Кіріспе

Карнатакадағы қала Халебиду (IAST: Haḷēbīḍ, сөзбе-сөз "ескі астана, қала, лагерь" немесе "ұйінді қала") – Үндістанның Карнатака штатының Хасан ауданында орналасқан қала. Тарихи тұрғыдан Дварасамудра (сондай-ақ Дорасамудра) деп белгілі болған Халебиду 11-ші ғасырда Хойсала империясының мәртебелі астанасы болды. Қазіргі заманғы әдебиетте оны кейде Халебеду немесе Халебид деп, дыбысталуына сәйкес жергілікті атауымен атайды, себебі 14-ші ғасырда Түрік-парсы Дели сұлтандығының әскерлері екі рет шабуыл жасап, тонағаннан кейін қала зардап шегіп, қирап қалған. Халебиду индуист және джайнист ғибадатханаларының Хойсала сәулетінің ең көрнекті мысалдарына ие. Олар индуизм өнерінің алуан түрлі дәстүрлерін – Шива, Вишну, Деви және Веда құдайларын – бір ғибадатхана кешенінде біріктіреді, сонымен қатар Үндістанның әртүрлі аймақтарының мұраларын көрсетеді және бүкіл Үндістаннан келген жазуларды қамтиды. Индуист ғибадатханаларында джайнисттік бейнелер де кездеседі. Сол сияқты, джайнист өнерінде әртүрлі Тиртханкаралар мен оның мантапасында Сарасвати бейнеленген. Халебидудегі ең танымал ескерткіштердің қатарында әсем Хойсалешвара ғибадатханасы, Кедарешвара ғибадатханасы, джайнист Басади ғибадатханалары және Хуликере сатылы құдығы (кальяни) бар. Бұл орындар бір-бірінен бір километрдей қашықтықта орналасқан. Хойсалешвара ғибадатханасы Халебидудегі жалғыз сақталған ескерткіш болып табылады.

Орналасқан жері

Халебиду ШО 21 тас жолы арқылы Хассанға (30 км), Майсурга (150 км) және 73 тас жолымен Маңғалға (184 км) байланысқан. Ол өте әсем ою-өрнектермен безендірілген Хойсала дәуірінің ғибадатханаларымен танымал Белур қаласынан шамамен 15 километр қашықтықта жатыр.

Тарих

Халебиду Батыс Гат тауларының шығысында, Карнатакадағы Сахьядри тауларының етегінде орналасқан. Оны аласа таулар, тас-тастар мен маусымдық өзендер қоршап тұрады. Бұл аңғар Солтүстік Карнатака, Батыс Андхра Прадеш және Солтүстік Тамил Надумен жақсы байланысты. Халебидуді Хойсала патшалығының алғашқы билеушілері өздерінің әкімдері, саудагерлері мен шеберлерінің көмегімен үлкен су қоймасының жанында жаңадан салған. Олар Дорасамудра су қоймасын қазып, кеңейтті. 12 ғасырға дейін зәулім және әсем ою-өрнектелген индуист және джайнист ғибадатханалары салынған. Қаланың төңірегінде, әдетте 2,25 шақырымдық дөңгелек төртбұрыш пішіндес аумақты қамтитын қабырғалар тұрғызылған. Ішінде төрт ірі су қоймасы және көптеген кішкентай су тарамдары болған. Қаланың өмірі, маңызды ғибадатханалары мен жолдары Дорасамудра су қоймасының маңында шоғырланған. Қалада ондаған ғибадатханалар болған, олардың тек бір бөлігі ғана бүгінгі күнге жеткен. Үш ғибадатхана кешені – Хойсалешвара (екі ғибадатхана), Джайн Басади (үш ғибадатхана) және Кедарешвара (бір ғибадатхана) – ең ірілері, архитектурасы мен өнері жағынан ерекше, ал қалғандары қарапайым болған. 10 ғасырдың ортасынан 13 ғасырдың басына дейінгі көптеген жазбалар Дорасамудраның түрлі Хойсала патшалары үшін маңызды екенін көрсетеді. 14 ғасырда Дорасамудраға жасалған алғашқы шабуыл мен қиратудан кейін, жазбаларда ғибадатханаларды, сарайларды және инфрақұрылымды жөндеу әрекеттері тіркелген. Шабуылды тоқтату шарты ретінде Түркі-парсы Дели сұлтаны Малик Кафур монарх Веера Баллала III-тен Халджи билігін мойындауын, салық төлеуін және Тамил Надудағы Мадурай Пандия астанасының байлықтарын тонауға ниеттенген сұлтанат әскерлеріне логистикалық қолдау көрсетуін талап еткен. Түркі-парсы сұлтандықтарының кезекті шабуылдары мен тонаулары Хойсала патшалығының және Дорасамудраның астана ретіндегі гүлденуіне нүкте қойды. Шамамен 300 жыл бойы Дорасамудрада жаңа жазбалар немесе саяси және экономикалық өркендеудің белгілері табылмады. 17 ғасырдың ортасында Белур қаласындағы Найяка дәуіріндегі жазбада алғаш рет "Халебиду" аталымы кездеседі. Осы аралықта аман қалған индуист және джайнист қауымдары ғибадатханаларды күтуге және жөндеуге жалғастырды, қазіргі Халебидудың солтүстік бөлігінде әлі де жұмыс істеп тұрған ғибадатханалар бар екендігіне куәлік етеді.