polar compounds like sugars (e. g. sucrose) or ionic compounds, like inorganic salts (e. g. table salt) dissolve only in very polar solvents like water, while strongly non polar compounds like oils or waxes dissolve only in very non polar organic solvents like hexane. Similarly, water and hexane (or vinegar and vegetable oil) are not miscible with each other and will quickly separate into two layers even after being shaken well. Polarity can be separated to different contributions. For example, the Kamlet Taft parameters are dipolarity/polarizability (π*), hydrogen bonding acidity (α) and hydrogen bonding basicity (β). These can be calculated from the wavelength shifts of 3–6 different solvatochromic dyes in the solvent, usually including Reichardt's dye, nitroaniline and diethylnitroaniline. Another option, Hansen solubility parameters, separates the cohesive energy density into dispersion, polar, and hydrogen bonding contributions.

Полярлық протик және полярлық aprotic

Диэлектрлік тұрақтылығы (дәлірек айтқанда, салыстырмалы статикалық өткізгіштік) 15-тен жоғары (яғни, полярлы немесе поляризацияланатын) еріткіштерді протонды және протонсыз деп бөлуге болады. Су сияқты протонды еріткіштер аниондарды (теріс зарядталған ерітілген заттарды) сутекті байланыс арқылы күшті түрде ерітеді. Ацетон немесе дихлорметан сияқты полярлы протонсыз еріткіштерде жоғары дипольдік моменттер (бір молекула ішіндегі жартылай оң және жартылай теріс зарядтардың айырылуы) болады және олар оң зарядталған бөлшектерді теріс диполь арқылы ерітеді. Химиялық реакцияларда полярлы протонды еріткіштер SN1 реакция механизмін, ал полярлы протонсыз еріткіштер SN2 реакция механизмін жақсартады. Бұл полярлы еріткіштер сумен сутекті байланыс түзетін болса, полярлы емес еріткіштер сумен күшті сутекті байланыс түздіре алмайды.

Жалпы еріткіштердің қасиеттер кестесі

Еріткіштер полярлық емес, полярлық апротонды және полярлық протонды еріткіштерге топтастырылады, әр топ полярлықтың артуы бойынша реттелген. Судан жоғары қасиеттері бар еріткіштер қалың шрифтпен көрсетілген.

| Еріткіш | Химиялық формула | Қайнау температурасы (°C) | Диэлектрлік тұрақты | Тығыздық (г/мл) | Дипольдік момент (Д) |
|-------------------------|-------------------|--------------------------|--------------------|-----------------|--------------------|
| **Полярлық емес көмірсутек еріткіштері** | | | | | |
| Пентан | CH3CH2CH2CH2CH3 | 36.1 | 1.84 | 0.626 | 0.00 |
| Гексан | CH3CH2CH2CH2CH2CH3| 69 | 1.88 | 0.655 | 0.00 |
| Бензол | C6H6 | 80.1 | 2.3 | 0.879 | 0.00 |
| Гептан | H3C(CH2)5CH3 | 98.38 | 1.92 | 0.680 | 0.0 |
| Толуол | C6H5CH3 | 111 | 2.38 | 0.867 | 0.36 |
| **Полярлық емес эфир еріткіштері** | | | | | |
| 1,4-Диоксан | C4H8O2 | 101.1 | 2.3 | 1.033 | 0.45 |
| Диэтил эфирі | CH3CH2OCH2CH3 | 34.6 | 4.3 | 0.713 | 1.15 |
| Тетрагидрофуран (THF) | C4H8O | 66 | 7.5 | 0.886 | 1.75 |
| **Полярлық емес хлоркокден еріткіштері** | | | | | |
| Хлороформ | CHCl3 | 61.2 | 4.81 | 1.498 | 1.04 |
| **Полярлық апротонды еріткіштері** | | | | | |
| Дихлорметан (DCM) | CH2Cl2 | 39.6 | 9.1 | 1.3266 | 1.60 |
| Этил ацетаты | CH3C(=O)OCH2CH3 | 77.1 | 6.02 | 0.894 | 1.78 |
| Ацетон | CH3C(=O)CH3 | 56.1 | 21 | 0.786 | 2.88 |
| Диметилформамид (DMF) | HC(=O)N(CH3)2 | 153 | 38 | 0.944 | 3.82 |
| Ацетонитрил (MeCN) | CH3C≡N | 82 | 37.5 | 0.786 | 3.92 |
| Диметилсульфоксид (DMSO)| CH3S(=O)CH3 | 189 | 46.7 | 1.092 | 3.96 |
| Нитрометан | CH3NO2 | 100–103 | 35.87 | 1.1371 | 3.56 |
| Пропилен карбонаты | C4H6O3 | 240 | 64.0 | 1.205 | 4.9 |
| **Полярлық протонды еріткіштері** | | | | | |
| Аммиак | NH3 | 33.3 | 17 | 0.674 | 1.42 |
| Формил қышқылы | HC(=O)OH | 100.8 | 58 | 1.21 | 1.41 |
| н-Бутанол | CH3CH2CH2CH2OH | 117.7 | 18 | 0.810 | 1.63 |
| Изопропил спирті (IPA) | CH3CH(OH)CH3 | 82.6 | 18 | 0.785 | 1.66 |
| н-Пропанол | CH3CH2CH2OH | 97 | 20 | 0.803 | 1.68 |
| Этанол | CH3CH2OH | 78.2 | 24.55 | 0.789 | 1.69 |
| Метанол | CH3OH | 64.7 | 33 | 0.791 | 1.70 |
| Уксус қышқылы | CH3C(=O)OH | 118 | 6.2 | 1.049 | 1.74 |
| Су | H2O | 100 | 80 | 1.000 | 1.85 |

