Һампи: ЮНЕСКО мұрасы және ежелгі ескерткіштер тобы

Үндістанның Карнатака штатындағы Хампи – ЮНЕСКО мұрасы. Ежелгі ескерткіштер, Виджаянагара империясының бұрынғы астанасы, тарих пен діннің қасиетті орны. 🏛️🇮🇳

17 мин оқу

100%

Дереккөз: Hampi — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Ежелгі және ортағасырлық ескерткіштер, Үндістанның Карнатака штатындағы ЮНЕСКО Әлемдік мұралық орны.

Хэмпи немесе Хампе, сондай-ақ Хэмпидегі ескерткіштер тобы деп те аталады, Үндістанның Карнатака штатының шығыс-орталық бөлігіндегі Хэмпи (қаласы), Баллари ауданы, қазіргі Виджаянагара ауданында орналасқан ЮНЕСКО Әлемдік мұралық орны. Хэмпи Виджаянагара империясынан бұрын пайда болған; ол индуизмнің Рамаяна және Пураналарында Пампа Деви Тирта Кшетра ретінде айтылады. Хэмпи діни орталық болып қала береді, онда Вирупакша ғибадатханасы, Ади Шанкарамен байланысты әрекет ететін монастырь және ескі қалаға жататын әртүрлі ескерткіштер бар. Хэмпи 1336 жылдан 1565 жылға дейін Виджаянагара империясының астанасы болды, содан кейін тастап кетілді. Карнатакада, кішкентай қазіргі заманғы Хэмпи қаласының жанында және Хосапете қаласынан шалқары орналасқан Хэмпидің қиратылыстары кеңінен тараған. ЮНЕСКО оны Оңтүстік Үндістанның соңғы ұлы индус мемлекетінің 1600-нан астам сақталған қалдықтары бар "қиын, әсем тамаша" деп сипаттады, оларға "бекіністер, өзен жағалаулары, патшалық және қасиетті кешендер, ғибадатханалар, киізбас ғибадатханалар, бағаналы залдар, мандапалар, ескерткіш құрылыстар, су құрылыстары және тағы басқалары" кіреді.

Этимология

Атауы Тунгабхадра өзенінің ежелгі атауынан шыққан, ол – Пампа, сондықтан Хампи атауы каннада тіліндегі Хампе атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы. Хампи қаласы Тунгабхадра өзенінің жағасында, Орталық Карнатаканың шығыс бөлігінде, Андхра-Прадеш штатымен шекараға жақын орналасқан. Ол Бадами және Айхоле археологиялық ескерткіштерінен оңтүстік-шығысқа қарай жатыр. Хампи синонимі дәстүрлі түрде Пампа кшетра, Кишкинда кшетра немесе Бхаскара кшетра деп аталады. Мифология бойынша, Парвати (Шиваның бұрынғы әйелі Сатидің жаңа өмірге келгені) жалғыз аскет Шиваны күйге шығуға ниеттенді. Оның ата-анасы оның тілегін біліп, одан бас тартуға тырысады, бірақ ол өз қалауынан айнымайды. Шива йогалық медитацияға беріліп, әлемді ұмытып кетеді; Парвати оны ояту үшін және оның назарын аудару үшін құдайлардан көмек сұрайды. Индра Шиваны медитациядан ояту үшін Камадеваны – құштарлық, махаббат, тартымдылық және әуес құдайын жібереді. Кама Шиваға жетеді және құштарлық жебесін атып жібереді. Шива маңдайындағы үшінші көзін ашып, Каманы күлге айналдырады. Парвати Шиваны жеңу үмітін жоғалтпайды; ол оған ұқсап өмір сүре бастайды және оны оятып, қызығушылығын ояту үшін аскетизм, йога және тапасья сияқты осыған ұқсас іс-әрекеттерге қатысады. Шива Парватимен жасырын түрде кездеседі және оған Шиваның кемшіліктері мен мінездік проблемаларын айтып, оны батылдандыруға тырысады. Парвати тыңдамай, өз ниетінде тұрады. Соңында Шива оны қабылдап, екеуі үйленеді. Кейін Шива мен Парватидің некесінен кейін Кама қайта тірілді. Стала Пурана бойынша, Парвати (Пампа) Хемакута төбесінде, қазір Хампинің бір бөлігінде, аскетикалық және йогиндік өмір салтын жалғастырып, Шиваны үй шаруашылығына қайтару үшін күш салды. Шива сондай-ақ Пампапати деп аталады ("Пампаның күйеуі"). Хемакута төбесінің жанындағы өзен Пампа өзені деп аталды. Санскрит тіліндегі "Пампа" сөзі каннада тілінде "Хампа" сөзіне айналды, ал Парвати Шиваны қуып келген жер Хампе немесе Хампи деп аталды. Бұл орта ғасырлардағы Пампакшетра деп белгілі қасиетті орын болған. Оның даңқы индуист эпосы Рамаянаның Кишкиндха тарауларынан туындады, онда Рама мен Лакшмана Хануманмен, Сугривамен және маймыл әскерімен кездесіп, ұрланған Ситаны іздейді. Хампи аймағы эпоста сипатталған жермен көптеген ұқсастықтарды көрсетеді. Аймақ тұрғындары бұл жердің Рамаянада айтылған орын екеніне сенеді, бұл қажыларды тартады. Оны 1800 жылдары полковник Колин Маккензи атты инженер ашқан.

