Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кеңес Одағы Республикасы (1940–1991) – Кеңес республикасы
Republic of the Soviet Union (1940–1991)
the Soviet republic
Молдавия Совет Социалистік Республикасы немесе Молдавия КСР (Republica Sovietică Socialistă Moldovenească), сондай-ақ Молдаван Совет Социалистік Республикасы, Молдаван КСР, немесе жай ғана Молдавия немесе Молдова деп те аталады, 1940 жылдан 1991 жылға дейін болған Кеңес Одағының 15 республикасының бірі болды. Республика 1940 жылдың 2 тамызында Румыниядан 1940 жылдың 28 маусымында қосылып алынған Бессарабияның бөлігінен және Украина КСР құрамындағы автономиялы Молдавия Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасының бөлігінен құрылды. 1990 жылдың 23 маусымында Егемендік туралы декларация қабылданғаннан кейін және 1991 жылдың 23 мамырына дейін ол ресми түрде Молдова Совет Социалистік Республикасы деп аталды. 1991 жылдың 23 мамырынан бастап 1991 жылдың 27 тамызында тәуелсіздік жарияланғанға дейін ол КСРО құрамындағы республика болып қала отырып, Молдова Республикасы деп аталды. Оның тәуелсіздігі сол жылдың 26 желтоқсанында КСРО таратылған кезде мойындалды. Географиялық тұрғыдан Молдавия КСР-і батысында Румыния Социалистік Республикасымен, солтүстікте, шығыста және оңтүстікте Украина Кеңес Социалистік Республикасымен шектесетін.
The Moldavian Soviet Socialist Republic or Moldavian SSR (Republica Sovietică Socialistă Moldovenească, ), also known as the Moldovan Soviet Socialist Republic, Moldovan SSR, or simply Moldavia or Moldova, was one of the 15 republics of the Soviet Union which existed from 1940 to 1991. The republic was formed on 2 August 1940 from parts of Bessarabia, a region annexed from Romania on 28 June of that year, and parts of the Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic, an autonomous Soviet republic within the Ukrainian SSR. After the Declaration of Sovereignty on 23 June 1990, and until 23 May 1991, it was officially known as the Soviet Socialist Republic of Moldova. From 23 May 1991 until the declaration of independence on 27 August 1991, it was renamed the Republic of Moldova while remaining a constituent republic of the USSR. Its independence was recognized on 26 December of that year when the USSR was dissolved. Geographically, the Moldavian SSR was bordered by the Socialist Republic of Romania to the west and the Ukrainian Soviet Socialist Republic to the north, east, and south.
Өмірбаян
Татарбунарлық көтерілістің сәтсіз аяқталуынан кейін, советтер Украина КСР құрамындағы Днестр мен Буг өзендері арасындағы аумақтың бір бөлігінде құрылған жаңа Молдавия автономиялық облысын 1924 жылғы 12 қазанда Молдавия Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасына (Молдавия АССР) дейін көтерді. Бұл, ең алдымен Бессарабияда советтік пропаганданы күшейту, сондай-ақ Бессарабия мәселесі бойынша Бухарестке қысым көрсету және тіпті Румыниядағы мүмкін коммунистік төңкеріске көмектесу мақсатымен жасалды. 1939 жылғы 24 тамызда Кеңес Одағы мен нацистік Германия 10 жылға бейбітшілік келісіміне қол қойды, ол Молотов-Риббентроп пактісі деп аталды. Пактте 1945 жылы Германия жеңілгеннен кейін ғана жарияланған құпия хаттама болды, онда Солтүстік және Шығыс Еуропа мемлекеттері неміс және кеңестік ықпал аймақтарына бөлінді. Аталған құпия хаттамаға сәйкес, сол кезде Румынияның бақылауында болған Бессарабия облысы Кеңес Одағының "ықпал аймасына" енді. Одан кейін Кеңес Одағы мен Германия Польшаның тиісті бөліктерін басып алды, ал Кеңес Одағы 1940 жылғы маусымда Литва, Эстония және Латвияны оккупациялап, аннексиялады және Финляндияға қарсы соғыс ашты.
After the failure of the Tatarbunary Uprising, the Soviets promoted the newly created Moldavian Autonomous Oblast existing within the Ukrainian SSR on part of the territory between the Dniester and Bug rivers, to a Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (Moldavian ASSR), on 12 October 1924, as a way to primarily prop up the Soviet propaganda effort in Bessarabia, but also to exert pressure on Bucharest in the negotiations on Bessarabia, and even to help a possible Communist revolution in Romania. On 24 August 1939, the Soviet Union and Nazi Germany signed a 10 year non aggression treaty, called the Molotov–Ribbentrop pact. The pact contained a secret protocol, revealed only after Germany's defeat in 1945, according to which the states of Northern and Eastern Europe were divided into German and Soviet spheres of influence. The secret protocol placed the province of Bessarabia, at the time controlled by Romania, in the Soviet "sphere of influence." Thereafter, both the Soviet Union and Germany invaded their respective portions of Poland, while the Soviet Union occupied and annexed Lithuania, Estonia and Latvia in June 1940, and waged war upon Finland.