ACS Green Chemistry Institute еріткіштерді таңдау үшін еріткіш қасиеттерінің негізгі компоненттік талдауына негізделген құралды ұстап тұрады.

Хансеннің ерігіштігі параметрлерінің мәндері

Хансеннің ерігіштігі параметрінің (HSP) мәні Толуол мен 1,4 диоксанның 1:1 қоспасының δD, δP және δH мәндері 17,8, 1,6 және 5,5-ке тең, бұл хлороформның тиісінше 17,8, 3,1 және 5,7 мәндерімен салыстырылады. Толуолдың өзінің денсаулыққа зиянды болуына байланысты, толық HSP деректер жинағын қолдану арқылы басқа еріткіштер қоспаларын табу мүмкін.

Көп құрамдас еріткіштер

Көпкомпонентті еріткіштер Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін КСРО-да пайда болды және посткеңестік мемлекеттерде қолданылып, өндіріледі. Бұл еріткіштердің бір немесе бірнеше қолданысы болуы мүмкін, бірақ олар әмбебап құралдар емес.

Еріткіштер

Атауы Құрамы Еріткіш 645 толуол 50%, бутил ацетаты 18%, этил ацетаты 12%, бутанол 10%, этанол 10%. Еріткіш 646 толуол 50%, этанол 15%, бутанол 10%, бутил немесе амил ацетаты 10%, этил целосұйығы 8%, ацетон 7% Еріткіш 647 бутил немесе амил ацетаты 29,8%, этил ацетаты 21,2%, бутанол 7,7%, толуол немесе пиробензол 41,3% Еріткіш 648 бутил ацетаты 50%, этанол 10%, бутанол 20%, толуол 20% Еріткіш 649 этил целосұйығы 30%, бутанол 20%, ксилен 50% Еріткіш 650 этил целосұйығы 20%, бутанол 30%, ксилен 50% Еріткіш 651 ақ спирт 90%, бутанол 10% Еріткіш KR 36 бутил ацетаты 20%, бутанол 80% Еріткіш R 4 толуол 62%, ацетон 26%, бутил ацетаты 12%. Еріткіш R 10 ксилен 85%, ацетон 15% Еріткіш R 12 толуол 60%, бутил ацетаты 30%, ксилен 10%. Еріткіш R 14 циклогексанон 50%, толуол 50% Еріткіш R 24 еріткіш 50%, ксилен 35%, ацетон 15% Еріткіш R 40 толуол 50%, этил целосұйығы 30%, ацетон 20%. Еріткіш R 219 толуол 34%, циклогексанон 33%, ацетон 33%. Еріткіш R 3160 бутанол 60%, этанол 40%. Еріткіш RCC ксилен 90%, бутил ацетаты 10%. Еріткіш RML этанол 64%, этилцеллозолы ерітіндісі 16%, толуол 10%, бутанол 10%. Еріткіш PML 315 толуол 25%, ксилен 25%, бутил ацетаты 18%, этил целлозолы 17%, бутанол 15%. Еріткіш PC 1 толуол 60%, бутил ацетаты 30%, ксилен 10%. Еріткіш PC 2 ақ спирт 70%, ксилен 30%. Еріткіш RFG этанол 75%, бутанол 25%. Еріткіш RE 1 ксилен 50%, ацетон 20%, бутанол 15%, этанол 15%. Еріткіш RE 2 мұнай спирті 70%, этанол 20%, ацетон 10%. Еріткіш RE 3 мұнай спирті 50%, этанол 20%, ацетон 20%, этил целлозолы 10%. Еріткіш RE 4 мұнай спирті 50%, ацетон 30%, этанол 20%. Еріткіш FK 1 (?) абсолютті спирт (99,8%) 95%, этил ацетаты 5%