The name was derived from the old name of the Tungabhadra River which was Pampa, so the name Hampi is the English version of the Kannada name Hampe.]] Hampi is situated on the banks of the Tungabhadra River in the eastern part of central Karnataka near the state border with Andhra Pradesh. It is southeast of the Badami and Aihole archaeological sites. The synonym Hampi—traditionally known as Pampa kshetra, Kishkindha kshetra or Bhaskara kshetra—is derived from Pampa, another name of the goddess Parvati in Hindu theology. According to mythology, the maiden Parvati (who is a reincarnation of Shiva's previous wife, Sati) resolves to marry the loner ascetic Shiva. Her parents learn of her desire and discourage her, but she pursues her desire. Shiva is lost in yogic meditation, oblivious to the world; Parvati appeals to the gods for help to awaken him and gain his attention. Indra sends Kamadeva — the Hindu god of desire, erotic love, attraction, and affection—to awake Shiva from meditation. Kama reaches Shiva and shoots an arrow of desire. Shiva opens his third eye in his forehead and burns Kama to ashes. Parvati does not lose her hope or her resolve to win over Shiva; she begins to live like him and engage in the same activities—asceticism, yogin and tapasya—awakening him and attracting his interest. Shiva meets Parvati in disguised form and tries to discourage her, telling her Shiva's weaknesses and personality problems. Parvati refuses to listen and insists in her resolve. Shiva finally accepts her and they get married. Kama was later brought back to life after the marriage of Shiva and Parvati. According to Sthala Purana, Parvati (Pampa) pursued her ascetic, yogini lifestyle on Hemakuta Hill, now a part of Hampi, to win and bring ascetic Shiva back into householder life. Shiva is also called Pampapati (meaning "husband of Pampa"). The river near the Hemakuta Hill came to be known as Pampa river. The Sanskrit word Pampa morphed into the Kannada word Hampa and the place Parvati pursued Shiva came to be known as Hampe or Hampi. The site was an early medieval era pilgrimage place known as Pampakshetra. Its fame came from the Kishkindha chapters of the Hindu epic Ramayana, where Rama and Lakshmana meet Hanuman, Sugriva and the monkey army in their search for kidnapped Sita. The Hampi area has many close resemblances to the place described in the epic. The regional tradition believes that it is that place mentioned in the Ramayana, attracting pilgrims. It was brought to light by an engineer named colonel Colin Mackenzie during the 1800s.

Біздің заманымыздың 14 ғасырына дейінгі ежелгі

Ашока императорының Ниттур мен Удеголандағы (екеуі де Беллари ауданында) 269-232 жж. жазылған жарлықтары осы аймақтың б.з.д. 3 ғасырында Маурья империясының құрамында болғанын көрсетеді. Қазба жұмыстары кезінде б.з. 2 ғасырына жататын Брахми жазуы және терракота мөрі табылды. Бадами Чалукиясының жазбаларында бұл қала 6-8 ғасырлар аралығында Пампапура деп аталады. Бертон Стейннің сөзіне қарағанда, Хойсала дәуіріндегі жазуларда Хэмпи Вирупакшапаттана, Виджая Вирупакшапура сияқты басқаша атаулармен де еске алынады, сондай-ақ 1326 ж. Мұхаммед бин Туглак әскерімен қайтадан қақтығысқа түседі. Солтүстік-орталық Карнатакадағы Кампили патшалығы Хойсала империясының құлауынан кейін құрылды. Бұл, Хэмпиге шамамен жақын орналасқан астанасы бар, қысқа ғұмырлы индуистік мемлекет болды. Кампили патшалығы Мұхаммед бин Туглақтың мұсылман әскерлерінің шапқынынан кейін жойылды. Кампилидің индуист әйелдері Туглак әскерімен жеңіліске ұшырағанда джаухар (ұжымдық өзін-өзі өлтіру) рәсімін жасады. 1336 ж. Кампили патшалығының орнында Виджаянагара империясы пайда болды. Ол Оңтүстік Үндістанның 200 жылдан астам билік еткен танымал индуистік империяларының біріне айналды. Виджаянагара империясы астанасын Хэмпи маңына салып, оны Виджаянагара деп атады. Тарихшылардың пікірінше, империяның негізін қалаушылары Харихара I мен Букка I Хойсала империясының Тунгабхадра аймағындағы әскерлерінің қолбасшылары болған. Кейбір деректер олардың Хойсала империясының құлдырауы кезінде оның солтүстік бөлігін бақылауға алған Телугу халқы екенін айтады. Видьяранья Калажана, Видьяранья Вританта, Раджакаланирная, Питамахасамхита, Сивататвараткара сияқты мәтіндерде олар Какатия патшалығының патшасы Пратап Рудраның қазынашылары болғандығы айтылады. Мұхаммед бин Туглақ Баха Уддин Гуршапты (Пратап Рудраның сарайында паналаған) іздеп келгенде, Пратап Рудра тақтан құлатылып, Какатия мемлекеті жойылды. Осы кезде ағайынды Харихара I мен Букка I шағын әскерімен қазіргі Виджаянагара орналасқан жерге, Хэмпиге келді. Шрингери Шарада Питхамның 12-ші Джагадгуруы Видьяранья оларды қорғауына алып, таққа отырғызды. Қала 1336 ж. Видьянагара деп аталды. Олар инфрақұрылым мен ғибадатханаларды кеңейтті. Николас Гиер және басқа да ғалымдардың айтуынша, Виджаянагара билеушілері ғылыми және өнер салаларын дамытып, күшті әскерді ұстады және солтүстік және шығыстағы сұлтандықтармен көптеген соғыстар жүргізді. Олар жолдарға, су құбырларына, егіншілікке, діни ғимараттарға және қоғамдық инфрақұрылымға инвестиция жасады. ЮНЕСКО мәлімдегендей, мұнда "бекіністер, өзен бойындағы нысандар, патшалық және діни кешендер, ғибадатханалар, киелі орындар, бағаналы залдар, мандапалар (адамдар отыратын залдар), ескерткіштер, қақпалар, бақылау бекеттері, қоралар, су құрылыстары және тағы да басқалары" бар еді. Содан кейін Хэмпи мен Виджаянагараның инфрақұрылымы кең ауқымда қирады. 1900 ж. Хэмпи ғалымдардың назарына түсті, бұл оның зерттелуіне ықпал етті. Қызығушылықтың артуы Реа мен оның ізбасары Лонгхерстке Хэмпи ескерткіштер тобын тазалап, жөндеуге мүмкіндік берді. Бұл орын Виджаянагара дәуірінен бұрынғы тарихи және археологиялық тұрғыдан маңызды. Археологиялық зерттеулер институты осы аймақта қазба жұмыстарын жалғастыруда.