Құру
1940 жылы 26 маусымда, Франция шайқасы аяқталғаннан кейін төрт күн өткен соң, Кеңес Одағы Румыния Корольдігіне ультиматум жариялап, Бессарабия және Буковинаны беруді талап етті. Кеңес Одағы Германиямен келісіп, Молотов-Риббентроп келісімінің құпия хаттамаларына кірмейтін Буковинадағы талаптарын Солтүстік Буковинамен шектеді. Содан кейін Германия Румынияны ультиматумды қабылдауға шақырды, және Румыния екі күннен соң осыны істеді. 28 маусымда совет әскерлері аймаққа енді, ал 9 шілдеде Молдавия Кеңес Социалистік Республикасы құрылып, Жоғарғы Кеңеске Кеңес Одағына ресми қосылу туралы өтініш берді. 1940 жылы 2 тамызда Жоғарғы Кеңес ескі Молдавия Автономдық Кеңес Социалистік Республикасын таратып, Молдавия КСР-ін құруды бірауыздан бекітті. Молдавия КСР-інің аумағының 90 пайызы 1940 жылға дейін КСРО мен Румыния арасындағы шекара болған Днестр өзенінің батысында, ал 10 пайызы шығысында орналасқан. 1940 жылы маусымда Кеңес Одағы басып алған аумақтардың солтүстік және оңтүстік бөліктері (қазіргі Черновцы облысы және Буджак аймағы), этникалық құрамы жағынан әртүрлі болғандықтан, Украина КСР-іне берілді, бірақ олардың құрамында 337 000 молдаван да болды. Осылайша, стратегиялық маңызға ие Қара теңіз жағалауы мен Дунай бойы Украина КСР-іне берілді, ол Молдова КСР-інен гөрі сенімді деп есептелді, себебі Румыния оған талап етуі мүмкін еді. 1941 жылдың жазында Румыния Гитлердің Одағына қосылып, Кеңес Одағына шабуыл жасады, Бессарабия мен Солтүстік Буковинаны қайтарып алды және Днестрдің шығысындағы аумақты "Транснистрия" деп атады. Екі аймақта да совет партизандары белсенділік танытты. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Кеңес Одағы жоғалған барлық аумақтарды қайта басып алып, онда совет билігін қайта орнатты.
On 26 June 1940, four days after the end of the battle of France, the Soviet Union issued an ultimatum to the Romanian Kingdom, demanding the latter cede Bessarabia and Bukovina. After the Soviets agreed with Germany that they would limit their claims in Bukovina, which was outside the Molotov–Ribbentrop Pact's secret protocols, to Northern Bukovina, Germany urged Romania to accept the ultimatum, which Romania did two days later. On 28 June, Soviet troops entered the area, and on 9 July the Moldavian Soviet Socialist Republic was formed and applied to the Supreme Soviet for formal incorporation into the Soviet Union. On 2 August 1940, the Supreme Soviet unanimously approved to dissolve the old Moldavian ASSR and organize the Moldavian SSR, from six full counties and small parts of three other Moldavian counties of Bessarabia (about 65 percent of its territory), and the six westernmost rayons of the Moldavian ASSR (about 40 percent of its territory). Ninety percent of the territory of MSSR was west of the river Dniester, which had been the border between the USSR and Romania prior to 1940, and 10 percent east. Northern and southern parts of the territories occupied by the Soviet Union in June 1940 (the current Chernivtsi Oblast and Budjak), which were more heterogeneous ethnically, were transferred to the Ukrainian SSR, although their population also included 337,000 Moldavians. As such, the strategically important Black Sea coast and Danube frontage were given to the Ukrainian SSR, considered more reliable than the Moldavian SSR, which could have been claimed by Romania. In the summer of 1941, Romania joined Hitler's Axis in the invasion of the Soviet Union, recovering Bessarabia and Northern Bukovina, as well as occupying the territory to the east of the Dniester it dubbed "Transnistria". Soviet partisans continued to be active in both regions. By the end of World War II, the Soviet Union had reconquered all of the lost territories, reestablishing Soviet authority there.
Репрессиялар мен жер аударылулар
1941 жылғы 22 маусымда, Германияның Кеңес Одағына басып кірген күні, Разенде 10 адам Совет билігі тарапынан өлтіріліп, жаппай қабірге көмілді. 1941 жылғы шілдеде "Барбаросса" операциясынан кейін Разенде ескерткіш тақта орнатылды: "Aici odihnesc robii lui Dumnezeu Diomid, Niculai, Dănila, Nichita, Alexandru, Jurian, Alexandru, Ilie, doi necunoscuți. Большевик-коммунистердің қатыгездігінен өлтірілді. 12. VII.1941". Бай шаруаларды (кулактарды) жою науқаны молдавандық шаруалардың бай отбасыларына бағытталды, олар Қазақстан мен Сібірге депортацияланды. Мысалы, 1949 жылғы 6-7 шілдеде, Мемлекеттік қауіпсіздік министрі Иосиф Мордовецтің бұйрығымен "Оңтүстік операциясы" жоспары бойынша 11 342-ден астам молдаван отбасы жер аударылды. Кеңес оккупациясы кезінде көптеген дін қызметкерлері діни қуғын-сүргінге ұшырады. Кеңес билігі құлағаннан кейін діни өмір, екі дүниежүзілік соғыс арасындағы Ресейдегідей, қуғын-сүргінге ұшырады. 1951 жылғы сәуір айында "Солтүстік операциясы" аясында діни азшылықтар, 700 отбасы, әсіресе Ехоба куәгерлері Сібірге депортацияланды. Соғыс кезінде ерікті көші-қон (1940 жылы неміс оккупациялаған Польшаға 90 000 адам көшірілді) және соғыстан кейін жақтас ретінде мәжбүрлі түрде қуылғандықтан, 1930 жылы 81 000-нан астам болған Бессарабия немістерінің саны 1959 жылы 4 000-қа дейін азайды.
On 22 June 1941, during the first day of the German invasion of the Soviet Union, 10 people were killed in Răzeni by Soviet authorities and buried in a mass graves. In July 1941 after Operation Barbarossa, a commemorative plaque was installed in Răzeni: "Aici odihnesc robii lui Dumnezeu Diomid, Niculai, Dănila, Nichita, Alexandru, Jurian, Alexandru, Ilie, doi necunoscuți. Omorâți mișelește de bolșevici comuniști. 12. VII.1941". A de kulakisation campaign was directed towards the rich Moldavian peasant families, which were deported to Kazakhstan and Siberia as well. For instance, in just two days, from 6 to 7 July 1949, over 11,342 Moldavian families were deported by the order of the Minister of State Security, Iosif Mordovets under a plan named "Operation South". Religious persecutions during the Soviet occupation targeted numerous priests. After the Soviet occupation, the religious life underwent a persecution similar to the one in Russia between the two World Wars. Religious minorities, 700 families, especially Jehovah's Witnesses, were deported to Siberia in Operation North of April 1951. The number of the ethnic Bessarabia Germans also decreased from over 81,000 in 1930 to under 4,000 in 1959 due to voluntary wartime migration (90,000 were transferred in 1940 to German occupied Poland) and forced removal as collaborators after the war.