Сұйытқыштар

Атауы Құрамы Еріткіш RKB 1 50% бутанол, 50% ксилен Еріткіш RKB 2 95% бутанол, 5% ксилен Еріткіш RKB 3 90% ксилен, 10% бутанол Еріткіш M 65% этанол, 30% бутил ацетаты, 5% этил ацетаты Еріткіш P 7 50% циклогексанон, 50% этанол Еріткіш R 197 60% ксилен, 20% бутил ацетаты, 20% этил целлозольв Еріткіш WFD 50% толуол, 18% бутил ацетаты (немесе амил ацетаты), 10% бутанол, 10% этанол, 9% этил ацетаты, 3% ацетон.

Өрт

Көптеген органикалық еріткіштер олардың ұшпақтығына байланысты тұтанатын немесе өте тұтанатын болады. Бірақ дихлорметан және хлороформ сияқты кейбір хлорленген еріткіштер бұл ережеден тыс. Еріткіш булары мен ауа қоспасы жарылысқа әкелуі мүмкін. Еріткіш булары ауадан ауыр, сондықтан төменге шөгіп, араласпай ұзақ қашықтыққа таралуы мүмкін. Еріткіш булары көрінетін бос барабандар мен банкаларда да болуы мүмкін, бұл кенеттен өрт қаупін тудырады; демек, ұшқыш еріткіштер сақталған бос ыдыстарды ашық және аударып қою керек. Диэтил эфирі мен көмір дисульфидінің өте төмен өздігінен тұтану температурасы бар, бұл осы еріткіштермен байланысты өрт қаупін едәуір арттырады. Көмір дисульфидінің өздігінен тұтану температурасы 100 °C-тан (212 °F) төмен болғандықтан, бу құбырлары, шамдар, қыздырғыш плиталар және жақында сөндірілген Бунзен оттығы сияқты заттар оның буларын тұтандыруға қабілетті. Сонымен қатар, метанол сияқты кейбір еріткіштер өте ыстық жалынмен жана алады, ол кейбір жарық жағдайында көрінбейтін болуы мүмкін. Бұл қауіпті өрттің уақтылы анықталуын кешіктіруі немесе жалын басқа материалдарға тарағанша тоқтатуға мүмкіндік бермейді.