Emperor Ashoka's Rock Edicts in Nittur and Udegolan—both in Bellary district 269 232 BCE—suggest this region was part of the Maurya Empire during the 3rd century BCE. A Brahmi inscription and a terracotta seal dating to about the 2nd century CE have been found during site excavations. The town is mentioned in Badami Chalukya's inscriptions as Pampapura, dating from between the 6th and 8th centuries. According to Burton Stein, the Hoysala period inscriptions call Hampi by alternate names such as Virupakshapattana, Vijaya Virupakshapura in honour of the old Virupaksha (Shiva) temple there. and again in 1326 CE by the army of Muhammad bin Tughlaq. The Kampili kingdom in north central Karnataka followed the collapse of Hoysala Empire. It was a short lived Hindu kingdom with its capital about from Hampi. The Kampili kingdom ended after an invasion by the Muslim armies of Muhammad bin Tughlaq. The Hindu women of Kampili committed jauhar (ritual mass suicide) when the Kampili soldiers faced defeat by Tughlaq's army. In 1336 CE, the Vijayanagara Empire arose from the ruins of the Kampili kingdom. It grew into one of the famed Hindu empires of South India that ruled for over 200 years. The Vijayanagara Empire built its capital around Hampi, calling it Vijayanagara. Historians propose that Harihara I and Bukka I, the founders of the empire, were commanders in the army of the Hoysala Empire stationed in the Tungabhadra region to ward off Muslim invasions from the Northern India. Some claim that they were Telugu people, who took control of the northern parts of the Hoysala Empire during its decline. As per texts such as Vidyaranya Kalajana, Vidyaranya Vritanta, Rajakalanirnaya, Pitamahasamhita, Sivatatvaratnakara, they were treasury officers of Pratap Rudra, the King of Kakatiya Kingdom. When Muhammad Bin Tughlaq came looking for Baha Ud Din Gurshasp (who was taking refuge in the court of Pratap Rudra), Pratap Rudra was overthrown and Kakatiya was destroyed. During this time the two brothers Harihara I and Bukka I, with a small army came to the present site of Vijayanagara, Hampi. Vidyaranya, the 12th Jagadguru of the Śringeri Śarada Pītham took them under his protection and established them on the throne and the city was called Vidyanagara in A. D. 1336. They expanded the infrastructure and temples. According to Nicholas Gier and other scholars, The Vijayanagara rulers fostered developments in intellectual pursuits and the arts, maintained a strong military and fought many wars with sultanates to its north and east. They invested in roads, waterworks, agriculture, religious buildings and public infrastructure. This included, states UNESCO, "forts, riverside features, royal and sacred complexes, temples, shrines, pillared halls, mandapas (halls for people to sit), memorial structures, gateways, check posts, stables, water structures, and more". followed by a massive destruction of the infrastructure fabric of Hampi and the metropolitan Vijayanagara. in 1900, bringing Hampi to the widespread attention of scholars. The growing interest led Rea and his successor Longhurst to clear and repair the Hampi group of monuments. The site is significant historically and archaeologically, for the Vijayanagara period and before. The Archaeological Survey of India continues to conduct excavations in the area.

Сипаттама

Бұл граниттік тастармен қалыптасқан төбелі жерде орналасқан. Гампи ескерткіштері, ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралық орны, Виджаянагара қираған жерлерінің бір бөлігін құрайды. Ескерткіштердің көпшілігі 1336 және 1570 жылдар аралығында Виджаянагара билігі кезінде салынған. Мұнда шамамен 1600 ескерткіш бар. Көптеген ескерткіштер индуистік нысандар болып табылады; ғибадатханалар мен қоғамдық инфрақұрылым, мысалы, резервуарлар мен базарлар индуистік құдайлар мен индуистік мәтіндерден алынған сюжеттерді бейнелейтін рельефтер мен өнер туындыларын қамтиды. Сонымен қатар, алты джайнистік ғибадатхана мен ескерткіш, мұсылман мешіті мен мазары бар. Архитектура жергілікті тастан салынған, басым стиль – дравидиялық стиль, оның тамыры Декан аймағындағы индуистік өнер мен сәулеттің дамуында. Сонымен қатар, 11-14 ғасырлар аралығында оңтүстіктегі Хойсала империясы кезінде дамыған өнер элементтері де бар, мысалы, Рамачандра ғибадатханасының бағаналары мен Вирупакша ғибадатханасының кейбір төбелері. Архитекторлар сондай-ақ Королеваның ваннасы мен пілдердің тұрақтары сияқты кейбір ескерткіштерде Индо-ислам стилін қолданды, бұл ЮНЕСКО-ның пікірінше, "көп дінді және көп ұлтты қоғамды" көрсетеді. Ғибадатханада кішігірім ғибадатханалар, үнемі қайта боялған биік гопурам, адвайта веданта дәстүрінің Видьяраньясына арналған индуистік монастырь, су резервуары (Манматха), қоғамдық асхана, басқа да ескерткіштер және шығыс жағындағы монолитті Нанди ғибадатханасы бар ұзақ созылған тас базар орналасқан. Ғибадатхана шығысқа қарап тұр, Шива мен Пампа Деви ғибадатханаларының киелі орындары күн шығысына қарай бағытталған, ал үлкен гопурам кіреберісті белгілейді. Үстіне салынған құрылыс пирамида тәрізді мұнара болып табылады, әр қабатында эротикалық мүсіндер бейнеленген. Гопурам төртбұрышты аулаға апарады, ол 1510 жылы салынған кішірек гопураммен аяқталады. Оның оңтүстік жағында 100 бағаналы зал бар, әр бағананың төрт жағында индуистік сюжеттер бейнеленген. Бұл қоғамдық залға басқа да үлкен Гампи ғибадатханаларында кездесетін қоғамдық асхана да жалғасқан. Суды ас үйге және асханаға жеткізу үшін тасқа арна ойылып салынған. Кіші гопурамнан кейінгі аулада дипа стамба (шамды бағана) және Нанди орналасқан. Кіші гопурамнан кейінгі аула Шива ғибадатханасының негізгі мандапасына апарады, ол бастапқы шаршы мандападан және екі біріктірілген шаршыдан, сондай-ақ Кришнадеварая салған он алты тіреуден тұратын тікбұрышты кеңейтімнен тұрады. Мандапаның үстіндегі ашық залдың төбесінде Шива мен Парватидің некесі туралы шивалық аңыз бейнеленген, ал басқа бөлімінде Вайшнавизм дәстүріндегі Рама мен Ситаның аңызы бейнеленген. Үшінші бөлімде махаббат құдайы Кама Шиваны Парватиге қызықтыру үшін оған жебе атқан аңыз бейнеленген, ал төртінші бөлімде адвайта индус ғалымы Видьяранья процессияда жүргені көрсетілген. Джордж Мишель және басқа да ғалымдардың пікірінше, егжей-тегжейлілік пен түс нюанстары барлық төбе суреттерінің 19 ғасырдағы жаңартудан шыққандығын көрсетеді және түпнұсқа суреттердің тақырыптары белгісіз. Мандапа бағаналарында жылқының, арыстанның және басқа жануарлардың ерекшеліктерін біріктіретін, сондай-ақ оған мінген қарулы жауынгері бар мифтік жануар – яли бейнеленген. Ғибадатхананың киелі орындарында Шива лингасы қоламен әшекейленген муха линга орналасқан. Вирупакша ғибадатханасында Парватидің екі аспектісіне – Пампа мен Бхуванешвариге арналған кішігірім ғибадатханалар да бар. Бхуванешвари ғибадатханасы чалукиялық сәулет стилінде салынған және құмтас орнына гранит қолданылған. Кварталдың солтүстік гопурасы шығыс гопурадан кішірек, ол Манматха резервуарына және Рамаянаға қатысты тас бедерлері бар өзенге апаратын жолға ашылады. Бұл резервуардың батысында Дурга мен Вишнуға арналған Шактизм және Вайшнавизм дәстүрлерінің ғибадатханалары орналасқан. Бұл қажылар жолындағы кейбір ғибадатханалар 19 ғасырда Вирупакша ғибадатхана кешенін қалпына келтіруге тырысқан британдық Үндістан шенеунігі Ф. В. Робинсонның бұйрығымен ақ түспен боялған. Жергілікті дәстүрге сәйкес, Вирупакша 1565 жылы Гампи қирағаннан кейін индуистер жиналатын және қажылар жиі келетін жалғыз ғибадатхана болып сақталған. Ғибадатханаға көп адам келеді, көктемде Вирупакша мен Пампаның үйлену тойын атап өту үшін күйме шеруімен бірге жылдық мереке өткізіледі, сондай-ақ Маха Шиваратри фестивалі де ұйымдастырылады. Ғибадатхана туристер тарапынан храмда тұратын піл Лакшмиге қатысты қарапайымдыққа байланысты сынға ұшырады, ол храмның арт жағындағы тар жолақта өмір сүреді.

