Кіріспе

Әлемдік мұра орны, VII және VIII ғасырдағы ғибадатханалар бар. Паттадакал, сондай-ақ Рактапура деп аталады, бұл 7 және 8 ғасырдағы индуист және джайнист ғибадатханаларының кешені, Солтүстік Карнатака, Үндістан. Бағалкот ауданындағы Малапраба өзенінің батыс жағалауында орналасқан бұл ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны Бадамиден 23 шақырым (14 миль) және Айхоледен 10 шақырым (6 миль) қашықтықта орналасқан. Ескерткіш Үндістан заңдары бойынша қорғалатын жер болып табылады және оны Үндістанның археологиялық зерттеу институты (ASI) басқарады. ЮНЕСКО Паттадакалды «солтүстік және оңтүстік Үндістанның сәулеттік формаларының үйлесімді біріктірілісі» және «эклектикалық өнердің» ең жоғалған деңгейі деп сипаттады. Кришна өзенінің саласы – Маллапрабха өзені таулар мен жазықтарды кесіп өтетін Оңтүстік Үндістан тарихында маңызды рөл атқарады. Өзеннің бастауы Батыс Гатт аймағындағы Белагави ауданындағы Канакумбиден басталып, шығысқа қарай ағады. Паттадакалға жеткенге дейін оңтүстіктен солтүстікке қарай ағып өтеді. Үнді дәстүрі бойынша солтүстікке қарай ағатын өзенді Уттарвахини Ганг деп те атайды.

Сайттың орналасуы

Паттадакалда он үлкен ғибадатхана бар, оның тоғызы индуист және біреуі джайнист, сонымен қатар көптеген шағын киіз үйлер мен негіздер де бар. Сегіз үлкен ғибадатхана бірге топталған, тоғызыншысы осы топтан шамамен жарты километр оңтүстікке қарай, ал оныншы, джайнист ғибадатханасы, негізгі топтан шамамен бір километр батысқа қарай орналасқан. Индуист ғибадатханаларының барлығы жолмен байланысқан, ал джайнист ғибадатханасына жолмен жетуге болады. Ғибадатханалар Паттадакал аумағында көптеп кездесетін құмтастардан салынған. Кейбір мүсіндер жылтыратылған қара граниттен қашалған.

Джамбулингешвара ғибадатханасы

Тағы бір шағын ғибадатхана, Джамбулингешвара ғибадатханасы, сондай-ақ Джамбулинга ғибадатханасы деп те аталады, ASI және Мичелл бойынша 7-ші ғасырдың ортасынан бастап 8-ші ғасырдың басына дейін салынған болуы мүмкін.

Галаганатха ғибадатханасы

Галаганатха ғибадатханасы Джамбулингешвара ғибадатханасының шығысында орналасқан. Алдыңғы екі ғибадатханадан өзгеше, ASI осы ғибадатхананы 8 ғасырдың ортасына жатқызады. Ғибадатханада Шива лингасы бар гарбха гриха және жабық зал бар; Нанди лингаға қарап, шығысқа қарай платформада отыр. Ол 33,33 фут ұзындығы және 17,33 фут ені бар кеңістікте, адхиштанада (инду мәтіндеріндегі белгілі бір дизайн ережелеріне негізделген платформа) салынған. Бадами Чалкуя әулеті билігі кезінде, 543 және 757 жылдар аралығында, КуДавеллидегідей басқа да маңызды Сангамешвара ғибадатханалары тұрғызылған; бұл ғибадатхана қазіргі уақытта кең ауқымды қалпына келтіру жұмыстарынан кейін Алампурға көшірілді. Осы және басқа ғибадатханаларда табылған жазуларда әртүрлі ғасырлардағы демеушілердің есімдері, соның ішінде индус патшайымдарының есімдері де кездеседі, бұл олар ғибадатхана сәулеті мен өнерін белсенді түрде қолдағандығын көрсетеді. Паттадакал ғибадатханаларының арасында ең ірісі болмаса да, оның пропорциялары әсерлі. Ғибадатхана шаршы пішіндес, шығысқа қараған қасиетті орынға ие. Қасиетті орынды үш ойылған терезесі бар, жабық прадаксина пата (айналып өту жолы) қоршап тұр. Қасиетті орынның ішінде Шива лингасы орналасқан. Қасиетті орынның алдында, екі жағында кішігірім ғибадатханалар орналасқан. Бұл ғибадатханаларда бұрын Ганеша мен Дурганың мүсіндері болған, бірақ олар кейін жоғалып кеткен. Залдың шығысында отырған Нанди орналасқан. Алдыңғы бөлмеден кейін мандапа орналасқан, оның ішінде төрттен бір топқа бөлінген он алты массивті бағана бар, олар ғибадатхананың құрылысы аяқталғаннан кейін қосылған болуы мүмкін.