Ұжымдықтандыру
Коллективтеу 1949-1950 жылдар аралығында жүзеге асырылды, бірақ одан бұрын 1946 жылдан бастап талпыныстар жасалған. Осы кезеңде кең ауқымды ашаршылық болды: кейбір дереккөздерде 1946 жылдың желтоқсаны мен 1947 жылдың тамызы аралығында ашаршылықтан және оған байланысты аурулардан кемінде 115 000 шаруа қаза болды. Чарльз Кингтің сөзіне қарағанда, бұл ашаршылыққа советтік биліктің ауыл шаруашылығы өнімдерін көп көлемде тартып алуы және оның ауылда тұратын ең ірі этникалық топ – молдаван халқына қарсы бағытталғандығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Бұл құбылысқа соңғы соғыс және 1946 жылғы құрғақшылық та ықпал етті.
Collectivisation was implemented between 1949 and 1950, although earlier attempts were made since 1946. During this time, a large scale famine occurred: some sources give a minimum of 115,000 peasants who died of famine and related diseases between December 1946 and August 1947. According to Charles King, there is no evidence that it was provoked by Soviet requisitioning of large amounts of agricultural products and directed towards the largest ethnic group living in the countryside, the Moldavians. Contributing factors were the recent war and the drought of 1946.
Хрущев пен Брежнев
Никита Хрущевтің режимі Иосиф Сталиндікін алмастырғаннан кейін, ГУЛАГ лагерьлерінен аман қалғандар мен депортацияланғандарға Молдавия КСР-іне оралуға біртіндеп рұқсат берілді. Саяси ерігіс НКВД–МГБ-ның шексіз билігін тоқтатты, ал жоспарлы экономика білім, технология және ғылым, денсаулық сақтау және өнеркәсіп салаларында дамуға мүмкіндік берді. 1969-1971 жылдар аралығында Михаил Мунтеану бастаған Кишиневтегі бірнеше жас зиялылар Молдавияның КСРО-дан бөлініп, Румыниямен бірігуі үшін күресуге ант берген құпия Ұлттық-патриоттық фронт құрды. 1971 жылдың желтоқсанында Румыния Социалистік Республикасының Мемлекеттік қауіпсіздік кеңесінің төрағасы Ион Станескутің КГБ төрағасы Юрий Андроповқа жолдаған хатынан кейін, Ұлттық-патриоттық фронттың үш жетекшісі – Александру Усатиук Булгар, Георге Гимпу және Валериу Граур, сондай-ақ тағы бір адам, Солтүстік Буковинадағы ұқсас құпия қозғалыстың басшысы Александру Шолтойану тұтқындалды және кейін ұзақ мерзімге түрмеге жабылды. 1970-ші және 1980-ші жылдары Молдавия КСРО бюджетінен өнеркәсіптік және ғылыми объектілерді, сондай-ақ тұрғын үйлерді дамыту үшін айтарлықтай инвестиция алды. 1971 жылы Кеңес Министрлер Кеңесі «Кишинев қаласын одан әрі дамыту шаралары туралы» қаулы қабылдады, ол КСРО бюджетінен бір миллиардтан астам рубль инвестицияны қамтамасыз етті. Келесі қаулылар зор қаржыны бағыттап, КСРО-ның барлық өңірлерінен жоғары білікті мамандарды Кеңес республикасын дамытуға тартты. КСРО активтерін осындай бөлуге 1964-1982 жылдар аралығында КСРО-ның де-факто басшысы болған Леонид Брежневтің 1950-1952 жылдар аралығында Молдавия Коммунистік партиясының бірінші хатшысы болғаны ықпал етті. Бұл қаржыландыру 1991 жылы Беловежа келісімдеріне байланысты тоқтатылды, осы кезде ел тәуелсіздік алды.
With the regime of Nikita Khrushchev replacing that of Joseph Stalin, the survivors of Gulag camps and of the deportees were gradually allowed to return to the Moldavian SSR. The political thaw ended the unchecked power of the NKVD–MGB, and the command economy gave rise to development in the areas such as education, technology and science, health care, and industry. Between 1969 and 1971, a clandestine National Patriotic Front was established by several young intellectuals in Chișinău by Mihail Munteanu, vowing to fight for the secession of Moldavia from the Soviet Union and union with Romania. In December 1971, following an informative note from Ion Stănescu, the President of the Council of State Security of the Romanian Socialist Republic, to Yuri Andropov, the chief of KGB, three of the leaders of the National Patriotic Front, Alexandru Usatiuc Bulgăr, Gheorghe Ghimpu and Valeriu Graur, as well as a fourth person, Alexandru Șoltoianu, the leader of a similar clandestine movement in Northern Bukovina, were arrested and later sentenced to long prison terms. In the 1970s and 1980s, Moldavia received substantial investment from the budget of the USSR to develop industrial, scientific facilities, as well as housing. In 1971, the Soviet Council of Ministers adopted a decision "About the measures for further development of Kishinev city" that secured more than one billion roubles of investment from the USSR budget. Subsequent decisions directed enormous wealth and brought highly qualified specialists from all over the USSR to develop the Soviet republic. Such an allocation of USSR assets was partially influenced by the fact that Leonid Brezhnev, the effective ruler of the USSR from 1964 to 1982, was the First Secretary of the Communist Party of Moldavia from 1950 to 1952. These allocations stopped in 1991 with the Belavezha Accords, when the nation became independent.