Hampi is located in hilly terrain formed by granite boulders The Hampi monuments comprising the UNESCO world heritage site are a subset of the Vijayanagara ruins. Almost all of the monuments were built between 1336 and 1570 CE during the Vijayanagara rule. The site has about 1,600 monuments and covers
Most of the monuments are Hindu; the temples and the public infrastructure such as tanks and markets include reliefs and artwork depicting Hindu deities and themes from Hindu texts. There are also six Jain temples and monuments and a Muslim mosque and tomb. The architecture is built from the abundant local stone; the dominant style is Dravidian, with roots in the developments in Hindu arts and architecture in the second half of the 1st millennium in the Deccan region. It also included elements of the arts that developed during the Hoysala Empire rule in the south between the 11th and 14th century such as in the pillars of Ramachandra temple and ceilings of some of the Virupaksha temple complex. The architects also adopted an Indo Islamic style in a few monuments, such as the Queen's bath and Elephant stables, which UNESCO says reflects a "highly evolved multi religious and multi ethnic society". The temple is a collection of smaller temples, a regularly repainted, high gopuram, a Hindu monastery dedicated to Vidyaranya of Advaita Vedanta tradition, a water tank (Manmatha), a community kitchen, other monuments and a long ruined stone market with a monolithic Nandi shrine on the east end. The temple faces eastwards, aligning the sanctums of the Shiva and Pampa Devi temples to the sunrise; a large gopuram marks its entrance. The superstructure is a pyramidal tower with pilastered storeys on each of which is artwork including erotic sculptures. The gopuram leads into a rectangular court that ends in another, smaller gopuram dated to 1510 CE. To its south side is a 100 column hall with Hindu related reliefs on all four sides of each pillar. Connected to this public hall is a community kitchen, a feature found in other major Hampi temples. A channel is cut into the rock to deliver water to the kitchen and the feeding hall. The courtyard after the small gopuram has dipa stambha (lamp pillar) and Nandi. The courtyard after the small gopuram leads to the main mandapa of the Shiva temple, which consists of the original square mandapa and a rectangular extension composed of two fused squares and sixteen piers built by Krishnadevaraya. The ceiling of the open hall above the mandapa is painted, showing the Shaivism legend relating to Shiva Parvati marriage; another section shows the legend of Rama Sita of the Vaishnavism tradition. A third section depicts the legend of the love god Kama shooting an arrow at Shiva to get him interested in Parvati, and the fourth section shows the Advaita Hindu scholar Vidyaranya being carried in a procession. According to George Michell and other scholars, the details and colour hues suggest all the ceiling paintings are from a 19th century renovation, and the themes of the original paintings are unknown. The mandapa pillars have outsized yalis, mythical animal melding the features of a horse, lion and other animals with an armed warrior riding it—a characteristic Vijayanagara feature. The sanctum of the temple has a mukha linga; a Shiva linga with a face embossed with brass. The Virupaksha temple also has smaller shrines for two aspects of Parvati Pampa and Bhuvaneshwari to the north of the main sanctum. Bhuvaneshwari shrine is of Chalukyan architecture and it uses granite instead of pot stone. The compound has a northern gopura, smaller than the eastern gopura, that opens to the Manmatha tank and a pathway to the river with stone reliefs related to the Ramayana. To the west of this tank are shrines of Shaktism and Vaishnavism traditions, such as those for Durga and Vishnu respectively. Some of the shrines on this pilgrim's path were whitewashed in the 19th century under orders of the British India officer F. W. Robinson, who sought to restore the Virupaksha temple complex; whitewashing of this cluster of historic monuments has continued as a tradition. According to local tradition, the Virupaksha is the only temple that continued to be a gathering place of Hindus and frequented by pilgrims after the destruction of Hampi in 1565. The temple attracts large crowds; an annual fête with a chariot procession to mark the marriage of Virupaksha and Pampa is held in spring, as is the solemn festival of Maha Shivaratri. The temple has attracted criticism from tourists for its treatment of resident elephant, Lakshmi, who lives at the back of the temple in a narrow alleyway.