Каши Вишваната ғибадатханасы

Каши Вишванатха ғибадатханасы, сондай-ақ Каши Вишвасвара деп те аталады, Паттадакалдағы кішірек ғибадатханалардың бірі. Ғибадатхананың 7-ғасырдың соңында, 8-ғасырдың басында немесе ортасында салынғандығы айтылады. Басқа ғибадатханалар сияқты, Каши Вишванатханың да негізі – линга орналасқан төртбұрышты гарбха гриха (қасиетті орын). Гарбха гриханың шығысында Нанди мантапасының қалыпталған алаңы орналасқан, онда отырған Нандинің мүсіні бейнеленген. Ғибадатханада сонымен қатар, құлшын кезінде қолданылатын суды ағызуға арналған пранала және антарала, яғни кіреберіс бөлімі бар, ол қираған кіреберіс галереясымен мантапаға жалғасқан. Мантапаның кіреберісінде Ганга және Ямуна өзендерінің қасиетті бейнелері әлі де көрініп тұр. Бұл ғибадатхана Каши Вишванатха ғибадатханасының оңтүстігінде, Сангамешвара ғибадатханасының оңтүстік-батысында және Вирупакшаға жақын орналасқан. Ғибадатхана Вирупакша ғибадатханасымен шамамен бір уақытта салынған, олардың дизайны мен орналасуы ұқсас, бірақ Вирупакшадан сәл кішкентай және бірнеше маңызды айырмашылықтары бар. Ғибадатхана толыққанды дамыған Оңтүстік Үндістанның вимана стиліндегі сәулетті көрсетеді. Оның гарбха грихасында (қасиетті орында) Шива лингасы орналасқан және айналма жол (прадакшина патха) бар. Қасиетті орынның алдында Махишасурамардини бейнесіндегі Буффало демонды өлтірген Дургаға және әр жағында Ганешаға арналған кішкентай антарала (кіреберіс бөлімі) орналасқан, екеуі де қазіргі уақытта бос. Ғибадатхана құрамында Нанди мантапасы бар, онда Нанди қасиетті орынға қарап тұр. Басқа индуисттік ғибадатханалар сияқты, Малликарджуна ғибадатханасының фриздерінде махаббаттағы жұптардың кама және митуна суреттері бейнеленген. Басқа жерлерде, ағаш тасумен айналысатын жұмысшысы бар піл және әртүрлі эмоцияларды көрсететін жалғыз әйелдер сияқты арта сахналары тасқа қашалған. Ғибадатхананың құрылысының ауқымы мен сапасы, жақсы дамыған Дравид сәулет стилін көрсетеді, сондай-ақ олар жұмыс істеген панельдердің астына суретшілердің есімдерін жазылған. Паттадакалдың басқа ғибадатханалары сияқты, Вирупакша ғибадатханасы да шығысқа қарап, төртбұрышты гарбха гриха (қасиетті орын) айналасында салынған, онда Шива лингасы және айналма жол (прадакшина патха) бар. Қасиетті орынның алдында Ганеша мен Парватинің бейнелері бар екі кішкентай антараласы бар, Парвати Махишасурамардини ретінде Буффало демонды өлтіріп жатыр. Қасиетті орынның қабырғалары, сондай-ақ жақын мантапаның қабырғалары күрделі ою-өрнектермен безендірілген. Бұл ою-өрнектерде шаивизм, вайшнавизм және шактизм құдайларының бейнелері, сондай-ақ Нарасимха мен Вараха (вайшнавизм), Бхаирава мен Натараджа (шаивизм), Харихара (жартылай Шива, жартылай Вишну), Лакулиса (шаивизм), Брахма, Дурга, Сарасвати, Лакшми және басқа да бейнелер бейнеленген. Ғибадатханада 8-ғасырғы Үндістанның қоғамы мен мәдениеті туралы ақпарат беретін маңызды жазулар сақталған. Мысалы, бір жазуда патшайым ғибадатхана әншілеріне қаржылай көмек бергені айтылған. Элларадағы атақты Кайлаша ғибадатханасы осы ғибадатхананың үлгісі бойынша салынған, бірақ Вирупакша ғибадатханасының өзі Канчипурамдағы Кайласанатха ғибадатханасының үлгісі бойынша салынған.