Перестройка
Брежнев пен басқа да КПМ бірінші хатшылары молдаван ұлтшылдығын басуда үлкен жетістіктерге қол жеткізгенмен, Михаил Горбачевтің басшылығы аймақтағы қозғалыстың қайта жандануына мүмкіндік берді. Оның гласность және перестройка саясаты ұлттық сезімдерді ашық білдіруге және Кеңес республикаларының орталық үкіметтен тәуелсіз реформаларды қарастыруына жағдай жасады. Молдавия КСР-інің КСРО-дан тәуелсіздікке ұмтылысы азаматтық келіспеушіліктермен қатар жүрді, себебі шығыстағы консервативті белсенділер, әсіресе Тираспольде, сондай-ақ Кишиневтегі коммунистік партия белсенділері Молдавия КСР-ін Кеңес Одағының құрамында ұстап тұруға тырысты. 1988-1989 жылдардағы ұлттық қозғалыстың ең маңызды жетістігі – 1989 жылдың 31 тамызында Молдавия Жоғарғы Кеңесінің молдаван тілін мемлекеттік тіл ретінде қабылдауы, тәуелсіздік декларациясының кіріспе бөлімінде молдаван-румын тілдік бірлігінің жариялануы және тілдің кеңестік кезеңге дейінгі латын әліпбиіне қайта оралуы болды. 1990 жылы Молдавияның ақыры бөлініп шығатыны анық болғанда, Гагаузия және Приднестровьедегі ұлтшыл, кеңесшіл белсенділер тобы Молдавия КСР-інен бөлініп, КСРО құрамында қалу үшін өздерін жеке мемлекет деп жариялады. Гагаузия Республикасы ақырында Молдавияға Гагаузияның Автономиялық Аумақтық Бірлігі ретінде бейбіт түрде қосылды, бірақ Приднестровьемен қарым-қатынас ушықты. Оның егемендігі 1990 жылдың 23 маусымында өз аумағында жарияланды.
Although Brezhnev and other CPM first secretaries were largely successful in suppressing Moldavian nationalism, Mikhail Gorbachev's administration facilitated the revival of the movement in the region. His policies of glasnost and perestroika created conditions in which national feelings could be openly expressed and in which the Soviet republics could consider reforms independently from the central government. The Moldavian SSR's drive towards independence from the USSR was marked by civil strife as conservative activists in the east —especially in Tiraspol—as well as communist party activists in Chișinău worked to keep the Moldavian SSR within the Soviet Union. The main success of the national movement from 1988 to 1989 was the official adoption of the Moldovan language on 31 August 1989, by the Supreme Soviet of Moldova, the declaration in the preamble of the declaration of independence of a Moldavian–Romanian linguistic unity, and the return of the language to the pre Soviet Latin alphabet. In 1990, when it became clear that Moldavia was eventually going to secede, a group of nationalist pro Soviet activists in Gagauzia and Transnistria proclaimed themselves as separate from the Moldavian SSR in order to remain within the USSR. The Gagauz Republic was eventually peacefully incorporated into Moldavia as the Autonomous Territorial Unit of Gagauzia, but relations with Transnistria soured. Its sovereignty was declared on 23 June 1990 on its territory.
Тәуелсіздік
1991 жылдың 17 наурызында Молдова, Балтық мемлекеттері, Армения Кеңес Социалистік Республикасы және Грузия Кеңес Социалистік Республикасы 1991 жылғы Кеңес Одағының референдумын, 98,72% қолдау көрсеткенмен, ешқандай ресми санкциясыз бойкоттады. 1991 жылдың 23 мамырында Молдова парламенті республиканың атын Молдова Республикасы деп өзгертті. Гагауздар 1990 жылдың 19 тамызында Гагауз Республикасын жариялады. Одан бұрын, 1989 жылдың 12 қарашасында Молдова құрамында Гагауз Автономдық Кеңес Социалистік Республикасын жариялаған болатын. Тәуелсіздікке шапшаң түрде Приднестровьеде азаматтық соғыс ұштады, онда Кишиневтегі орталық үкімет сепаратистермен күресті, олар кеңестік күштермен, кейіннен Ресейден келген түрлі күштермен қолдау алды. Бұл қақтығыс Приднестровье Молдавия Республикасының (көзқарасын жоғалтқан режим) Приднестровье аймағын бақылауына әкеп соқты – бұл жағдай бүгінге дейін сақталып тұр. 1991 жылдың 26 желтоқсанында Кеңес Одағы таратылды және Молдова тәуелсіз мемлекет ретінде ресми түрде танылды.
On 17 March 1991, Moldova, the Baltic states, the Armenian Soviet Socialist Republic, and the Georgian Soviet Socialist Republic boycotted the 1991 Soviet Union referendum with 98.72% in favor without any official sanction. On 23 May 1991, the Moldavian parliament changed the name of the republic to the Republic of Moldova. The Gagauz declared the Gagauz Republic on 19 August 1990. They had previously declared a Gagauz ASSR within Moldova on 12 November 1989. Independence was quickly followed by civil war in Transnistria, where the central government in Chișinău battled with separatists, who were supported by pro Soviet forces and later by different forces from Russia. The conflict left the breakaway regime (Pridnestrovian Moldavian Republic) in control of Transnistria – a situation that persists today. The Soviet Union ceased to exist on 26 December 1991, and Moldova was officially recognized as an independent state.