Кришна ғибадатханасы, базар, Нарсимма және линга

Кришна ғибадатханасы, сондай-ақ Балакришна ғибадатханасы деп аталады, Хемакута төбесінің арғы бетінде, Вирупакша ғибадатханасының оңтүстігінде орналасқан. Ол 1515 жылға дейін салынған; Хампи кешенінің бұл бөлігі жазуларда Кришнапура деп аталады. Бұзылған ғибадатхананың алдында жергілікті тұрғындар базар деп атайтын ұзын базар көшесі бар. Базардың бағаналы тас дүкендерінің арасында кең жол салынған, ол арбаларға тауарларды базарға тасымалдауға және салтанатты шаралар мен мерекелік тойларды өткізуге мүмкіндік берген. Бұл жолдың солтүстігінде, базардың ортасында үлкен Пушкарани орналасқан – ортасында көркем павильон орналасқан, сатылап төмендейтін су қоймасы. Су қоймасының жанында адамдар отыруы үшін арналған зал (мандапа) салынған. Ғибадатхана шығысқа қарай ашылады; оның қақпасында Вишнудың он аватары бейнеленген, төменгі жағында Матсядан басталады. Ішінде Кришнаға арналған бұзылған ғибадатхана және кішкентай, бұзылған құдайларға арналған ғибадатханалар бар. Ғибадатхана кешені мандапаларға бөлінген, оның ішінде сыртқы және ішкі қоршаулар бар. Кешеннің екі гопурам кіреберісі бар. Ішінде 25 (5x5) ұялы ашық мандапа 9 (3x3) ұялы жабық мандапаға апарады. Балакришнаның (сәби Кришнаның) түпнұсқа мүсіні қазір Ченнаи мұражайында сақталады. Шығыс гопурамның алдынан Камалапурам мен Хампині байланыстыратын қазіргі заманғы жол өтеді. Батыс гопурамында шайқас құрылымы мен әскерлер бейнеленген. Кришна ғибадатханасының оңтүстігінде екі үйлескен ғибадатхана орналасқан, олардың бірінде Хампидегі ең үлкен монолитті Шива лингасы, ал екіншісінде Вишнудың ең үлкен монолитті Йога Нарасимха аватары орналасқан. Шива лингасы кубикалық бөлмеде судың ішінде тұр және оның үстіңгі жағында үш көз салынған. Оның оңтүстігінде биік Нарасимхаға арналған ғибадатхана орналасқан – Вишнудың адам-арыстан аватары, йога позында отырған. Нарасимха монолиті бастапқыда Лакшми құдайымен бірге болған, бірақ ол көптеген зақымдану белгілерін және көміртекпен боялған еденді көрсетеді – ғибадатхананы өртеп жіберу әрекетінің куәсі. Мүсін тазартылған және ғибадатхананың бір бөлігі қалпына келтірілген.

The Krishna temple, also called Balakrishna temple, on the other side of Hemakuta hill, is about south of Virupaksha temple. It is dated to 1515 CE; this part of the Hampi complex is called Krishnapura in inscriptions. In front of the ruined temple is a long market street, also referred to locally as the bazaar. Between the colonnaded stone shop ruins is a broad road that allowed chariots to transport goods to and from the market, and hosted ceremonial functions and festive celebrations. To the north of this road and middle of the market is a large Pushkarani—a public utility stepped water tank with an artistic pavilion in its centre. Next to the tank is a public hall (mandapa) for people to sit. The temple opens to the east; it has a gateway with reliefs of all ten avatars of Vishnu starting with Matsya at the bottom. Inside is the ruined temple for Krishna and small, ruined shrines for goddesses. The temple compound is layered into mandapas, including an outer and an inner enclosure. The compound has two gopuram entrances. Inside, a 25 (5x5) bay open mandapa leads to a 9 (3x3) bay enclosed mandapa. The original image of Balakrishna (baby Krishna) in its sanctum is now in a Chennai museum. A modern road passes in front of the eastern gopura, linking Kamalapuram to Hampi. The western gopuram has friezes of battle formation and soldiers. South of the Krishna temple's exterior are two adjacent shrines, one containing the largest monolithic Shiva Linga and the other with the largest monolithic Yoga Narasimha avatar of Vishnu in Hampi. The Shiva Linga stands in water in a cubical chamber and has three eyes sketched on its top. South of this is the shrine for a high Narasimha—the man lion avatar of Vishnu—seated in a yoga position. The Narasimha monolith originally had goddess Lakshmi with him, but it shows signs of extensive damage and a carbon stained floor—evidence of attempts to burn the shrine down. The statue has been cleaned and parts of the shrine have been restored.

Ачютарая ғибадатханасы мен базар кешені

Ачютарая ғибадатханасы, сондай-ақ Тирувенгаланатта ғибадатханасы деп аталады, Вирупакса ғибадатханасының шығысында орналасқан және оның қасиетті орталығының бір бөлігі Тунгабхадра өзеніне жақын орналасқан. Бұл Ачютапурадағы жазуларда көрсетілген және 1534 жылға дейін дауланған. Бұл Хампидегі төрт ең ірі кешеннің бірі. Ғибадатхананың ерекшелігі – солтүстікке қарауы. Ол Вишнуға арналған. Виджаянагар дәуірінде ғибадатханаға өзен арқылы, алдымен салтанатты резервуардан өтіп, содан кейін кең жолмен базар көшесінен кірген. Ғибадатхананың сыртқы гопурамы аулаға апарады, онда 100 бағаналы зал және ішкі гопурам Вишну ғибадатханасына жетеді. 100 бағаналы залдағы әрбір бағананың екі жағында Вишнудың аватараларының бейнелері, сондай-ақ Шива, Сурья, Дурга сияқты басқа да құдайлардың суреттері, күнделікті өмірден көріністер – ғалымдар, махаббаттағы жұбайлар, әзілшілер, йога позаларындағы адамдар, қолымен сәлемдесушілер және Виджаянагараның эмблемалары бейнеленген. Ғибадатхана қақпасында Виджаянагар әулетінің эмблемалары: Варахадан алынған қабан, қылыш, күн мен ай бейнеленген. Ғибадатхана мен базар көшесі қираған, бірақ олардың орналасуы бұл жердің соғыс арбалары үшін көшелері бар ірі базар болғандығын көрсетеді.