Жарылғыш пероксидтер түзілуі

Диэтил эфирі мен тетрагидрофуран (THF) сияқты эфирлер, оттегі мен жарыққа ұшырағанда, өте жарылғыш органикалық пероксидтер түзе алады. THF, диэтил эфиріне қарағанда, мұндай пероксидтерді жиірек түзеді. Ең сезімтал еріткіштердің бірі – диизопропил эфирі, бірақ барлық эфирлер потенциалды пероксид көздері саналады. Гетероатом (оттегі) басқа бір еркін радикалдың сутек атомын жұлып алуы арқылы түзілетін еркін радикалдың түзілуін тұрақтандырады. Осылайша түзілген көміртегіне негізделген еркін радикал, пероксид қосылысын түзетін үшін оттегі молекуласымен әрекеттеседі. Пероксид түзілу процесі, тіпті жарықтың төмен деңгейіне ұшырағанда, айтарлықтай жеделдетеді, бірақ қараңғы жағдайда да баяу прогресспен жүреді. Егер пероксидтерді жоя алатын кептіргіш қолданылмаса, олар қайнау температурасының жоғары болуына байланысты дистилляция кезінде шоғырланады. Пероксидтер жеткілікті мөлшерде түзілгенде, контейнердің немесе бөтелкенің аузында кристалл тәрізді, соққыға сезімтал қатты тұнба пайда болуы мүмкін. Ыдыстың ішін қыру сияқты ұсақ механикалық әсерлер немесе шөгіндіні жылжыту, тіпті қақпақты бұру, пероксидтің жарылуына немесе детонациясына жеткілікті энергия бере алады. Жаңа еріткіштерді жылдам қолданғанда пероксид түзілуі маңызды проблема емес; олар көбінесе зертханаларда бір бөтелкені аяқтауға жылдар қажет болатын жағдайларда мәселе тудырады. Аз көлемде қолданушылар пероксид түзілуге бейім еріткіштерді тек қана қажетті мөлшерде сатып алуы керек және ескі еріткіштерді белгілі бір кезеңде тұрақты түрде жоюы керек. Эфирлерде жарылғыш пероксидтердің түзілуін болдырмау үшін, оларды ауа өткізбейтін ыдыста, жарықтан алыс сақтау керек, себебі жарық пен ауа пероксидтердің түзілуіне ықпал етеді. Эфирде пероксидтің болуын анықтау үшін бірнеше тесттер қолданылуы мүмкін; олардың бірі – темір(II) сульфаты мен калий тиоцианатының қосындысын пайдалану. Пероксид Fe2+ ионын Fe3+ ионына дейін тотықтыра алады, содан кейін тиоцианатпен күңгірт қызыл координациялық кешен құрайды. Пероксидтерді қышқыл темір(II) сульфатымен шаю, алюминий тотығы арқылы сүзу немесе натрий/бензофеноннан дистилляциялау арқылы жоюға болады. Алюминий тотығы пероксидтерді ыдыратады, бірақ олардың бір бөлігі оның құрамында қалуы мүмкін, сондықтан оны тиісінше жою қажет. Натрий/бензофенонның артықшылығы – ылғал мен оттегі де алынып тасталады.

Ethers like diethyl ether and tetrahydrofuran (THF) can form highly explosive organic peroxides upon exposure to oxygen and light. THF is normally more likely to form such peroxides than diethyl ether. One of the most susceptible solvents is diisopropyl ether, but all ethers are considered to be potential peroxide sources. The heteroatom (oxygen) stabilizes the formation of a free radical which is formed by the abstraction of a hydrogen atom by another free radical. The carbon centered free radical thus formed is able to react with an oxygen molecule to form a peroxide compound. The process of peroxide formation is greatly accelerated by exposure to even low levels of light, but can proceed slowly even in dark conditions. Unless a desiccant is used which can destroy the peroxides, they will concentrate during distillation, due to their higher boiling point. When sufficient peroxides have formed, they can form a crystalline, shock sensitive solid precipitate at the mouth of a container or bottle. Minor mechanical disturbances, such as scraping the inside of a vessel or the dislodging of a deposit, merely twisting the cap may provide sufficient energy for the peroxide to explode or detonate. Peroxide formation is not a significant problem when fresh solvents are used up quickly; they are more of a problem in laboratories which may take years to finish a single bottle. Low volume users should acquire only small amounts of peroxide prone solvents, and dispose of old solvents on a regular periodic schedule. To avoid explosive peroxide formation, ethers should be stored in an airtight container, away from light, because both light and air can encourage peroxide formation. A number of tests can be used to detect the presence of a peroxide in an ether; one is to use a combination of iron(II) sulfate and potassium thiocyanate. The peroxide is able to oxidize the Fe2+ ion to an Fe3+ ion, which then forms a deep red coordination complex with the thiocyanate. Peroxides may be removed by washing with acidic iron(II) sulfate, filtering through alumina, or distilling from sodium/benzophenone. Alumina degrades the peroxides but some could remain intact in it, therefore it must be disposed of properly. The advantage of using sodium/benzophenone is that moisture and oxygen are removed as well.