Румыниямен қарым-қатынастар
1947 жылғы Париж бейбіт шартында Кеңес Одағы мен Румыния бір-бірінің шекараларын қайта растап, Бессарабия, Солтүстік Буковина және Герца аймағын тиісті Кеңес республикаларының аумағы деп мойындады. Салқын соғыс кезеңінде Бессарабия мәселесі Румынияда көбінесе жатты. 1950 жылдары Румынияда Бессарабия тарихын зерттеуге тыйым салынды, себебі Румыния Коммунистік партиясы румындар мен орыстар арасындағы байланысты күшейтуге тырысты, ал аннексияны Кеңес Одағының интернационализмінің дәлелі деп есептеді. 1960 жылдары Георге Георгиу-Деж және Николае Чаушеску Кеңес Одағынан алшақтау саясатын бастады, бірақ Бессарабия мәселесі тарих, тіл білімі сияқты ғылыми салаларда ғана талқыланды, саяси деңгейде емес. 1960 жылдардың ортасында совет-румын қарым-қатынастары төмендеген кезде, кеңес ғалымдары «Бессарабияның Кеңес Отанымен бірігу күресі» (Артиом Лазарев) және «Молдаван тілінің дамуы» (Николае Корлатеану) тақырыбында тарихи мақалалар жариялады. Ал румын ғалымдары Карл Маркстің 1812 жылғы Бессарабияны аннексиялаудың «әділетсіздігі» туралы жазбаларын жариялады. 1965 жылғы сөйлеген сөзінде Николае Чаушеску Фридрих Энгельстің Ресей аннексиясын сынаған хатын келтірді, ал 1966 жылғы тағы бір сөйлеген сөзінде Румыния Коммунистік партиясының Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Бессарабия мен Буковинаны Кеңес Одағына қосу туралы ұсыныстарын айыптады. Бұл мәселе советтік тараппен қарым-қатынас нашарлағанда көтеріліп отырды, бірақ жоғары деңгейдегі келіссөздердің жеке тақырыбы болған емес. 1976 жылдың 22 маусымында Румынияның Саяси Атқару Комитетінің Тұрақты бюросының мүшесі және болашақ Сыртқы істер министрі Штефан Андрей республиканың аумақтық талаптары жоқ екенін және «Молдаван Кеңес Социалистік Республикасын КСРО-ның ажырамас бөлігі» деп мойындайтынын, бірақ «молдаван халқы румын емес деген пікірге келіспейтінін» айтты. 1976 жылдың 1 тамызында Николае Чаушеску, Елена Чаушеску, Нику Чаушеску, Штефан Андрей және елші Георге Бадрус Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Молдоваға келген алғашқы жоғары деңгейдегі румын қонақтары болды. Олар 1 тамызда Яссы қаласынан келді, ал Молдова Коммунистік партиясының бірінші хатшысы Иван Бодиул, Кирилл Ильяшенко және Н. Меренищев оларды 2 тамызда Чишенеу халықаралық әуежайынан Қырымға аттанғанға дейін шекарадан сүйемелдеді. Бұл қадам қарым-қатынастың жақсарғанын көрсетеді деп түсіндірілді. Кездесу кезінде Брежнев Чаушескудің 1976 жылғы сапары барысында молдаван халқының жеке халық және жеке тілге ие екенін көргенін айтты. «Иә, көрдім, бірақ олар менен румын тілінде сөйлесті», - деп жауап берді Чаушеску. 1976 жылдың желтоқсан айында Бодиул әйелі Клаудиямен бірге Чаушескудің шақыруымен бес күндік қайта сапар жасады. Бодиулдің сапары соғыстан кейінгі екіжақты қарым-қатынастар тарихындағы «алғашқы» болып есептелді. Бухарестте өткен кездесулердің бірінде Бодиул «жақсы қарым-қатынас Чаушескудің Совет Молдавиясына жасаған сапарымен басталды, ол барлық салалардағы байланыстар мен алмасуды кеңейтуге әкелді» деді. 1979 жылдың 14-16 маусымында Румыния Коммунистік партиясының делегациясы, Саяси Атқару Комитетінің орынбасар мүшесі және Яссы облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Ион Илиеску басшылығымен Молдаван КСР-іне сапар жасады. 1989 жылдың қарашасында Ресейдің қолдауы азайған кезде Чаушеску Бессарабия мәселесін тағы да көтерді және Румыния Коммунистік партиясының 14-ші съезінде Кеңес Одағының басып кіруін айыптады. Румынияда коммунизм құлағаннан кейін, 1991 жылдың 5 сәуірінде оның президенті Ион Илиеску және Кеңес Одағының президенті Михаил Горбачев, басқа мәселелермен қатар, Кеңес-румын шекарасын мойындайтын саяси шартына қол қойды. Алайда Румыния Парламенті оны ратификациялаудан бас тартты. Румыния мен Ресей 2003 жылы Молдова мен Украина тәуелсіздік алғаннан кейін ғана келісімге қол қойып, ратификациялады.
In the 1947 Paris Peace Treaty, the Soviet Union and Romania reaffirmed each other's borders, recognizing Bessarabia, Northern Bukovina and the Herza region as territory of the respective Soviet republics. Throughout the Cold War, the issue of Bessarabia remained largely dormant in Romania. In the 1950s, research on history and of Bessarabia was a banned subject in Romania, as the Romanian Communist Party tried to emphasise the links between the Romanians and Russians, the annexation being considered just a proof of Soviet Union's internationalism. Starting in the 1960s, Gheorghe Gheorghiu Dej and Nicolae Ceaușescu began a policy of distancing from the Soviet Union, but the debate over Bessarabia was discussed only in scholarship fields such as historiography and linguistics, not at a political level. As Soviet–Romanian relations reached an all time low in the mid 1960s, Soviet scholars published historical papers on the "Struggle of Unification of Bessarabia with the Soviet Motherland" (Artiom Lazarev) and the "Development of the Moldovan Language" (Nicolae Corlăteanu). On the other side, the Romanian Academy published some notes by Karl Marx which talk about the "injustice" of the 1812 annexation of Bessarabia and Nicolae Ceaușescu in a 1965 speech quoted a letter by Friedrich Engels in which he criticized the Russian annexation, while in another 1966 speech, he denounced the pre World War II calls of the Romanian Communist Party for the Soviet annexation of Bessarabia and Bukovina. The issue was brought to light whenever the relationships with the Soviets were waning, but never became a serious subject of high level negotiations in itself. On 22 June 1976, Ștefan Andrei, a member on the Permanent Bureau of the Political Executive Committee of Romania and a future Minister of Foreign Affairs, underscored that the republic harbored no territorial claims and recognized "the Moldavian Socialist Republic as an integral part of the USSR," yet that it "cannot accept the idea that Moldavians are not Romanians." On 1 August 