Виттала ғибадатханасы мен базар кешені

Виттала ғибадатханасы мен базар кешені Тунгабхадра өзенінің жағасына жақын Вирупакша ғибадатханасының солтүстік-шығысында орналасқан. Бұл Хэмпидегі көркем әшекейленген индуистік ғибадатхана, Виджаянагараның қасиетті орталығының бір бөлігі. Ғибадатхана кешенінің қашан және кім салғаны белгісіз; көптеген ғалымдар оны 16 ғасырдың басында және ортасында салынған деп есептейді. Кейбір кітаптарда оның құрылысы Деварая II тұсында басталып, Кришнадеварая, Ачуйтарая және, мүмкін, Садасивараяның кезінде жалғасқаны, ал 1565 жылы қаланың қирауына байланысты тоқтағаны айтылады. Тас арбаның алдында үлкен, төртбұрышты, ашық бағаналы, осьтік сабха мандапа, яғни қоғамдық зал орналасқан. Мандапаның төрт бөлімі бар, олардың екеуі ғибадатхананың қасиетті орнымен сәйкес келеді. Мандапада әртүрлі диаметрлі, пішінді, ұзындығы және беттік өңдеуі бар 56 ойылған тас арқалық бар, оларға соққанда музыкалық дыбыстар тудырады; жергілікті дәстүрлі сенім бойынша, бұл зал музыка мен биді қоғамдық түрде тойлау үшін пайдаланылған. Бұл Қарақкөл деп аталады, яғни храм арбалары үлгісінде салынған храм, олар фестивальдер кезінде храм төңірегінде процессиямен жүреді. Мандапа ғибадатхананы аралауға арналған жабық прадаксина жолымен байланысты. Бұл осьтік мандапаның айналасында (шығыстан сағат тілімен қарай): Гаруда ғибадатханасы, Кальяна мандапасы (үйлену рәсімдері), 100 бағаналы мандапа, Амман ғибадатханасы және Утсав мандапасы (фестиваль залы) орналасқан. Қоршалған аумақ бағаналы галереялармен жабылған, олардың ұзындығы шамамен … құрайды. Оңтүстік-шығыс бұрышында төбе терезесі (клерсторий) бар ас үй орналасқан. Ғибадатхана аумағының сыртында, шығыс-оңтүстік-шығыс жағында, шамамен … ұзындығындағы бағаналы базар көшесі бар; қазірдің барлығы қираған күйде. Солтүстік жағында тағы бір базар және Рамаяна, Махабхарата және Вайшнава әулиелерінің бейнелері салынған оңтүстікке қараған ғибадатхана орналасқан. Солтүстік көше индус философы Рамануджаға арналған ғибадатханамен аяқталады. Ғибадатхананың ішкі қабырғаларында индуист эпосы Рамаянаның кеңінен баяндалған фриздері бейнеленген. Бұл қираған ғибадатхана кешені мыңдаған ою-өрнектері мен жазуларымен, индуист теософиясын бейнелейтін әсем фрескаларымен және бау-бақшалармен жабдықталған кең ауласымен танымал.

The Vitthala temple and market complex is over north east of the Virupaksha temple near the banks of the Tungabhadra River. It is an artistically sophisticated Hindu temple in Hampi, and is part of the sacred centre of Vijayanagara. It is unclear when the temple complex was built, and who built it; most scholars date it to a period of construction in the early to mid 16th century. Some of the books mention that its construction began during the time of Devaraya II and continued during the reign of Krishnadevaraya, Achuytaraya, and probably Sadasivaraya and it stopped due to the destruction of the city in 1565. In the front of the stone chariot is a large, square, open pillared, axial sabha mandapa, or community hall. The mandapa has four sections, two of which are aligned with the temple sanctum. The mandapa has 56 carved stone beams of different diameters, shape, length and surface finish that produces musical sounds when struck; according to local traditional belief, this hall was used for public celebrations of music and dancing. It is classified as Karakkoil, a temple fashioned after temple chariots which are taken in procession around the temple during festivals. The mandapa links to an enclosed pradakshina patha for walking around the sanctum. Around this axial mandapa are (clockwise from east); the Garuda shrine, the Kalyana mandapa (wedding ceremonies), the 100 columned mandapa, the Amman shrine and the Utsav mandapa (festival hall). The walled enclosure covers about with colonnaded verandahs lining the compound walls. In the south east corner is a kitchen with a roof window (clerestory). Outside the temple compound, to its east south east, is a colonnaded market street almost long; all of which is now in ruins. To the north is another market and a south facing shrine with reliefs of Ramayana scenes, Mahabharata scenes and of Vaishnava saints. The north street ended in a temple honouring the Hindu philosopher Ramanuja. The inner walls of the temple has friezes containing extensive narration of the Hindu epic Ramayana. This ruined temple complex is known for its thousands of carvings and inscriptions, its elaborate frescoes depicting Hindu theosophy and its sprawling courtyard laid with gardens.

Кодандарама ғибадатханасы мен өзен жағалауындағы ескерткіштер

Кодандарама ғибадатхана кешені Тунгабхадра өзенінің жанында, Ачютарая ғибадатханасының солтүстігінде орналасқан. Ғибадатхана Чакратиртаға қарап тұрады, онда Тунгабхадра Гималайға қарай солтүстікке бұрылады. Қасиетті саналатын өзен жағалауында Виджаянагар дәуірінен қалған қаз-қалпақтар мен жуынуға арналған мандапалар бар. Ғибадатхананың алдында Пипал ағашының астында дипа стамба (жарық бағанасы) орналасқан, ал ішінде Рама, Сита, Лакшмана және Хануманға арналған қасиетті орын бар. Жақын жерде, солтүстікке қарай Котитиртаға дейін созылатын Виттала, Аньжанея, Шива және басқа да құдайларға арналған көптеген кішігірім ғибадатханалар орналасқан. Жар бетінде Анатташаяна Вишнудың бейнесі (жатып қалған Вишну, ғарыштық циклді жасайды, Ранганатха), Нарсимха мен Прахлада туралы аңыздарды бейнелейтін фриздер, сондай-ақ Вайшнавизмнің Пураника дәстүріндегі Вишнудың жиырма төрт аватары бейнеленген. Өзенге жақын жерде Шиваизмнің 1008 лингасы ойылған жартас бар.