Денсаулыққа әсері

Еріткіштерге ұзақ уақыт әсер етудің жалпы денсаулыққа қауіпті салдары: жүйке жүйесінің улануы, репродуктивті функцияның бұзылуы, бауыр және бүйрек зақымдануы, тыныс алу жүйесінің нашарлауы, қатерлі ісік, есту қабілетінің төмендеуі және тері қабынуы.

Жедел әсер ету

Көптеген еріткіштер көп мөлшерде жұту немесе тыныс алғанда есіңнен кенеттен айырылуға әкелуі мүмкін. Диэтил эфирі мен хлороформ сияқты еріткіштер медицинада ұзақ жылдар бойы анестетик, седатив және ұйқы қоздырғыш ретінде қолданылып келеді. Көптеген еріткіштер (мысалы, бензиннен немесе еріткіш негізіндегі желімдерден) желімді иіскеу арқылы рекреациялық түрде қолданылады, бұл жүйкеге зиян келтіру немесе қатерлі ісік сияқты денсаулыққа зиянды ұзақ мерзімді салдарларға әкелуі мүмкін. 1,5 пентанедиолдың психоактивті 1,4 бутандиолмен субподрядшы тарапынан алаяқтықпен алмастырылуы Bindeez өнімінің қайтарылып алынуына себеп болды. Этанол (астық спирті) – кеңінен қолданылатын және зиянды пайдаланылатын психоактивті зат. Егер жұтылса, этанолдан басқа метанол, 1-пропанол және этиленгликоль сияқты "улы спирттер" токсикалық альдегидтер мен қышқылдарға айналады, бұл өлімге әкелуі мүмкін метаболикалық ацидозды тудырады. Көптеген жерлерде қол жетімді алкогольді еріткіш метанол жұтылған жағдайда соқырлыққа немесе өлімге әкелуі мүмкін. Фрекинг сұйықтықтарында қолданылатын 2-бутоксиетанол еріткіші гипотония мен метаболикалық ацидозды тудыруы мүмкін.

Созылмалы әсер ету

Еріткіштерге ұзақ мерзімді әсер көбінесе еритін заттардың буларын жұту немесе сұйылтылған еритін заттарды ұзақ уақыт бойы қайталап ішу арқылы туындайды. Кейбір еритін заттар бауыр, бүйрек, жүйке жүйесі немесе ми сияқты ішкі мүшелерге зиян келтіруі мүмкін. Кейбір еритін заттарға ұзақ уақыт бойы немесе қайталап әсер етудің миға тигізетін жинақы салдары хроникалық еритін заттармен шақырылған энцефалопатия (ХЭЭ) деп аталады. Жұмыс ортасындағы органикалық еритін заттарға ұзақ уақыт бойы әсер ету әртүрлі жағымсыз невропсихиатриялық әсерлерге алып келуі мүмкін. Мысалы, органикалық еритін заттарға кәсіби байланыс алкоголизмнен зардап шегетін суретшілердің санының өсуімен байланысты. Этанол көптеген еритін заттармен бірге қолданылғанда синергиялық әсер көрсетеді; мысалы, толуол/бензол және этанолдың қосылысы екі заттың біреуінен де күштірек құсық пен жүрек ауруын (наути/құсу) тудырады. Кейбір органикалық еритін заттар катарактаға себеп болатыны белгілі немесе күдік тудырады. Ароматты көмірсутектер, алифатты көмірсутектер, спирттер, эфирлер, кетондар және терпендердің қоспасы көздің линзасында катаракта даму қаупін едәуір арттыратыны анықталды.

Қоршаған ортаның ластануы

Денсаулыққа зиян келтіретін маңызды жол – еріткіштердің, әсіресе хлорланған еріткіштердің төгілуі немесе ағып кетуі салдарынан туындайды, олар тікелей жер астындағы топыраққа сіңеді. Еріткіштер оңай түрде үлкен қашықтықтарға таралатындықтан, топырақтың кең аумақты қамтитын ластануы жиі кездеседі; бұл, егер сулы қабаттарға зиян келсе, денсаулық үшін айқын қауіп тудырады. Жер астында кең көлемде еріткіш ластануы бар жерлерде будың топыраққа сіңуі мүмкін.