1976, Nicolae Ceaușescu, Elena Ceaușescu, Nicu Ceaușescu, Ștefan Andrei, and Ambassador Gheorghe Badrus were the first high level Romanian visitors to Moldova since World War II. On 1 August, they came from Iași, and the First Secretary of the Communist Party of Moldavia Ivan Bodiul, Kiril Iliashenko, and N. Merenișcev escorted them from the border until they left for Crimea at the Chișinău International Airport on 2 August. The move was widely interpreted as a sign of improved relations. During a meeting, Brezhnev insisted that Ceaușescu himself had the opportunity to see that the Moldavians existed as a separate people with a separate language during his 1976 visit. "Yes," Ceaușescu replied, "I did, but they spoke with me in Romanian." In December 1976, Bodiul and his wife Claudia arrived for a return visit of five days at Ceaușescu's invitation. Bodiul's visit was a "first" in the history of postwar bilateral relations. At one of his meetings in Bucharest, Bodiul said that "the good relationship was initiated by Ceaușescu's visit to Soviet Moldavia, which led to the expansion of contacts and exchanges in all fields. A visit was paid from 14 to 16 June 1979, to the Moldavian SSR by a Romanian Communist Party delegation headed by Ion Iliescu, Political Executive Committee alternate member and Iași County Party Committee First Secretary. As late as November 1989, as Russian support decreased, Ceaușescu brought up the Bessarabian question once again and denounced the Soviet invasion during the 14th Congress of the Romanian Communist Party. After the fall of communism in Romania, on 5 April 1991, its president Ion Iliescu, and Soviet President Mikhail Gorbachev signed a political treaty which among other things recognized the Soviet Romanian border. However, the Parliament of Romania refused to ratify it. Romania and Russia eventually signed and ratified a treaty in 2003, after the independence of Moldova and Ukraine.
Көшбасшылық
Молдавия Коммунистік партиясы Кеңес Одағы Коммунистік партиясының құрамдас бөлігі болды. Коммунистік партия перестройкаға дейін жалғыз заңды саяси ұйым болып табылды. Барлық мемлекеттік және қоғамдық ұйымдар оған бағынышты болғандықтан, елдегі жоғары билік оның қолында болды. 1978 жылғы Молдавия КСР Конституциясына (1978 жылғы 15 сәуірде) дейін республика тікелей республикалық үкіметке бағынышты төрт қалаға ие болды: Кишинев, Бальти, Бендер және Тирасполь. Жаңа Конституция бойынша, осы тізімге Орхей, Рыбница, Сорока және Унгени қалалары қосылды. Бұрынғы төрт қала және 40 аудан елдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бірліктері болып табылды.
The Communist Party of Moldavia was a component of the Communist Party of the Soviet Union. The Communist Party was the sole legal political organization until perestroika. It had supreme power in the land, as all state and public organizations were its subordinates. Until the 1978 Constitution of the Moldavian SSR (15 April 1978), the republic had four cities directly subordinated to the republican government: Chișinău, Bălți, Bender, and Tiraspol. By the new constitution, the following cities were added to this category: Orhei, Rîbnița, Soroca, and Ungheni. The former four cities, and 40 raions were the first tier administrative units of the land.
Экономика
Молдавия КСР КСР-нің ең тығыз қоныстанған республикасы болғанымен, ауыл шаруашылығына мамандандырылған ауылдық ел ретінде қарастырылған. Қырғызстан ғана Кеңес республикаларының арасында ауыл халқының үлесі жоғары болды. Кеңес территориясының барлық 0,2%-ын құраса да, консервіленген тағам өндірісінің 10%-ын, көкөністердің 4,2%-ын, жемістердің 12,3%-ын және шарап өндірісінің 8,2%-ын қамтамасыз етті. Сонымен қатар, Молдавияның көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындары Приднестровьеде орналасқан. Молдавия КСР-інің халқының шамамен 15%-ын құраса да, Транснистрия оның ЖІӨ-нің 40%-ын және электр энергиясының 90%-ын өндірді. Басты зауыттары: Рыбница болат зауыты, Дубасары және Молдавская электр станциялары, сондай-ақ Тирасполь маңындағы тоңазытқыштар, киім және алкоголь шығаратын зауыттар.
Although it was the most densely populated republic of the USSR, the Moldavian SSR was meant to be a rural country specialized in agriculture. Kyrgyzstan was the only Soviet Republic to hold a larger percentage of rural population. While holding just 0.2% of the Soviet territory, it accounted for 10% of the canned food production, 4.2% of its vegetables, 12.3% of its fruits and 8.2% of its wine production. At the same time, most of the Moldavian industry was built in Transnistria. While accounting for roughly 15% of the population of Moldavian SSR, Transnistria was responsible for 40% of its GDP and for 90% of electricity production. Major factories included the Rîbnița steel mill, Dubăsari and Moldavskaia power station and the factories near Tiraspol, producing refrigerators, clothing and alcohol.
Білім беру және тіл
1950 жылдардың басында үкімет біртіндеп Молдаван КСР кезінде ресми тіл ретінде бекітілген орталық Бессарабия диалектіне негізделген тіл стандартынан бас тартып, румын стандартына көшті. Осылайша, Михай Эминеску мен Василе Александриге қайтадан жол берілді, ал стандартты жазба тілі румын тілімен бірдей болды, тек қана кириллицамен жазылды. Ортағасырлық Молдавия княздығының шегінен тыс жерде туған румын авторларына қол жеткізу шектелді, мысалы, Михай Эминеску, Михай Когэлничану, Богдан Петричейку Хаздеу, Константин Стере сияқты румын ұлттық сезімін қанағаттандыратын авторлардың еңбектеріне де тыйым салынды. Румыниямен байланыс үзілмеді және 1956 жылдан кейін адамдарға Румыниядағы туыстарын көруге немесе қабылдауға ақырында рұқсат берілді. Румын баспасөзі қолжетімді болды, сондай-ақ румын теледидар және радио бағдарламаларын қабылдау оңайлатылды. Дегенмен, Бессарабияны Румыниядан бөліп тұрған Прут өзені бойындағы Кеңес-Румын шекарасы қарапайым халық үшін жабық күйінде қалды.