Папанатха ғибадатханасы

Папанатха ғибадатханасы сегіз ескерткіштің негізгі тобынан бөлек орналасқан. Ол Вирупакшадан оңтүстікке қарай шамамен жарты шақырымдай қашықтықта орналасқан және ерте шалукиялық билік кезеңінің соңына, яғни шамамен 8 ғасырдың ортасына жатса керек. Ғибадатхана өзінің ерекшелігімен көзге түседі, ол – индуистік дравида және нагара стильдерінің жаңаша үйлесімі. Ғибадатхананың ерекше орналасуы үш кезеңде салынған болуы мүмкін, бірақ бұл болжамды растайтын эпиграфикалық деректер жеткіліксіз. Оның архитектуралық және мүсіндік бөлшектері біртұтас стильде жасалғанын көрсетеді, бұл жоспарлы құрылыстың белгісі. Ғибадатхана ұзын, екі өзара байланысқан мантападан тұрады: біреуі 16 тірегі, екіншісі 4 тірегі бар. Безендірулері, парапеттері және кейбір бөліктері дравида стилінде, ал мұнарасы мен піллестрлі нишалары нагара стилінде салынған. Басқа ғибадатханалар сияқты, Папанатха ғибадатханасы да күн шығысына қарай бет бұрады және оның гарбха гриясында (қасиетті орын) Шива лингасы орналасқан, бірақ Нанди мандапасы жоқ. Оның орнына, сахаба мантапасында ғибадатханаға қарап тұрған Нанди мүсіні орналасқан. Бұл ғибадатханада да индуистік ғибадатханалар сияқты төртбұрышты киелі орын, айналма жол, алдыңғы бөлме, мантапа және галерея бар. Мантапа солтүстік және оңтүстік қабырғаларында жеті бөлікке бөлінген, онда отырған Джиналар бейнеленген тар нишалар орналасқан. Бұл бөліктер Солтүстік Үндістан стилінде салынған, ал мұнара қабатында ою-өрнектелген төртбұрышты шихара бар. Сонымен қатар, бұл ескерткіштер әр түрлі жазу жүйелерінің дамуына қатысты құнды мәліметтер береді. Мысалы, 8 ғасырға жататын бір бағанада екі санскрит жазуы табылды: Солтүстік Үндістанның Сиддхаматрика жазуы және Оңтүстік Үндістанның Каннада жазуы. Паттадакалдың басқа да маңызды ескерткіштеріне көптеген жазулар бар монолитті тас бағана, Наганатха ғибадатханасы, Махакутешвара ғибадатханасы (онда да көптеген жазулар бар) және Шиваға арналған бірнеше кішкентай ғибадатханалар кіреді. Вирупакша, Сангамешвара және Малликарджуна ғибадатханаларының жанында үшбұрышты белгісі бар Шайва тас бағанасы орналасқан. Бұл бағанада Ганг өзенінің солтүстік жағалауындағы Мригатанихарадан келген Джнана Шивачарьяның осы бағананы орнатқаны және Виджаешвараға жер сыйлағаны туралы жазулар бар. 2008 жылы Үпіндер Сингх АСИ-нің аға археологы С. Венкатешаия тас қазбасы орналасқан жерді, Паттадакалдан шамамен 5 шақырым қашықтықта тапқанын жазды. Бұл орын Шива, Нанди, Дурга, Ганеш, үшбұрыш, тақуа, свастика, түрлі символдар мен жазулардың суреттерімен ерекшеленеді. Олардың кейбіреулері ғибадатханалар үшін тас қазып, жеткізіп жүрген гильдиялардың (сангхата) белгілері болуы мүмкін.

Маңыздылығы

Өнер тарихшысы Кэтлин Каммингстің сөзінше, Паттадакалдағы ескерткіштер – Декан аймағындағы, әсіресе индуизм мен джайнизм діндеріндегі дін, қоғам және мәдениеттің тарихи маңызы бар үлгісі. Ол бұл ескерткіштердің 8 ғасырлық Үндістанның индуисттік патшалығы мен діни көзқарасын көрсететінін айтады. Оның жазуынша, шеберлер индуизм теологиясындағы, әсіресе Пашупата Шайвизміндегі дхарма (міндет, ізгілік, турашылдық) және мокша (құтылу) сияқты қарама-қайшы ұғымдарды бейнелейді. Бұл ескерткіштердің маңызы жеке суреттерде ғана емес, олардың өзара орналасуы мен ретінде, сондай-ақ индуист діни дәстүріндегі үй иесінің мәртебелі өмірі мен монахтың тақуалығы арасындағы тарихи шиеленістің көрінісінде жатыр. Дхарма, әсіресе Раманың мысалында көрінетін раджа дхарма (патшалық билік пен міндет) және мокша Паттадакалдың әртүрлі храмдарында бейнеленген. Біріншісі Рамаянадан алынған Раманың өмірбаянының суреттерімен фриздерде көрсетілсе, екіншісі Лакулиша, Натараджа, Йога және көптеген аскеттердің бейнелері арқылы түсіндіріледі. Паттадакалда ерекше кең таралған тағы бір бейне – Пурша мен Пракрити, жан мен материя, еркек және әйел арасындағы байланыс. Паттадакал храмдары Чалукьялардың біріктіруге және жаңалықтарға ұмтылуын көрсетеді, нәтижесінде солтүстік және оңтүстік Үндістан сәулет стильдері біріктірілді. Бұл ерекшелік Паттадакал, Айхоле және Бадами қалаларының сәулет ескерткіштері қарастырылғанда анық көрінеді. 5 ғасырда Айхоле осы стильдердің бірігуіне негіз болған идеялардың даму ортасы болды. Бұл идеялар 6 және 7 ғасырларда Бадамиде одан әрі жетілдірілді. ЮНЕСКО-ның айтуынша, бұл "7 және 8 ғасырларда Үндістанның солтүстігі мен оңтүстігіндегі сәулеттік формалардың үйлесімді қосылған эклектикалық өнердің шыңы" болып табылады.