Паттабирама ғибадатхана кешені

Паттабирама ғибадатхана кешені қасиетті орталықтан және қалалық орталықтан тыс, оңтүстік қала маңында орналасқан. Бұл қала маңы Камалапураның солтүстік-шығысында орналасқан және бұл аймақтың экономикалық және мәдени өмірінің орталығы болды. Бұл кешен, сондай-ақ Варадеви Аммана Паттана деп аталады, шамамен 16 ғасырдың басында салынған және Рамаға (Вишну аватарына) арналған. Кешенде басты ғибадатхана, қоршау ішіндегі бағаналы аула және киелі орынның алдында 64 (8x8 шаршы) бағаналы және шатырлы мандапа бар. Кешен мен киелі орын шығысқа қарап тұр; негізгі кіреберіс шығыс гопурасы арқылы болған. Сақталған қираған құрылыстар гопураның алты қабаттан тұрғанын көрсетеді. Паттабхирама ғибадатханасының 100 бағаналы залы – ықтимал, тамақтандыру залы – жабық аумақтың оңтүстік қабырғасына жалғастырылған. Бағаналарда индуистік тақырыптарды бейнелейтін рельефтер бар, олар құдайлар, құдайшалар, индуистік мәтіннен алынған көріністер, йога және намасте суреттерін қамтиды.

Маханавами платформасы, қоғамдық алаң кешені

Маханавами платформасы, сондай-ақ "Ұлы платформа", "Көрісу залы", "Дасара" немесе "Маханавами Дибба" монументі деп аталады. Ол патшалық орталықтың (қалалық өзектің) ең биік нүктелерінің бірінде орналасқан және салтанатты құрылыстарға ие. Оңтүстік жағындағы рельефтерде музыканттар мен бишілер, оның ішінде әйелдердің таяқпен билейтін бейнелері бейнеленген. Үшінші деңгейдегі рельефтерде соғыс шеруі, жұптар және қарапайым азаматтардың бір-біріне су шашып, Холи (Васантотсава) мерекесін тойлау көріністері бар. Ұлы платформаның жанында аудитория залы орналасқан, оның да ағаштан жасалған павильоны болған болуы мүмкін, мұны 100 тас тіреудің болуы дәлелдейді; ол да өртенген. Платформаның оңтүстігінде су құбыры бар, ол суды ірі, симметриялық, сатылы резервуарға жеткізеді, ол 1980 жылдары археологтармен қазылып алынған. Кешенде су спорты үшін тағы бір үлкен бассейн, бақ және әртүрлі мандапалар бар. Сатылы резервуардың жанында қираған ғибадатхана сияқты ескерткіш орналасқан. Виджаянагара империясы кең ауқымды су инфрақұрылымын салған, мысалы Вирупакша ғибадатханасының жанындағы Манматха резервуары, ол шамамен 9 ғасырда, Виджаянагарадан бұрын салынған. Сол жерде табылған жазуға сәйкес, 1199 жылы Манматха резервуары жаңартылып, Дурга ғибадатханасы қосылған. Арыстанмен күресетін жауынгер сияқты суреттердің қосылуы 13 ғасырға, Хойсалалардың жиі келетін кезіне жатады. Хэмпи ескерткіштеріне суды резервуарларға және қаланың басқа бөліктеріне жеткізу үшін су құбырлары, сондай-ақ судың ағып кетуін болдырмау үшін дренаждар мен арналар кіреді. 1980 жылдары қалалық өзектің ішінде Маханавами платформасының жанындағы қазба жұмыстары су құбырымен толықтырылатын үлкен, төртбұрышты сатылы резервуарды ашты. Бұл резервуарлар халыққа пайдалы болған, кейбіреулері патшалық салтанаттар үшін қолданылған. 1990 жылғы археологиялық қазбалар Хэмпи Виджаянагара мегаполисінде 23 құдық пен цистернаны анықтады. Олардың онүшеуі қала сыртындағы маңайда, ал онбірі қала ішінде табылған. Олардың 12-сі жол бойында, сегізі ғибадатханалардың жанында, оны тұрғын аудандарда, ал екеуі қалалық өзектің ішінде суаруға пайдаланылған. Дароджи аңғарында ауыл шаруашылығы үшін тағы да көп су құрылыстары табылды. Археологтар Кэтлин Моррисон мен Карла Синополидің сөзіне сүйенсек, Хэмпи су инфрақұрылымы саяхатшылар, рәсімдер, тұрмыстық қажеттіліктер және суару үшін пайдаланылған.

The Mahanavami platform, also called the "Great Platform", "Audience Hall", "Dasara" or "Mahanavami Dibba" monument, is within a enclosure at one of the highest points inside the royal centre (urban core). It has ceremonial structures. Reliefs on the south side show musicians and dancers, including female stick dancers. The third level reliefs show a battle procession, couples and scenes of common citizens celebrating Holi (Vasantotsava) by throwing water at each other. Near the great platform is an audience hall, which also probably had a wooden pavilion, evidenced by 100 stone stubs; this too was burnt down. South of the platform is an aqueduct leading water to large, symmetrical, stepped tank made of granite that was excavated by archaeologists in the 1980s. The complex has another large water pool, possibly for water sports and a garden and various mandapa. there is a ruined temple like monument near the step tank. The Vijayanagara empire built extensive water infrastructures, some examples include the Manmatha tank near Virupaksha temple, which is dated to about the 9th century, predates the Vijayanagara. According to an inscription found there, the Manmatha tank was upgraded and a Durga shrine added in 1199 CE. The inclusion of artwork at the tank, such as a warrior fighting a lion, is dated to the 13th century, when Hoysalas frequented Hampi. The Hampi monuments include aqueducts to carry water to tanks and other parts of the city, as well as drains and channels to remove water overflow. Excavations in the 1980s near the Mahanavami platform in the urban core revealed a large, square stepped tank that was fed by an aqueduct. The tanks were public utilities; some were perhaps used for royal ceremonies. Archaeological excavations in 1990 revealed twenty three wells and cisterns in the Hampi Vijayanagara metropolis. Of these, thirteen were found outside the city walls in the suburbs, and ten inside. Of these were twelve at roadsides, eight near temples, ten in residential areas and two were used for irrigation within the urban core. More water structures were found in Daroji valley for agriculture. According to archaeologists Kathleen Morrison and Carla Sinopoli, the Hampi water infrastructure was for the use of travellers, rituals, domestic use and irrigation.