Beginning with the early 1950s, the government gradually abandoned the language standard based on the central Bessarabian speech, established as official during the Moldavian ASSR, in favour of the Romanian standard. Hence, Mihai Eminescu and Vasile Alecsandri were again allowed, and the standard written language became the same as Romanian, except that it was written with Cyrillic script. Access to Romanian authors born outside the medieval Principality of Moldavia was restricted, as was the case with works by authors such as Eminescu, Mihail Kogălniceanu, Bogdan Petriceicu Hasdeu, Constantin Stere that promoted a Romanian national sentiment. Contacts with Romania were not severed and, after 1956, people were slowly allowed to visit or receive relatives in Romania. Romanian press became accessible, and cross border Romanian TV and radio programmes could be easily received. Nevertheless, the Soviet–Romanian border along the Prut river, separating Bessarabia from Romania, was closed for the general public.
Мәдениет
Молдавия элитасында болған шағын ұлтшылдық поэзиялар мен әдеби журналдардағы мақалаларда көрінді, бірақ авторлары Бодиул мен Гросу ұйымдастырған "кеңеске қарсы сезімдерге" және "жергілікті ұлтшылдыққа" қарсы науқандарда тазартылды. Кеңес үкіметінің ресми ұстанымы бойынша, молдаван мәдениеті румын мәдениетінен ерекшеленді, бірақ бұл Молдавия АССР-нің бұрынғы саясатына қарағанда дәйімдірек болды. Молдаван тілін румын тілінен бөліп көрсетуге ешқандай тырысқандық болмады, румын әдеби тілі кирилл әліпбиімен Молдавияның тілдік стандарты ретінде қабылданды. Айыршылығы – орыс тілінен алынған кейбір техникалық терминдер ғана болды. Молдаван халқы орыс тілін үйренуге ынталандырылды, ол кез келген басшылық қызметке міндетті болды (орыс тілі Кеңес Одағындағы этностар аралық байланыстың лингва франкасы болуы тиіс еді). Бастапқы жылдары саяси және ғылыми лауазымдар молдаван емес этникалық топтардың өкілдеріне берілді (1946 жылы Молдаван КСР-нің саяси басшыларының тек 14% молдаван болды), бірақ уақыт өте келе бұл жағдай біртіндеп өзгерді.
The little nationalism which existed in the Moldavian elite manifested itself in poems and articles in literary journals, before their authors were purged in campaigns against "anti Soviet feelings" and "local nationalism" organized by Bodiul and Grossu. The official stance of the Soviet government was that Moldavian culture was distinct from Romanian culture, but they had a more coherent policy than the previous one from the Moldavian ASSR. There were no more attempts in creating a Moldovan language that is different from Romanian, the literary Romanian written with the Cyrillic alphabet being accepted as the linguistic standard for Moldavia. The only difference was in some technical terms borrowed from Russian. Moldavians were encouraged to adopt the Russian language, which was required for any leadership job (Russian was intended to be the Lingua Franca of interethnic communication in the Soviet Union). In the early years, political and academic positions were given to members of non Moldavian ethnic groups (only 14% of the Moldavian SSR's political leaders were ethnic Moldavians in 1946), although this gradually changed as time went on.
Демография
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген ресейліктер мен украиндықтар, сондай-ақ басқа этникалық топтармен бірге, қатты зардап шеккен экономиканы қайта жаңғыртуға көмектесу үшін КСРО-ның қалған бөлігінен Молдавияға көшіп келді. Олардың көпшілігі ірі қалаларда қоныстанған зауыт және құрылыс жұмыскерлері, сондай-ақ аймақта дислокацияланған әскери қызметкерлер болды. Әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан алғанда, бұл топ өте алуан түрлі болды: өнеркәсіп және құрылыс жұмыскерлерінен басқа, зейнеткер офицерлер мен Кеңес әскерінің сарбаздары, инженерлер, техниктер, аздаған ғалымдар, бірақ көбінесе біліктілігі жетілмеген жұмысшылар да бар еді. Бессарабтықтардың әкімшілік және экономикалық лауазымдарға қол жеткізуі шектеулі болды, олар сенімсіз деп есептелді. Молдавия КСР-інде алғашқы жергілікті министр 1960 жылдары денсаулық сақтау министрі болып тағайындалды. "Тұрғындар" мен "жаңа келгендер" арасындағы антагонизм Кеңес Одағының тарауына дейін сақталды және 1988-1992 жылдардағы кеңеске қарсы және коммунизмге қарсы оқиғалар кезінде айқын көрінді. Көші-қон негізінен Бессарабия, Солтүстік Буковина қалаларына, сондай-ақ бұрын Бессарабия немістері тұрған Буджак ауылдық аймақтарына, сондай-ақ Транснистрия қалаларына әсер етті. Бұл аймақтардың барлығында совет үкіметі кезінде этникалық молдавандықтардың үлесі азайды.