Су бұлақтары мен қоғамдық асхана

Хампидегі бірнеше ірі храмдарда кіріктірілген асхана және 100-ден астам бағаналы тамақтандыру залдары бар. Виджаянагара билеушілері соғыс қиратылысынан әулеттерін құрғаннан кейін және қайта-қайта шабуылдар мен басқыншылықтардан қорғану үшін қамалдар, бекітілген қақпалар және күзет мұнараларын салған. Хинду стиліндегі қисайған аркалар Хампидегі қақпалар мен күзет мұнараларының кең таралған түрі. Мұндай қақпалардың бірі Ганагитти джайн храмының оңтүстік-шығысында орналасқан; ол күтпеген шабуыл жасауға ниеттенген бейтаныс адамды тұзаққа түсіріп, шатастыруға арналған орталық барбикан қабырғасын қамтиды, ал жиі келетіндер қақпаға дейін бағыттың үш рет өзгеретінін білген. Бұл функционалды Хинду ескерткіштерін құрамына енген аңыздық Хинду кейіпкерлері, мысалы, Махабхаратаның Пандаваларынан танымал Бхима арқылы анықтауға болады. Тағы бір мұндай қақпа Таларихат Хинду ескерткіші мен Виттала храмына апаратын солтүстік-шығыс жолында орналасқан. Хампи аумағында 1600-нан астам сақталған қиратылыстар бар – көбінесе Хинду дініне жататын және кең аумаққа тараған.

Ганагитти ғибадатхана кешені

Ганигитти джайн ғибадатханасы Хампи қаласының оңтүстік-шығысында, Бхима қақпасының жанында орналасқан. Оның алдында монолитті шам бағанасы тұр. Ғибадатхана солтүстікке қараған; ғибадатханадағы жазуға сүйене отырып, ол 1385 жылы, индус патшасы Харихара II билігі кезінде салынған. Ол Тиртханкара Кунтунатаға арналған және жазық қабырғалары, бағаналы мандапасы және Jina мүсіні жоқ төртбұрышты киелі орын бар. Бағаналарда капительдер, ал есіктерде әшекейлер бар. Киелі орынның үстінде дравид стиліндегі, тарлап жоғары қарай тік көтерілетін пирамида пішіндес мұнара орналасқан. Ғибадатхана аумағындағы басқа ескерткіштер қираған.

Басқа джайнистік ғибадатханалар мен ескерткіштер

Пілі сарайларының шығысында джайндардың шоғыры орналасқан. Солтүстікке қарап тұрған бір ғибадатхана Паршванатха Тиртханкараға арналған. Оны Деварая II патша салған, ғибадатханадағы жазу бойынша ол 1426 жылға дейін салынған. Ғибадатхананың алдында екі қираған ғибадатхана бар: біреуі Шиваға, екіншісі Махавираға арналған. Джайни Тиртханкаралары индуист ғибадатханаларындағы бейнелерге де енген.

Мұсылман ескерткіштері

Хампи аймағында исламдық мазарлары бар мұсылмандық квартал, екі мешіт және зират бар. Бұл нысандар Хампидің қасиетті және патшалық орталықтарында орналаспаған. Кейбір мұсылмандық ескерткіштері қалалық ядроның бір бөлігі болса, ал қалғандары Виджаянагара тұрғындарының көп бөлігі тұрған қала шеткеріне орналасқан. Олар қалалық ядроның солтүстік-шығыс аңғарында, индуистер мен джайндардың да қоныстары бар жерде жатыр. Бұл аймақтың көп бөлігі терең шөгінділермен толып, топырақ астында тастап кетілген ғибадатханалар, жолдар, су резервуарлары, қақпалар мен тұрғын үйлер жасырынып жатыр.

Ахмад хан мешіті мен қабірі

Қалалық орталықтың оңтүстік-шығысында, Камалапурадан Анегондиге қарай баратын жолда, суармалы аңғардағы Турутту каналынан бұрын бір мұсылман ескерткіші орналасқан. Бұл ескерткіш алғаш рет 1439 жылы индус патшасы Деварая II әскеріндегі мұсылман офицері Ахмад Хан салған. Ескерткіштерге мешіт, сегізбұрышты құдық және мазар кіреді. Мешіттің күмбезі жоқ, ол бағаналы павильон болып табылады, ал мазарда күмбез бен аркалар бар. Ахмад Ханның салғандарына жақын жерде кейіннен басқа мұсылман ескерткіштері мен зират қосылған.

Қабылдау

Никколо де Контидің, 1420 жылы Хампиге келген итальяндық саудагер және саяхатшының естеліктерінде, қаланың шамамен айналасы белгіленген және ол өз қорғандарында ауыл шаруашылығы мен елді мекендерді қамтыған. 1442 жылы Парсыдан келген Абдул Разак оны жеті қабатты бекіністері бар қала ретінде сипаттады, сыртқы қабаттары ауыл шаруашылығы, қолөнер және тұру үшін, ал ішкі үшінші-жетінші қабаттары дүкендер мен базарларға (сауда орындарына) толы болған. 1520 жылы португалдық саяхатшы Доминго Пайс Виджаянагараға португалдық Гоадан келген саудалық делегация құрамында келді. Ол өзінің естеліктерін "Chronica dos reis de Bisnaga" деп жазды, онда Виджаянагара "Рим сияқты зор және көздің қуанышына лайық, әлемдегі ең жақсы жабдықталған қала" екенін айтты. Пайс былай деп жазды: "Оның ішінде көптеген жеміс бақтары, үйлердің бақшаларында, қаланың ортасына ағып түсетін көптеген су жолдары және кейбір жерлерде көлдер бар". Тарихшы Уилл Дюрант "Біздің Шығыс Мұрамыз: Өркениет Тарихы" еңбегінде Виджаянагараның тарихын баяндайды және оның басып алынуын және қирауына қайғылы оқиға деп баға береді. Ол: "Оның айқын мәні – өркениет – бұл осал нәрсе, оның тәртіп пен бостандық, мәдениет пен бейбітшіліктің нәзік бірлестігі" соғыс пен қатыгездікпен кез келген уақытта құлатылуы мүмкін деп жазады.