In the aftermath of World War II, many Russians and Ukrainians, along with a smaller number of other ethnic groups, migrated from the rest of the USSR to Moldavia in order to help rebuild the heavily war damaged economy. They were mostly factory and construction workers who settled in major urban areas, as well as military personnel stationed in the region. From a socio economic point of view, this group was quite diverse: in addition to industrial and construction workers, as well as retired officers and soldiers of the Soviet army, it also included engineers, technicians, a handful of scientists, but mostly unqualified workers. Access of native Bessarabians to positions in administration and economy was limited, as they were considered untrustworthy. The first local to become minister in the Moldavian SSR was only in the 1960s as minister of health. The antagonism between "natives", and "newcomers" persisted until the dissolution of the Soviet Union and was clear during the anti Soviet and anti Communist events from 1988 to 1992. The immigration affected mostly the cities of Bessarabia, Northern Bukovina, as well as the countryside of Budjak where the Bessarabia Germans previously were, but also the cities of Transnistria. All of these saw the proportion of ethnic Moldavians slowly drop throughout the Soviet rule. Ethnic composition of the Moldavian SSREthnic group19411959197019791989Moldavian1,620,80068.8%1,886,56665.4%2,303,91664.6%2,525,68763.9%2,794,74964.5%Romanian1,6630.06%1,581 1,657 2,4770.06%Ukrainian261 20011.1%420,82014.6%506,56014.2%560,67914.2%600,36613.8%Russian158,1006.7%292,93010.2%414,44411.6%505,73012.8%562,06913.0%Jewish95,1073.2%98,0722.7%80,1272.0%65,6721.5%Gagauz115,7004.9%95,8563.3%124,9023.5%138,0003.5%153,4583.5%Bulgarian177,7007.5%61,6522.1%73,7762.1%80,6652.0%88,4192.0%Romani7,2650.2%9,2350.2%10,6660.3%11,5710.3%Others23,2001.0%22,6180.8%43,7681.1%48,2021.2%56,5791.3%
Молдавия КСР этникалық құрамы
In the aftermath of World War II, many Russians and Ukrainians, along with a smaller number of other ethnic groups, migrated from the rest of the USSR to Moldavia in order to help rebuild the heavily war damaged economy. They were mostly factory and construction workers who settled in major urban areas, as well as military personnel stationed in the region. From a socio economic point of view, this group was quite diverse: in addition to industrial and construction workers, as well as retired officers and soldiers of the Soviet army, it also included engineers, technicians, a handful of scientists, but mostly unqualified workers. Access of native Bessarabians to positions in administration and economy was limited, as they were considered untrustworthy. The first local to become minister in the Moldavian SSR was only in the 1960s as minister of health. The antagonism between "natives", and "newcomers" persisted until the dissolution of the Soviet Union and was clear during the anti Soviet and anti Communist events from 1988 to 1992. The immigration affected mostly the cities of Bessarabia, Northern Bukovina, as well as the countryside of Budjak where the Bessarabia Germans previously were, but also the cities of Transnistria. All of these saw the proportion of ethnic Moldavians slowly drop throughout the Soviet rule. Ethnic composition of the Moldavian SSREthnic group19411959197019791989Moldavian1,620,80068.8%1,886,56665.4%2,303,91664.6%2,525,68763.9%2,794,74964.5%Romanian1,6630.06%1,581 1,657 2,4770.06%Ukrainian261 20011.1%420,82014.6%506,56014.2%560,67914.2%600,36613.8%Russian158,1006.7%292,93010.2%414,44411.6%505,73012.8%562,06913.0%Jewish95,1073.2%98,0722.7%80,1272.0%65,6721.5%Gagauz115,7004.9%95,8563.3%124,9023.5%138,0003.5%153,4583.5%Bulgarian177,7007.5%61,6522.1%73,7762.1%80,6652.0%88,4192.0%Romani7,2650.2%9,2350.2%10,6660.3%11,5710.3%Others23,2001.0%22,6180.8%43,7681.1%48,2021.2%56,5791.3%
In the aftermath of World War II, many Russians and Ukrainians, along with a smaller number of other ethnic groups, migrated from the rest of the USSR to Moldavia in order to help rebuild the heavily war damaged economy. They were mostly factory and construction workers who settled in major urban areas, as well as military personnel stationed in the region. From a socio economic point of view, this group was quite diverse: in addition to industrial and construction workers, as well as retired officers and soldiers of the Soviet army, it also included engineers, technicians, a handful of scientists, but mostly unqualified workers. Access of native Bessarabians to positions in administration and economy was limited, as they were considered untrustworthy. The first local to become minister in the Moldavian SSR was only in the 1960s as minister of health. The antagonism between "natives", and "newcomers" persisted until the dissolution of the Soviet Union and was clear during the anti Soviet and anti Communist events from 1988 to 1992. The immigration affected mostly the cities of Bessarabia, Northern Bukovina, as well as the countryside of Budjak where the Bessarabia Germans previously were, but also the cities of Transnistria. All of these saw the proportion of ethnic Moldavians slowly drop throughout the Soviet rule. Ethnic composition of the Moldavian SSREthnic group19411959197019791989Moldavian1,620,80068.8%1,886,56665.4%2,303,91664.6%2,525,68763.9%2,794,74964.5%Romanian1,6630.06%1,581 1,657 2,4770.06%Ukrainian261 20011.1%420,82014.6%506,56014.2%560,67914.2%600,36613.8%Russian158,1006.7%292,93010.2%414,44411.6%505,73012.8%562,06913.0%Jewish95,1073.2%98,0722.7%80,1272.0%65,6721.5%Gagauz115,7004.9%95,8563.3%124,9023.5%138,0003.5%153,4583.5%Bulgarian177,7007.5%61,6522.1%73,7762.1%80,6652.0%88,4192.0%Romani7,2650.2%9,2350.2%10,6660.3%11,5710.3%Others23,2001.0%22,6180.8%43,7681.1%48,2021.2%56,5791.3%
Мұра
Молдова Республикасында кең таралған Кеңес Одағына деген ностальгия сайлау таңдауына әсер етеді. 2017 жылы Pew Research Center жүргізген сауалнама бойынша, молдовалықтардың 70 пайызы 1991 жылы Кеңес Одағының тарауы елдері үшін жаман болды деп санайды. Гагаузия аймағында Этулияның бас көшесі Владимир Ленин атымен аталып, ауылдық әкімшіліктің алдында Карл Маркс ескерткіші сақталған.
The widespread nostalgia for the Soviet Union influences electoral choice in the Republic of Moldova. According to a 2017 survey conducted by the Pew Research Center, nostalgia for the USSR is common with 70% of Moldovans stating that the dissolution of the Soviet Union in 1991 was a bad thing for their country. In the region of Gagauzia, the main street of Etulia is named after Vladimir Lenin and a statue of Karl Marx is still preserved in front of the village hall.